વૈશ્વિક સ્તરે, પૃથ્વી પર રહેતી ૮૪ લાખ પ્રજાતિઓના શરીરમાં બધા અવયવો મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ દરેક પ્રાણીની આંખો કુદરત દ્વારા આપવામાં આવેલી એક અમૂલ્ય ભેટ છે, જેના દ્વારા બધા જીવો સમગ્ર સુંદર વિશ્વ જોઈ શકે છે, ખાસ કરીને ખાસ અને અદ્ભુત બૌદ્ધિક માનવ પ્રજાતિ માટે, આંખો એક સુંદર અને અદ્ભુત અંગ છે જેના દ્વારા તે જીવતા પોતાના પરિવારના સભ્યો સહિત સમગ્ર વિશ્વને જોઈ શકે છે, પરંતુ જો તે ઇચ્છે તો, તે મૃત્યુ પછી પણ આ બે સુંદર આંખોથી સમગ્ર વિશ્વને જોઈ શકે છે, ફરક માત્ર એટલો જ છે કે પોતાના શરીરને છોડ્યા પછી, તે બીજા કોઈના શરીરમાંથી સુંદર વિશ્વ જોઈ શકે છે. આજે આપણે આ વિષય પર ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ કારણ કે 10 જૂન 2025 એ વિશ્વ ચક્ષુદાન દિવસ છે, તેથી આપણે સમજવું જોઈએ કે આંખો અને દ્રષ્ટિ આપણા જીવનમાં ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે. જો કોઈ વ્યક્તિના જીવનમાં દ્રષ્ટિ નથી, તો તેના જીવનનો કોઈ અર્થ નથી અને તેને દરેક કાર્ય માટે બીજા પર આધાર રાખવો પડે છે. દરેક વ્યક્તિ આંખોનું મહત્વ સમજે છે અને તેથી જ દરેક વ્યક્તિ મોટા પાયે તેનું રક્ષણ કરે છે. આપણામાંથી કેટલાક એવા પણ છે જે બીજા વિશે પણ વિચારે છે. આંખો ફક્ત આપણને પ્રકાશ આપી શકતી નથી પરંતુ આપણા મૃત્યુ પછી તે બીજાના જીવનમાં પણ પ્રકાશ લાવી શકે છે. પરંતુ કેટલાક લોકો અંધશ્રદ્ધાને કારણે આંખોનું દાન કરતા નથી. તેઓ માને છે કે તેઓ આગામી જન્મમાં અંધ જન્મી શકે છે. આ અંધશ્રદ્ધાને કારણે, વિશ્વના ઘણા અંધ લોકોને જીવનભર અંધકારમાં રહેવું પડે છે. બધા લોકોએ આ સમજવું જોઈએ અને તેમની આંખોનું દાન કરવું જોઈએ. આપણો એક સાચો નિર્ણય લોકોના જીવનમાં પ્રકાશ લાવી શકે છે. આંખનું દાન એક મહાન દાન છે અને આંખનું દાન એ મૃત્યુ પછી પણ જીવંત રહેવા માટેનું અમૂલ્ય વરદાન છે, તેથી આજે આપણે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી એક લેખ દ્વારા ચર્ચા કરીશું, ચાલો આપણે આપણી આંખોનું દાન કરવાનો અને આપણા જીવન પછી બીજાઓની દુનિયાને ઉજ્જવળ બનાવવાનો સંકલ્પ કરીએ, આંખો જે આત્માની બારી છે તેને મૃત્યુ પછી પણ જીવંત રાખીએ.
