બિહારમાં ફરી એકવાર વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ નજીક આવી રહી છે. જનતા લોકશાહીના આ તહેવારને ખૂબ જ ઉત્સાહથી ઉજવી રહી હોય તેવું લાગે છે. પછી ભલે તે શેરીઓમાં પોસ્ટરોની ભરમાર હોય, ટીવી પર જાહેરાતોનો વરસાદ હોય કે સોશિયલ મીડિયા પર ચર્ચાઓ હોય, બધું જ ચૂંટણી લોકશાહીના આ ભવ્ય ઉત્સવ તરફ ઈશારો કરે છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કેઃ શું આ ખરેખર લોકશાહીનો ઉત્સવ છે કે લોકશાહીના નામે એક ભવ્ય ભ્રમ? શું આ જાહેર અભિપ્રાયનું સાચું પ્રતિબિંબ છે કે જાહેર અભિપ્રાયને આકાર આપવા અને તેને નિયંત્રિત કરવા માટે એક સંગઠિત વ્યવસ્થા છે?
લોકશાહીને લોકોનું શાસન કહેવામાં આવે છે. તેની સૌથી મહત્વપૂર્ણ શરત એ છે કે દરેક નાગરિક ચૂંટણી લડી શકે, દરેક વ્યક્તિ સરકારી વ્યવસ્થામાં ભાગ લઈ શકે અને પોતાની પસંદગીના પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરી શકે. પરંતુ આજના સમયમાં જ્યારે આપણે આની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણને જાણવા મળે છે કે આ સ્વતંત્રતા ફક્ત ઔપચારિકતા બની ગઈ છે. જનતા પાસે વિકલ્પો છે, પરંતુ આ વિકલ્પો ફક્ત ઉપરછલ્લા છે. રાજકીય પક્ષોની લાંબી યાદી અને ઉમેદવારોની ભીડ ચોક્કસપણે આપણને ભ્રમ આપે છે કે આપણી પાસે ઘણા વિકલ્પો છે, પરંતુ વાસ્તવમાં, કોઈ રાજકીય પક્ષ કે ઉમેદવાર એવો નથી જે ખરેખર મૂળભૂત કે માળખાકીય પરિવર્તન લાવી શકે.
એક અર્થમાં, આજની ચૂંટણીઓ લોકશાહીનું નહીં પણ ’રાજકીય બજાર’નું પ્રતીક બની ગઈ છે. આ બજારમાં, રાજકીય પક્ષો ઉત્પાદનો વેચતી કંપનીઓ જેવા છે, અને મતદારો ગ્રાહકો છે. અહીં, દરેક રાજકીય પક્ષ પોતાના મેનિફેસ્ટો, જાહેરાતો અને જનસંપર્ક અભિયાનો દ્વારા પોતાને ’શ્રેષ્ઠ બ્રાન્ડ’ તરીકે રજૂ કરતો દેખાય છે. જેમ બજારમાં મોટાભાગના ઉત્પાદનો લગભગ સમાન હોય છે, પરંતુ તેમનું પેકેજિંગ અને માર્કેટિંગ તેમને અલગ દેખાય છે, તેવી જ રીતે, રાજકીય પક્ષોની નીતિઓ સમાન હોવા છતાં, તેમની પ્રચાર શૈલીઓ તેમને અનન્ય અને નવા તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
અહીં, ચૂંટણીના “અમેરિકનીકરણ” ના ભાગ રૂપે, તે વ્યક્તિત્વ-કેન્દ્રિત બની ગયું છે. જનસંપર્ક એજન્સીઓ, ડેટા એનાલિટિક્સ, માઇક્રો-ટાર્ગેટિંગ અને જાહેરાત ઝુંબેશોએ લોકશાહી ચર્ચાનું સ્થાન લીધું છે. હવે, જનતા નીતિઓ પર નહીં, ચહેરા પર મત આપે છે.
બિહાર આ લોકશાહી બજારનું જીવંત ઉદાહરણ છે. અહીં, ચૂંટણીઓ ફક્ત સત્તા બદલવાનું સાધન નથી પરંતુ સામાજિક વિભાજન, જાતિ ગણતરીઓ અને છબી નિર્માણનું યુદ્ધભૂમિ બની ગઈ છે. આ વખતે, બે મુખ્ય ગઠબંધન, દ્ગડ્ઢછ અને મહાગઠબંધન, બિહાર વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં સામસામે છે. નીતીશ કુમારના નેતૃત્વ હેઠળનું દ્ગડ્ઢછ ગઠબંધન હાલમાં તેની સૌથી મોટી કસોટીનો સામનો કરી રહ્યું છે. એક સમયે “સુશાસન બાબુ” તરીકે ઓળખાતા નીતિશ કુમારની છબી હવે ઝાંખી પડી ગઈ છે. વારંવાર ગઠબંધન બદલવાની તેમની વૃત્તિ અને તાજેતરના વર્ષોમાં તેમના અનિયમિત જાહેર વર્તનને કારણે તેમની વિશ્વસનીયતા નબળી પડી છે. નીતિશ કુમારની પાર્ટી, ત્નડ્ઢેં, હવે પરંપરાગત “સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ” ફોર્મ્યુલાનો ઉપયોગ કરતી નથી, અને તેઓ ભાજપ અને અન્ય દ્ગડ્ઢછ સાથીઓ પર વધુને વધુ નિર્ભર બન્યા છે. ભાજપે સમ્રાટ ચૌધરીના રૂપમાં પણ એક ચહેરો રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ તેમની સામેના જૂના આરોપો અને તેમની ડિગ્રીના વિવાદને કારણે તેમને પીછેહઠ કરવાની ફરજ પડી હતી.આ કારણે, એનડીએનો સમગ્ર ચૂંટણી પ્રચાર તેના વિકાસના દ્રષ્ટિકોણથી ઇત્નડ્ઢના “જંગલ રાજ” ના ભયને વધારીને મત મેળવવા તરફ વળ્યો છે. જોકે, આ રણનીતિ કેટલી અસરકારક રહેશે તે આગાહી કરવી મુશ્કેલ છે. દરમિયાન, વિપક્ષી મહાગઠબંધન, ખાસ કરીને ઇત્નડ્ઢ, તેની જૂની છબીને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. તેજસ્વી યાદવને ભૂતકાળના “જંગલ રાજ” ના પડછાયાને દૂર કરવા માટે એક યુવા નેતા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.
