કાયદાએ ડ્રગના વ્યસનીઓ પર તેની પકડ મજબૂત બનાવી – ભારત સરકાર

 કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની

ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે ડ્રગ્સ અને માદક દ્રવ્યો વચ્ચેની રેખા ઝાંખી પડી રહી છે તે વૈશ્વિક જાહેર આરોગ્ય માટે એક અભૂતપૂર્વ પડકાર બની ગયો છે. સમાજ જેને પરંપરાગત રીતે ઉપચાર, શારીરિક પુનઃપ્રાપ્તિ અને સારવારનું સાધન માનતો હતો તે રસાયણો હવે યુવા પેઢીને છુપાયેલા વૈશ્વિક રોગચાળા તરીકે ઘેરી રહ્યા છે. આ ગંભીર કટોકટીને ઓળખીને, ભારત સરકારના આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે એક સીમાચિહ્નરૂપ પગલું ભર્યું છે અને ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945 માં ઐતિહાસિક સુધારા કર્યા છે. ભારત સરકારના આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા 8 જુલાઈ, 2026 ના રોજ જારી કરાયેલ સત્તાવાર ગેઝેટ નોટિફિકેશન (ઝેડ. એસ.આર. ૬૦૭(ઇ), આ નવા, કડક નિયમોને દેશભરમાં સંપૂર્ણપણે અસરકારક બનાવવા માટે છ મહિનાનો સમયગાળો પૂરો પાડે છે. આમ, જાન્યુઆરી 2027 થી દવા ઉત્પાદકો અને ફાર્મસીઓ માટે સુધારા ફરજિયાત ગણવામાં આવશે, જેનાથી ઉદ્યોગને પેકેજિંગ અને ફોર્મ્યુલેશનમાં જરૂરી ફેરફારો કરવાની મંજૂરી મળશે. આ નવા કાયદા હેઠળ, 12% વિ/વિ થી વધુ વોલ્યુમ દ્વારા ઇથિલ આલ્કોહોલ ધરાવતી અને 30 મિલીથી વધુ પેકેજિંગમાં ઇથિલ આલ્કોહોલ ધરાવતી બધી મૌખિક પ્રવાહી દવાઓ હવે સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કરવામાં આવી છે અને શેડ્યૂલ એચ૧ હેઠળ મૂકવામાં આવી છે. આ કડક નિયમનકારી હસ્તક્ષેપનો પ્રાથમિક અને મૂળભૂત ઉદ્દેશ્ય દેશમાં કફ સિરપ, ટોનિક, ડાયજેસ્ટિવ અને અન્ય સુગંધિત ઔષધીય ઉત્પાદનોના વેચાણને નિયંત્રિત કરવાનો છે. આનો ઉદ્દેશ્ય દેશમાં વ્યાપક બિન-તબીબી દવાના દુરુપયોગ અને ફાર્માસ્યુટિકલ દુરુપયોગના મૂળ પર હુમલો કરવાનો છે. સંયોજનનું સ્વરૂપ. એક વકીલ તરીકે, હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, એ જણાવવું જ જોઇએ કે ડ્રગ વ્યસનીઓ, ખાસ કરીને કિશોરો દ્વારા કાયદાની છટકબારીનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવતો આ દુરુપયોગ ફક્ત ભારત પૂરતો મર્યાદિત નથી; તે વૈશ્વિક નિયમનકારી ચિંતા બની ગઈ છે. લાંબા સમયથી, ડ્રગ્સ નિયમો, 1945 ના શેડ્યૂલ ક હેઠળ આદુ, એલચી અને ફુદીનાના ટિંકચર અને ઘણા પરંપરાગત આરોગ્ય ટોનિક જેવા કેટલાક ઔષધીય ફોર્મ્યુલેશનને લાઇસન્સિંગ આવશ્યકતાઓમાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્તિ આપવામાં આવી હતી. આ મુક્તિના પરિણામે 80% થી 90% સુધીની આલ્કોહોલ સાંદ્રતાવાળી દવાઓ કડક દેખરેખ વિના બજારમાં ઓવર-ધ-કાઉન્ટર સરળતાથી ઉપલબ્ધ થઈ ગઈ. ઘણી રાજ્ય સરકારોની ગંભીર ચિંતાઓને પગલે, કેન્દ્ર સરકારે તાત્કાલિક શેડ્યૂલ ક માંથી આ મુક્તિ નાબૂદ કરી દીધી છે, જેના કારણે આ દવાઓનું ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને વપરાશ અશક્ય બની ગયો છે. ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ એક્ટ, 1940 હેઠળ ઉત્પાદન અને વિતરણ માટે ફરજિયાત લાયસન્સની જરૂર પડશે. આ સુધારો કોઈપણ નિયંત્રણ વિના સમાજને ઝેર આપતી દવાઓની છુપાયેલી અને સામાજિક રીતે સ્વીકૃત સપ્લાય ચેઇનને સીધી રીતે તોડી નાખે છે.