મિત્રો, જો આપણે ભારતમાં અંધ અથવા દૃષ્ટિહીન ભાઈઓનું કોર્નિયલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન કરીને માત્ર એક વર્ષમાં ભારતને અંધ બનાવવામાં મદદ કરવાની વાત કરીએ, તો એક આંકડા મુજબ, ભારતમાં લગભગ 1.25 કરોડ લોકો અંધ છે, જેમાંથી લગભગ 30 લાખ લોકો આંખના પ્રત્યારોપણ દ્વારા નવી દ્રષ્ટિ મેળવી શકે છે. મૂલ્યાંકન દર્શાવે છે કે જો દેશમાં એક વર્ષમાં મૃત્યુ પામેલા તમામ લોકોની આંખોનું દાન કરવામાં આવે, તો દેશના તમામ અંધ લોકોને એક જ વર્ષમાં આંખો મળશે, પરંતુ લોકો આંખોનું દાન કરતા નથી અને કોર્નિયલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન માટે રાહ જોવાની યાદી લાંબી થાય છે. કોરોના સમયગાળા દરમિયાન, આંખના દાનની સંખ્યા વધુ ઘટી ગઈ હતી. આ એકમાત્ર ખતરો નથી, આપણી બેદરકારીને કારણે દુનિયા ધીમે ધીમે અંધત્વ તરફ આગળ વધી રહી છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા અનુસાર, મોતિયા અને ગ્લુકોમા પછી, કોર્નિયલ રોગો (આંખોના આગળના સ્તરના કોર્નિયાને નુકસાન) દ્રષ્ટિ ગુમાવવાનું મુખ્ય કારણ છે. અંધત્વની સમસ્યાથી પીડાતા 92.9 ટકા લોકોને અંધત્વથી બચાવી શકાય છે. તેને અટકાવી શકાય છે, તેને અટકાવી શકાય તેવું અંધત્વ પણ કહેવામાં આવે છે, પરંતુ માનવીય ટેવો, જરૂર પડે ત્યારે પણ ચશ્મા ન પહેરવા, મોતિયાનું ઓપરેશન ન કરાવવું અને સમયાંતરે ગ્લુકોમાની તપાસ ન કરાવવી, કમ્પ્યુટર અને મોબાઇલ પર વધુ પડતું કામ કરવું, બદલાતી જીવનશૈલી, અનિયમિત દિનચર્યા, પ્રદૂષણ અને વધુ પડતા તણાવને કારણે મોટાભાગના લોકો આંખોની સમસ્યાઓનો શિકાર બનવા લાગ્યા છે, ઓનલાઈન વર્ગો અને કમ્પ્યુટરના ઉપયોગને કારણે બાળકો અને યુવાનોની આંખોમાં શુષ્કતાની સમસ્યા વધી છે. આજે આપણી આંખો દેશના ઘણા અંધ લોકોને નવો પ્રકાશ આપી શકે છે, પરંતુ આ માટે, સૌ પ્રથમ આપણે જીવતા રહીને આપણી આંખો અને તેમની દ્રષ્ટિનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ અને મૃત્યુ પછી આંખોનું દાન કરવું જોઈએ, જે રીતે આપણી દિનચર્યા બગડતી જાય છે, આપણે આપણી આંખોની સંભાળ રાખવા માટે કેટલાક કામ કરવા જોઈએ જેમ કે, સારી દ્રષ્ટિ માટે સંતુલિત આહાર લો, લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, ઈંડા, કઠોળ અને ગાજરને તમારા આહારમાં મહત્તમ માત્રામાં શામેલ કરો, આંખની સુરક્ષાનું ધ્યાન રાખો, સારી દ્રષ્ટિ માટે આંખોની સંભાળ રાખો. સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે નિયમિતપણે તમારી આંખોની તપાસ કરાવો. જો આપણે લાંબા સમય સુધી કમ્પ્યુટર અને મોબાઇલ પર કામ કરીએ છીએ તો આંખોની શુષ્કતા વધી શકે છે.
