લેખકઃએડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના રાજીનામા અને મતદાર યાદીઓના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝનમાં કથિત અનિયમિતતાઓને લઈને ૧૦ ઓક્ટોબરે દિલ્હીના જંતર મંતર ખાતે કોકરોચ જનતા પાર્ટી દ્વારા પ્રસ્તાવિત વિરોધ પ્રદર્શને રાષ્ટ્રીય રાજધાનીમાં રાજકીય, વહીવટી અને બંધારણીય ચર્ચાને વધુ તીવ્ર બનાવી દીધી છે. વિરોધ પ્રદર્શન પહેલા સુરક્ષા કડક બનાવવા, ૫૭ દિલ્હી મેટ્રો સ્ટેશનો પર પ્રતિબંધો લાદવા અને દિલ્હી પહોંચતી કેટલીક મેઇલ અને એક્સપ્રેસ ટ્રેનોને રદ કરવાના નિર્ણયોએ ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. શું આ પગલાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે સાવચેતીભર્યા વ્યૂહરચના છે, કે પછી તે નાગરિકોના શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કરવાના અધિકારને પણ અસર કરી રહ્યા છે? આ સમગ્ર વિવાદનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું બની ગયું છે.
હું, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્રના એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, મીડિયા રિપોટ્ર્સને ટાંકીને તમને જણાવવા માંગુ છું કે ૫૭ મેટ્રો સ્ટેશનો અને રેલ સેવાઓ પરના પ્રતિબંધોએ વિવાદને વધાર્યો છે. રેલ્વે બોર્ડના ૯ ઓક્ટોબરના આદેશ અનુસાર, નવી દિલ્હી અને હઝરત નિઝામુદ્દીન રેલ્વે સ્ટેશનો પર નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં પહોંચતી કેટલીક મેઇલ અને એક્સપ્રેસ ટ્રેનોને તેમના મૂળ સ્ટેશનોથી રદ કરવામાં આવી છે. આ પ્રતિબંધો ૧૦ ઓક્ટોબરના રોજ સવારે ૪૦૦ થી બપોરે ૨૦૦ વાગ્યાની વચ્ચે પહોંચતી ટ્રેનો પર લાગુ પડે છે. વધુમાં, દિલ્હી પોલીસની વિનંતી પર, દિલ્હી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન એ ૫૭ મેટ્રો સ્ટેશનો પર પ્રવેશ અને બહાર નીકળવાના દરવાજા બંધ કરવાની જાહેરાત કરી છે. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, આ પ્રતિબંધો લાલ, પીળો, વાદળી, વાયોલેટ, ગુલાબી અને મેજેન્ટા લાઇન સહિત અનેક મેટ્રો રૂટને અસર કરશે. આનાથી મુસાફરો, વિદ્યાર્થીઓ, કર્મચારીઓ અને અન્ય આવશ્યક હેતુઓ માટે દિલ્હી જનારા અને ત્યાંથી મુસાફરી કરનારાઓને અસુવિધા થઈ શકે છે. જોકે, એવો દાવો કરવો ખોટો હશે કે બધી ટ્રેનો રદ કરવામાં આવી છે અથવા આખી મેટ્રો સેવા બંધ કરવામાં આવી છે; પ્રતિબંધોનો વાસ્તવિક અવકાશ ફક્ત સંબંધિત સત્તાવાર આદેશોથી જ સ્પષ્ટ થશે.
મિત્રો, જો આપણે સીજેપી ની ઘોષણા – ‘‘જો સરકાર યુવાનોથી ડરતી હોય, તો આખા દેશને બંધ કરો,‘‘ ને સમજવા માંગતા હોઈએ તો સીજેપી ના સ્થાપકે કેન્દ્ર સરકારની ટીકા કરી છે, અને કહ્યું છે કે જંતર-મંતર એ નિયુક્ત વિરોધ સ્થળ છે અને પાર્ટી કોઈપણ સંજોગોમાં વિરોધ કરશે. તેમનો દલીલ છે કે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ એ લોકશાહી અધિકાર છે અને કથિત ચૂંટણી અનિયમિતતાઓ માટે જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ. દિલ્હી પોલીસે વિરોધ માટે પરવાનગી આપવાનો ઇનકાર કર્યો છે, જ્યારે જંતર-મંતર અને તેની આસપાસ પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળો તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે. પાર્ટીએ એવો પણ દાવો કર્યો છે કે દેશભરમાં તેના ઓછામાં ઓછા ૧૦,૦૦૦ સભ્યોની અટકાયત કરવામાં આવી છે, પરંતુ આ સંખ્યાની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ નથી. તેથી, આ દાવાને સ્થાપિત હકીકતને બદલે પક્ષના આરોપ તરીકે જોવો જોઈએ.
