તંત્રી લેખ…વિપક્ષની વધતી જતી અપ્રસ્તુતતા

દેશમાં વિપક્ષની વધતી જતી અપ્રસ્તુતતા ચિંતાનો વિષય છે. પછી ભલે તે કોંગ્રેસ હોય કે તૃણમૂલ કોંગ્રેસ, ડીએમકે હોય કે આરજેડી હોય કે બીજેડી, સપા હોય કે બસપા, શિવસેના, એનસીપી, આપ કે ડાબેરી પક્ષો, બધા જ તેમની અપ્રસ્તુતતાથી ચિંતિત છે. સ્વતંત્રતા સમયે પણ વિપક્ષે આ જ કટોકટીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. કોંગ્રેસે કેન્દ્રમાં અને બધા રાજ્યોમાં શાસન કર્યું હતું. એક રીતે, આખો દેશ કોંગ્રેસ હતો. કોંગ્રેસ કોઈ પક્ષ ન હતો, પરંતુ એક રાષ્ટ્રીય ચળવળ હતો. સ્વતંત્ર ભારતમાં, ગાંધીજીએ કોંગ્રેસને વિસર્જન કરીને તેને લોકસેવક સંઘમાં પરિવર્તિત કરવાનો નિર્ણય લીધો. નેહરુ અને પટેલ આનો વિરોધ કરતા હતા.
ગાંધીજીની હત્યાના દિવસે તેઓ આ જાહેરાત કરવાના હતા. તેમનો પ્રસ્તાવ ૧૫ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૪૮ ના હરિજન અંકમાં તેમના મૃત્યુ પછી પ્રકાશિત થયો હતો. પરિણામે, કોંગ્રેસ, એક રાજકીય પક્ષ તરીકે, ૧૯૪૭ થી ૧૯૬૭ સુધી સંપૂર્ણ સત્તા પર હતી. વિરોધ નામનો હતો, જેમાં ફક્ત તે લોકોનો સમાવેશ થતો હતો જેમણે કોંગ્રેસ છોડી દીધી હતી. રાજકીય વિદ્વાન રજની કોઠારીએ આને “કોંગ્રેસ સિસ્ટમ” કહી. આનો અર્થ એ થયો કે જ્યારે દેશ કથિત રીતે બહુપક્ષીય લોકશાહી હતો, ત્યારે ફક્ત એક જ પક્ષ, કોંગ્રેસ, પ્રભુત્વ ધરાવતો હતો. આઠ દાયકા પછી, ફરીથી આવી જ પરિસ્થિતિ ઉભરી રહી છે. આજે, ભાજપ પ્રભુત્વ ધરાવે છે.
ભાજપ અથવા તેના નેતૃત્વ હેઠળની દ્ગડ્ઢછ સરકારો કેન્દ્ર અને ૨૧ રાજ્યોમાં સત્તામાં છે, જ્યારે કોંગ્રેસ ચાર રાજ્યોમાં સમેટાઈ ગઈ છેઃ તેલંગાણા, હિમાચલ પ્રદેશ, કર્ણાટક અને કેરળ. દેશ ભલે કોંગ્રેસ સિસ્ટમમાંથી ભાજપ સિસ્ટમમાં ગયો હોય, પરંતુ એક ફરક છેઃ કોંગ્રેસ સિસ્ટમ દરમિયાન, વિપક્ષ, ભલે સંખ્યામાં ઓછા હોય, તેમાં જાણકાર, શક્તિશાળી વક્તાઓ અને ગંભીર ટીકાકારો જેવા કે એ.કે. ગોપાલન, શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી, જે.બી. કૃપાલાણી, અશોક મહેતા, એન.જી. રંગા, પીલુ મોદી, રામ મનોહર લોહિયા, અટલ બિહારી વાજપેયી, બલરાજ મધોક, મીનુ મસાણી અને મધુ લિમયેનો સમાવેશ થતો હતો, જેઓ દલીલો અને તથ્યો સાથે સરકારને પડકારતા અને વિકલ્પો સૂચવતા. જોકે, આજના વિપક્ષી નેતાઓ, સરકારી નીતિઓ અને નિર્ણયોની ટીકા કરવાને બદલે, આરોપો, ઈશારાઓ, નિંદા અને ઉપહાસનો આશરો લે છે. તેઓ વધુ સારી વૈકલ્પિક નીતિઓ અને નિર્ણયો સૂચવ્યા વિના આમ કરે છે. કોંગ્રેસ સિસ્ટમ દરમિયાન વિપક્ષને સાંભળવું એ એક સુખદ અનુભવ હતો. આજે, વિપક્ષ ઘોંઘાટ અને અસંગત વાણીકલા દ્વારા પોતાને અપ્રસ્તુત બનાવી રહ્યો છે.