મિત્રો, જો આપણે આંખ દાનની પ્રક્રિયા અને યોગ્યતાને સમજવાની વાત કરીએ, તો ભારતમાં આંખ દાનની પ્રક્રિયા કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? ભારતમાં આંખ દાનની પ્રક્રિયા સરળ છે. (૧) આંખ દાન તરફનું પહેલું પગલું એ છે કે રજિસ્ટર્ડ આંખ બેંકમાં આંખ દાન પ્રતિજ્ઞા ફોર્મ પર સહી કરવી. (૨) આંખ બેંક દ્વારા આપવામાં આવેલા ફોર્મમાં તમારી બધી માહિતી ભરો. (૩) આગળ, અને સૌથી અગત્યનું, તમારા પ્રિયજનોને તમારા નિર્ણય વિશે જણાવો જેથી તેઓ જાણે કે આપણા મૃત્યુ પછી કોને ફોન કરવો (કારણ કે આંખ કાઢવાની પ્રક્રિયા મૃત્યુ પછી લગભગ તરત જ થવી જોઈએ). (૪) સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવીને તમારી આંખોની સંભાળ રાખો જેથી દાન સમયે તેઓ સારી સ્થિતિમાં હોય. (૫) જો આપણે આંખો દાન કરવાનો સંકલ્પ લીધો હોય, તો ખાતરી કરો કે આપણા પ્રિયજનો મૃત્યુના 6 કલાકની અંદર દાન માટે આંખ બેંકનો સંપર્ક કરે. તેમણે નીચેની પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડશે: (૧) નજીકની આંખ બેંકને ફોન કરો. જેટલી વહેલી તકે આપણે ફોન કરીશું, તેટલું સારું. (૨) મૃતકની બંને આંખો બંધ રાખો અને સૂકવવાથી બચવા માટે તેમને ભીના કપાસથી ઢાંકી દો. (૩) આપણે શરીરને પવનથી દૂર બંધ રૂમમાં રાખી શકીએ છીએ, અને ખાતરી કરી શકીએ છીએ કે પંખો બંધ છે. (૪) જો શક્ય હોય તો, શરીરના ઉપરના ભાગને લગભગ ૬ ઇંચ ઉંચો કરો. (૫) જ્યારે યોગ્ય સ્ટાફ આવે, ત્યારે તેમણે આંખો કાઢવામાં ૨૦ મિનિટથી વધુ સમય ન લેવો જોઈએ. તેઓ એ પણ ખાતરી કરે છે કે આંખ કાઢવાના કોઈ નિશાન બાકી ન રહે. આંખ દાન માટે કોણ પાત્ર છે? બધી ઉંમર અને જાતિના લોકો આંખ દાન માટે પાત્ર છે. મ્યોપિયા અને હાયપરોપિયા જેવી રીફ્રેક્ટિવ ભૂલો ધરાવતા લોકો અથવા મોતિયાની સર્જરી કરાવનારા લોકો, હાઈ બ્લડ પ્રેશર જેવી અન્ય સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો પણ પોતાની આંખો દાન કરી શકે છે. કોણ પોતાની આંખો દાન કરી શકતું નથી? જે લોકોને ચેપી રોગો છે તેઓ પોતાની આંખો દાન કરી શકતા નથી. આવી આંખોનો ઉપયોગ કરતા પહેલા આંખ બેંક સ્ટાફ આ રોગોની તપાસ કરે છે. આ લોકો આંખો દાન કરી શકે છે; મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં દરેક વ્યક્તિ આંખો દાન કરી શકે છે; રક્ત જૂથ, આંખનો રંગ, આંખનું સ્થળ, કદ, ઉંમર, લિંગ વગેરે કોઈ વાંધો નથી; દાતાની ઉંમર, લિંગ, રક્ત જૂથ તે વ્યક્તિ સાથે મેચ કરવાની જરૂર નથી જેની પાસેથી કોર્નિયલ પેશી લેવામાં આવશે; મોતિયા, ગ્લુકોમા કે અન્ય આંખના ઓપરેશન કરાવનારા દર્દીઓ પણ આંખોનું દાન કરી શકે છે; ચશ્મા પહેરેલા લોકો, ડાયાબિટીસ, અસ્થમા, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, હૃદય રોગ, ક્ષય રોગ વગેરે જેવા અન્ય શારીરિક રોગોથી પીડાતા દર્દીઓ પણ આંખોનું દાન કરી શકે છે. કોણ આંખોનું દાન કરી શકતું નથી – ઘણા ગંભીર રોગોથી પીડાતા લોકો આંખોનું દાન કરી શકતા નથી, જેમ કે એઇડ્સ, હેપેટાઇટિસ, કમળો, બ્લડ કેન્સર, રેબીઝ (કૂતરો કરડવો), સેપ્ટિસેમિયા, ગેંગરીન, મગજની ગાંઠ, આંખની કાળી કીકી (કોર્નિયા) ને નુકસાન, ઝેરથી મૃત્યુ વગેરે અથવા અન્ય સમાન ચેપી રોગો, તેમને આંખોનું દાન કરવાની મનાઈ છે – આંખ દાન માટે સાવચેતીઓ (1) પરિવારના સભ્યોએ શક્ય