મિત્રો, જો આપણે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્ન – સુરક્ષા કે નાગરિક અધિકાર? – ને સમજવા માંગતા હોઈએ તો આ વિવાદે ન્યાયિક સ્તરે પણ ધ્યાન ખેંચ્યું છે. વરિષ્ઠ વકીલો કપિલ સિબ્બલ અને અભિષેક મનુ સિંઘવીએ વિરોધ પ્રદર્શનો પહેલા રેલ સેવાઓ, મેટ્રો સ્ટેશનો અને ઇન્ટરનેટ સેવાઓ પર સંભવિત પ્રતિબંધો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. સિબ્બલે પ્રશ્ન કર્યો હતો કે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન માટે રાજધાનીમાં આવતા લોકોની અવરજવર પર આટલા વ્યાપક પ્રતિબંધો કેમ લાદવામાં આવી રહ્યા છે. દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી પોલીસને વિરોધીઓ સાથે વ્યવહાર કરવા માટે મુક્ત લગામ માંગતી અરજીને ફગાવી દીધી હતી. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે યુવાનો અને તેમના પરિવારોના ભવિષ્ય પર કાનૂની કાર્યવાહીની અસરને ધ્યાનમાં લેવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. વધુમાં, કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે રીઢો ગુનેગારો અથવા ગંભીર ગુનાઓના આરોપીઓને અગાઉના આદેશો હેઠળ આપવામાં આવેલી સુરક્ષાનો આપમેળે લાભ મળશે નહીં. કોર્ટનું આ અવલોકન કાયદો અને વ્યવસ્થાની જરૂરિયાતને નકારી કાઢતું નથી, પરંતુ કાર્યવાહીમાં યોગ્ય સંતુલન જાળવવાનો હેતુ ધરાવે છે.
મિત્રો, અઘોષિત કટોકટીના આરોપ અને ૧૯૪૨ના આંદોલનની સરખામણી કરતી વખતે, અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી સંગઠનના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષે એક વિડિઓ સંદેશમાં ધરપકડો, દિલ્હીમાં પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ અને પરિવહન પ્રતિબંધો માટે સરકારની ટીકા કરી હતી. તેમણે આ પરિસ્થિતિઓની તુલના ૧૯૪૨ના ભારત છોડો આંદોલન સાથે કરી અને તેને અઘોષિત કટોકટી ગણાવી. આ તેમનો રાજકીય આરોપ છે, ન્યાયિક નિષ્કર્ષ નથી. તેમણે લોકોને લોકશાહી અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે આંદોલન ચાલુ રાખવા અપીલ કરી. બીજી બાજુ, વહીવટીતંત્રની જવાબદારી સંભવિત ભીડ, ટ્રાફિક, જાહેર સલામતી અને કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની છે. તેથી, બંને પક્ષોની ક્રિયાઓ અને દાવાઓનું મૂલ્યાંકન પુરાવાના આધારે થવું જોઈએ.લોકશાહીની સાચી કસોટી વિરોધ કરવાનો અધિકાર અને વ્યવસ્થાની જવાબદારી.
મિત્રો, જો આપણે આ સમગ્ર ઘટનાના મહત્વને ધ્યાનમાં લઈએ, તો તે કોઈ એક પક્ષ કે એક જ વિરોધ પૂરતું મર્યાદિત નથી. જો ચૂંટણી પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતા અંગે પ્રશ્નો ઉભા થાય છે, તો સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા માટે પારદર્શક અને તથ્ય આધારિત પ્રતિભાવ આપવો જરૂરી છે. તેવી જ રીતે, શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું એ લોકશાહી માટે મૂળભૂત પૂર્વશરત છે. વહીવટીતંત્રને સુરક્ષા પગલાં લેવાનો અધિકાર છે, પરંતુ તેમની આવશ્યકતા, પ્રમાણસરતા અને નાગરિકો પરની અસરની સમીક્ષા કરવી જોઈએ. બીજી બાજુ, વિરોધીઓએ કાયદાનું પાલન કરીને શાંતિપૂર્ણ રીતે પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાની તેમની જવાબદારી નિભાવવી જોઈએ.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર અહેવાલનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે ૧૦ ઓક્ટોબરની ઘટનાઓ લોકશાહીમાં અસંમતિને કેવી રીતે હેન્ડલ કરવામાં આવે છે તેની કસોટી તરીકે સેવા આપશે. એવું તારણ કાઢવું યોગ્ય નથી કે સરકાર પુરાવા વિના ડરાવવામાં આવે છે કે સુરક્ષાના નામે દરેક પ્રતિબંધને આપમેળે યોગ્ય ઠેરવવો યોગ્ય નથી. વાસ્તવિક પ્રશ્ન એ છે કે શું વહીવટીતંત્ર જાહેર વ્યવસ્થા જાળવી રાખીને નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરી શકે છે, અને શું ચૂંટણી પ્રક્રિયા સંબંધિત આરોપોનો પારદર્શક રીતે જવાબ આપવામાં આવશે? લોકશાહીની મજબૂતાઈ આખરે સૂત્રો દ્વારા નહીં, પરંતુ સંસ્થાઓની જવાબદારી, કાયદાના વાજબી અમલીકરણ અને જાહેર વિશ્વાસ દ્વારા નક્કી થાય છે.