આટલા લાંબા સમય સુધી દેશ પર શાસન કર્યા પછી કોંગ્રેસ પાર્ટીને સત્તાથી વંચિત રાખવામાં આવે તે દુઃખદ છે, પરંતુ તેણે તેનું ખોવાયેલું ગૌરવ પાછું મેળવવા માટે કોઈ નક્કર પગલાં લીધા નથી. સ્વતંત્રતા સમયે, કોંગ્રેસ પાર્ટી એક સમાવેશી પક્ષ હતો. બધા સામાજિક વર્ગો કોંગ્રેસના સભ્ય હતા, પરંતુ કોંગ્રેસે ક્યારેય આ સામાજિક વર્ગોને સરકાર અને સંગઠનમાં પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ આપ્યું ન હતું, જેના કારણે તેઓ ધીમે ધીમે અલગ થઈ ગયા. વધુમાં, કોંગ્રેસે ભાઈ-બહેનવાદને કારણે પોતાના સક્ષમ નેતાઓને બાજુ પર રાખ્યા. નહિંતર, નેહરુ, ઈન્દિરા, રાજીવ, સોનિયા અને હવે રાહુલ અને પ્રિયંકા ગાંધી કોંગ્રેસના ટોચના નેતૃત્વ તરીકે શા માટે સ્થાપિત થઈ રહ્યા છે? શું કોંગ્રેસ પાર્ટીને પક્ષમાં નેતૃત્વ કરવા સક્ષમ કોઈ અન્ય નેતા દેખાતા નથી? જો કોંગ્રેસને રાષ્ટ્રીય સ્તરે હારનો સામનો કરવો પડ્યો છે, તો દોષ તેના પર છે. કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં સુધારા માટે ભાજપ કે અન્ય પક્ષોને જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં.
વિપક્ષે ૨૦૨૪ ની ચૂંટણી માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે “રાજકીય ઇજનેરી” કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, ગઠબંધન બનાવ્યા. જો કે, રાજકીય સુગમતાથી પ્રેરિત, તેના નેતાઓએ “તમને પ્રેમ કરો, તમારા સામે લડો” ફોર્મ્યુલાનો આશરો લીધો, અને આજે તેમની દુર્દશા જાણીતી છે. બંગાળ વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામો આનો સ્પષ્ટ પુરાવો છે. આજે, ભાજપે પોતાનો પગ મજબૂત રીતે જમાવી લીધો છે, અને તેના કારણોને સમજવું એ સરળ સિદ્ધિ નથી. પક્ષે જનતાનો વિશ્વાસ જીતી લીધો છે અને આ હાંસલ કરવા માટે, “સબકા સાથ, સબકા વિકાસ” ના સમાવેશી સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર સફળતા સાથે કર્યો છે. ભાજપે જાતિ આધારિત રાજકારણની દંતકથા તોડી છે અને વર્ગ રાજકારણ શરૂ કર્યું છે, જેમાં મહિલાઓ, યુવાનો, ખેડૂતો અને ગરીબો – બધી જાતિઓ – જન ધન અને ડીબીટી દ્વારા સંપૂર્ણ લાભ મેળવી રહી છે.