તેટલી વહેલી તકે આંખ દાનની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી જોઈએ, દાન પછી શક્ય તેટલી વહેલી તકે આંખો ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરવામાં આવે છે. (2) જો તેમાં સમય લાગે, તો કોર્નિયાને કોલ્ડ સ્ટોરેજમાં રાખવામાં આવે છે જ્યાંથી તેનો 7 દિવસની અંદર ઉપયોગ થાય છે. (3) આંખ દાન એક સરળ અને સરળ પ્રક્રિયા છે, તેમાં ફક્ત 10 થી 15 મિનિટનો સમય લાગે છે. (4) મૃત્યુ પછી આંખોનું દાન કરવા માટે, દાતાના પરિવાર આંખ બેંકમાં જાય છે અને એક ફોર્મ ભરે છે. (૫) ફોર્મ ભર્યા પછી, નોંધણી કરવામાં આવે છે, ત્યારબાદ કાર્ડ ભરાય છે. (૬) તમે મૃત્યુ પહેલાં પણ આ નોંધણી કરાવી શકો છો જેથી મૃત્યુ પછી તમારી આંખોનું દાન કરી શકાય. (૭) દાતાના પરિવારે નજીકની આંખ બેંકમાં ટીમને જાણ કરવી પડશે, ત્યારબાદ ટીમ કોર્નિયા દૂર કરવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરે છે. (૮) મૃત્યુ પછી આંખો કાઢવાથી ચહેરા પર કોઈ નિશાન રહેતું નથી. માહિતી ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે-(૧) કોઈપણ વ્યક્તિ તેના મૃત્યુ પછી જ આંખ દાતા બની શકે છે, એટલે કે આંખનું દાન મૃત્યુ પછી જ કરવામાં આવે છે. (૨) આંખ દાન માટે કોઈ વય મર્યાદા નથી, કોઈપણ વ્યક્તિ આંખોનું દાન કરી શકે છે. (૩) દાતા અને દર્દી બંનેની માહિતી ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે જેને આંખોનું દાન કરવામાં આવી રહ્યું છે. (૪) મૃત્યુ પછી, પરિવારનો કોઈપણ સભ્ય આંખોનું દાન કરી શકે છે. (૫) કોઈપણ પરિવારને આંખ દાન માટે ચૂકવણી કરવી પડશે નહીં અને બદલામાં તેમને કોઈ પૈસા મળશે નહીં.
મિત્રો, જો આપણે ભારતીય સમાજમાં આંખના દાન અંગે પ્રવર્તતી ગેરમાન્યતાઓ વિશે વાત કરીએ, તો ઇન્ડિયન જર્નલ ઓફ ઓપ્થેલ્મોલોજીમાં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ભારતમાં આંખોનું દાન ન કરવા પાછળ કોઈ સાંસ્કૃતિક કે ધાર્મિક કારણો નથી, પરંતુ ખોટી માહિતી અને દાન કરાયેલા પેશીઓના અયોગ્ય ઉપયોગને કારણે વધુ છે. આંખના દાન વિશે ઘણી માન્યતાઓ છે જેને તોડવાની જરૂર છે. ઘણા લોકો માને છે કે આંખનું દાન આગામી જીવનમાં અંધત્વ તરફ દોરી જશે, ધર્મ આંખના દાનને મંજૂરી આપતો નથી, આંખનું દાન શરીરને વિકૃત કરે છે, આંખના દાન દરમિયાન મૃતકની આખી આંખો કાઢી નાખવામાં આવે છે અને આંખોની જગ્યાએ ખાડા બનાવવામાં આવે છે, વગેરે. આ માન્યતાઓનો કોઈ વૈજ્ઞાનિક આધાર નથી. એ સમજવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે કે આંખના દાન માટે આંખો કાઢવામાં આવતી નથી, ફક્ત આગળની કીકી એટલે કે કોર્નિયા કાઢી નાખવામાં આવે છે જેથી મૃતકનો ચહેરો ખરાબ ન દેખાય. તેથી જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને મળશે કે વિશ્વ આંખ દાન દિવસ 10 જૂન 2025 ના રોજ ખાસ – આંખનું દાન એક મહાન દાન છે, આંખનું દાન એ મૃત્યુ પછી પણ જીવંત રહેવાનું અમૂલ્ય આશીર્વાદ છે. ચાલો આપણે આપણી આંખોનું દાન કરવાનો સંકલ્પ કરીએ, આપણા જીવન પછી બીજાઓની દુનિયાને ઉજ્જવળ બનાવીએ – આંખો, જે આત્માની બારી છે, મૃત્યુ પછી પણ જીવંત રાખીએ.
એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભાવનાઈ ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર9359653465