મિત્રો, જો આપણે ચોક્કસ વિશે વાત કરીએ નિયમનકારી કાયદાઓ અને દંડની જોગવાઈઓ, આ કાયદાને કડક રીતે લાગુ કરવા માટે, સરકારે તેને ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ એક્ટ, 1940 ની દંડનીય જોગવાઈઓ સાથે જોડી દીધી છે. કાયદાની કલમ ૧૮(સી) હેઠળ, માન્ય ઉત્પાદન અથવા વેચાણ લાઇસન્સ વિના આ દવાઓનો સંગ્રહ અથવા વિતરણ એક ઓળખપાત્ર અને બિન-જામીનપાત્ર ગુનો ગણવામાં આવશે. નવા સુધારા હેઠળ: શેડ્યૂલ એચ૧ નિયમોના પ્રથમ ઉલ્લંઘન માટે: જો કોઈ રસાયણશાસ્ત્રી અથવા ફાર્માસિસ્ટ પ્રિસ્ક્રિપ્શન વિના 12 ટકાથી વધુ આલ્કોહોલ ધરાવતી દવા વેચતા પકડાય છે અથવા 3-વર્ષનો વેચાણ રેકોર્ડ જાળવવામાં નિષ્ફળ જાય છે, તો રાજ્ય દવા નિયમનકારી સત્તામંડળ દ્વારા તેમના લાઇસન્સ 15 થી 30 દિવસ માટે સસ્પેન્ડ કરી શકાય છે. નિયમોનું વારંવાર ઉલ્લંઘન ઉલ્લંઘનના કિસ્સામાં: જો કોઈ છૂટક વેપારી ઇરાદાપૂર્વક નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરવાનું ચાલુ રાખે છે, તો કાયદાની કલમ ૨૭(ડી) હેઠળ તેનું દુકાન લાઇસન્સ કાયમી ધોરણે રદ કરી શકાય છે. તેને ઓછામાં ઓછા 3 વર્ષથી મહત્તમ 5 વર્ષની જેલ અને ઓછામાં ઓછા ₹1 લાખનો ભારે નાણાકીય દંડ પણ થઈ શકે છે. સિન્ડિકેટ અથવા જથ્થાબંધ ડાયવર્ઝનના કિસ્સામાં: જો તપાસ સાબિત કરે છે કે વિતરક અથવા ઉત્પાદકે જાણી જોઈને ડ્રગ સિન્ડિકેટને ફાયદો પહોંચાડવા માટે જથ્થાબંધ સ્તરે આ દવાઓના કાળાબજારમાં રોકાયેલા લોકો માટે, કલમ ૨૭(એ) હેઠળ આજીવન કેદ સુધીની ગંભીર સજા ગુનાની ગંભીરતાને આધારે લાગુ થઈ શકે છે.

મિત્રો, સમકાલીન વિશ્વમાં ડ્રગના દુરુપયોગની રીતોમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. હેરોઈન, હશીશ અથવા કોકેઈન જેવા પરંપરાગત ગેરકાયદેસર ડ્રગ્સને બદલે, યુવાનો કાયદેસર રીતે ઉપલબ્ધ ફાર્માસ્યુટિકલ દવાઓના દુરુપયોગ તરફ વધુને વધુ આકર્ષાયા છે. આ પાછળના મુખ્ય કારણો તેમની સસ્તીતા,મેડિકલ સ્ટોર્સ પર સરળતાથી ઉપલબ્ધતા, ગંધહીનતા અને સામાજિક કલંક અથવા પરંપરાગત ડ્રગ્સ જે પકડાઈ જવાનો કાનૂની ભય ધરાવે છે તેનો અભાવ છે. તાત્કાલિક ઉચ્ચ સ્તર પ્રાપ્ત કરવા માટે કફ સિરપ (જેમ કે કોડીન આધારિત અથવા ઉચ્ચ-આલ્કોહોલ સીરપ) અને પુનઃસ્થાપન ટોનિકનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરવો એ એક વૈશ્વિક ફેશન બની ગઈ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, આ વલણને ફાર્મા-વાઇન્ડિંગ અથવા ઔષધીય વ્યસન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે, જ્યાં લોકો માનસિક તણાવ, એકલતા દૂર કરવા અથવા તાત્કાલિક આનંદ મેળવવા માટે એક જ બેઠકમાં દવાઓની આખી બોટલનો ઉપયોગ કરે છે.

