રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળ હિમાલયના હિમનદી તળાવોમાં પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓ સ્થાપિત કરવા માટે રાજ્યો સાથે કામ કરી રહી છે. અમે ઉત્તરાખંડ ક્ષેત્રમાં કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ પણ સબમિટ કર્યા છે. જ્યાં સુધી મારી જાણકારી છે, એશિયન દેશોમાં ક્યાંય પણ હિમનદી વિસ્ફોટ માટે કોઈ અસરકારક પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી નથી.
ચોકસાઈ પણ ઓછી છે, અને આ એક મુશ્કેલ કાર્ય છે. જો ભૂકંપ આવે તો તમે સુનામીની આગાહી કરી શકો છો. બીજું, હિમાલય ખૂબ જ મુશ્કેલ પ્રદેશ છે. દરેક સ્થાન સુધી પહોંચવું અશક્ય છે. હિમાલયની અંદર ૧૦,૦૦૦ હિમનદીઓ છે. હિમાલય પોતે જ એક ખૂબ જ જટિલ સિસ્ટમ છે, જેને સમજવું મુશ્કેલ છે.
હવે પ્રશ્ન એ છે કે આપણે પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી ક્યાં ગોઠવવી જોઈએ. તેનું સારું ઉદાહરણ ઉત્તરાખંડમાં કેદારનાથ પૂર છે. તમે કેદારનાથ ખીણ અને આસપાસના વિસ્તારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું, અને શિયાળાની ઋતુ દરમિયાન પણ અચાનક ઋષિગંગામાં પૂર આવ્યું. આ અણધાર્યું હતું. પછી ધારાલી ઘટના બની, ત્યારબાદ તમક ઘટના બની. પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓ અસરકારક હોય છે જ્યારે તમે જાણો છો કે તેઓ આ વિસ્તારમાં અથડાશે, તેથી તેમને ત્યાં ગોઠવો.
પ્રશ્ન એ પણ છે કે તેમને ખીણમાં ક્યાં ગોઠવવા, કારણ કે એક જ ઘાટમાં હજારો નાની ચેનલો સક્રિય છે. તમને ખબર નથી કે ક્યાં ભંગાણ થવાની સંભાવના છે, તો તમે તે કેવી રીતે કરશો? પ્રશ્ન એ નથી કે આપણી દેખરેખ પ્રણાલી કેટલી અસરકારક છે. પ્રશ્ન એ છે કે લોકોને કેવી રીતે જાગૃત કરવા. લોકોને જણાવવાની જરૂર છે કે પર્વતીય વિસ્તારોમાં ઘરો ક્યાં બનાવવા અને ક્યાં માળખાકીય સુવિધાઓ વિકસાવવા.
નેપાળના પૂર આપણને શીખવે છે કે ક્યાં વસાહતો બનાવવી. તમે નદી કિનારે બહુમાળી મકાનો બનાવી રહ્યા છો. તમારે હંમેશા નદીના પૂર ક્ષેત્રની બહાર ઘરો બનાવવા જોઈએ. કેદારનાથ દુર્ઘટનાએ પણ આપણને શીખવ્યું કે ક્યાં માળખાકીય સુવિધાઓ બનાવવી. તમારે યાદ રાખવાની જરૂર છે કે વહેલા કે મોડા, પૂર ક્ષેત્રો આખા વિસ્તારને કબજે કરશે.
જો તમે ભૂતકાળના લોકોને જુઓ, તો તેઓ હંમેશા પર્વત પર ઊંચા મકાનો બનાવતા હતા, નીચાણવાળા નહીં. તેઓ નદી કિનારે બેસતા નહોતા. હવે, નવી સભ્યતામાં, હોમસ્ટે અને અન્ય સુવિધાઓ બનાવવામાં આવે છે, અને લોકો ગમે ત્યાં મકાન બનાવી રહ્યા છે. કોઈપણ રાજ્ય પાસે એવી આપત્તિ નીતિ નથી જે સ્પષ્ટ કરે કે ક્યાં ઘર બનાવવા અને ક્યાં નહીં. તેથી, લોકો કિંમત ચૂકવી રહ્યા છે, અને જો પાઠ ન શીખ્યા, તો તેઓ કિંમત ચૂકવવાનું ચાલુ રાખશે.