મિત્રો, વ્યસનના આ નવા વલણે તબીબી વૈજ્ઞાનિકો, સમાજશાસ્ત્રીઓ અને નીતિ નિર્માતાઓને ખૂબ જ ચિંતિત કર્યા છે. ઉચ્ચ આલ્કોહોલ સાંદ્રતા ધરાવતી આ દવાઓ, જ્યારે તબીબી જરૂરિયાત વિના વધુ પડતી માત્રામાં પીવામાં આવે છે, ત્યારે તે સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમ પર સીધી અસર કરે છે અને વ્યક્તિના નિર્ણયને નબળી પાડે છે. આ દવાઓના લાંબા ગાળાના સેવનથી સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમ રહે છે, જેમાં લીવર સિરોસિસ, કિડની ફેલ્યોર, ક્રોનિક ગેસ્ટ્રાઇટિસ, કાર્ડિયાક અસામાન્યતાઓ અને ગંભીર માનસિક વિકૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, કિશોરો આ કફ સિરપ અને ટોનિક્સને અન્ય કૃત્રિમ દવાઓ, એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ અથવા માદક દ્રવ્યોની ગોળીઓ સાથે ભેળવે છે, જેનાથી જીવલેણ કોકટેલ બને છે. આ વલણ ફક્ત એક દેશ પૂરતું મર્યાદિત નથી; દક્ષિણ એશિયા, આફ્રિકા અને અમેરિકામાં સમાન ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનોના ડાયવર્ઝન (દુરુપયોગ માટે વિતરણ) ની ગંભીર ઘટનાઓ સતત નોંધાઈ છે.

મિત્રો, જાહેર આરોગ્યના દૃષ્ટિકોણથી, આ સરકારી સુધારો એક અભેદ્ય રક્ષણ તરીકે સેવા આપશે. તબીબી વિશ્વમાં દવાઓનો ઉપયોગ હંમેશા તર્કસંગત, નિયંત્રિત અને પુરાવા આધારિત હોવો જોઈએ, ગ્રાહકની ઇચ્છાઓ પર આધારિત નહીં. જ્યારે સામાન્ય નાગરિકો મેડિકલ સ્ટોર્સમાં જાય છે અને શરદી, ઉધરસ, સામાન્ય થાક અથવા હળવી નબળાઈ માટે વધુ માત્રામાં આલ્કોહોલ ધરાવતા ભારે ટોનિક ખરીદે છે, ત્યારે તેઓ અજાણતાં તેમના શરીર પ્રણાલીઓને ગંભીર જોખમમાં મૂકે છે. સ્વ-દવાની આ ખતરનાક આદત અંતર્ગત બીમારીના લક્ષણોને અસ્થાયી રૂપે ઢાંકી શકે છે, પરંતુ તે શરીરને દારૂ અને અન્ય રસાયણોમાં ઊંડે સુધી વ્યસની બનાવે છે. આ સુધારા દ્વારા, સરકારે ખૂબ જ સ્પષ્ટ અને મજબૂત સંદેશ આપ્યો છે કે જાહેર આરોગ્યનું રક્ષણ કરવું એ કોઈપણ વ્યાપારી લાભ અથવા ઔદ્યોગિક સુવિધા કરતાં સર્વોપરી છે. આ દવાઓને ‘શેડ્યૂલ એચ૧’ માં સ્થાનાંતરિત કરવાથી ખાતરી થશે કે વ્યક્તિઓ ફક્ત ડૉક્ટરની લેખિત સલાહ પર જ તેનું સેવન કરી શકે છે. આ પગલું આખરે સમાજમાં દવાઓ પ્રત્યે જવાબદાર અને સભાન વલણને પ્રોત્સાહન આપશે. જ્યારે દવાઓની ઉપલબ્ધતાને વૈજ્ઞાનિક ધોરણે તર્કસંગત બનાવવામાં આવે છે, ત્યારે દેશના આરોગ્ય માળખા પર નાણાકીય, સામાજિક અને વહીવટી બોજ ઘટાડવામાં લાંબા ગાળાના પરિણામો પ્રગટ થાય છે.

મિત્રો, સુધારાના નિયમનકારી, વહીવટી અને તકનીકી પાસાઓને સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે દેશની સમગ્ર દવા વિતરણ વ્યવસ્થાને પારદર્શક અને જવાબદાર માળખામાં લાવે છે. ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945 હેઠળ શેડ્યૂલ H1 ખાસ કરીને એવી દવાઓ પર કડક દેખરેખ રાખવા માટે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું જેનો દુરુપયોગ થવાની સંભાવના છે અથવા એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકાર પેદા કરે છે. આ શ્રેણીમાં ઉચ્ચ-આલ્કોહોલ મૌખિક દવાઓનો સમાવેશ થતાં, દેશના દરેક ફાર્માસિસ્ટ અથવા રસાયણશાસ્ત્રીને હવે એક અલગ, સમર્પિત રજિસ્ટર જાળવવાની જરૂર પડશે. આ રજિસ્ટરમાં દવા ખરીદનાર દર્દીનું નામ, તેમનું સંપૂર્ણ સરનામું, સંપર્ક વિગતો, પ્રિસ્ક્રાઇબ કરનાર ડૉક્ટરનું નામ, તેમની ડિગ્રી અને વેચાયેલી દવાની ચોક્કસ તારીખ અને જથ્થો હશે. ડ્રગ ઇન્સ્પેક્ટર દ્વારા અચાનક તપાસ અટકાવવા માટે આ સંપૂર્ણ ભૌતિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડ ઓછામાં ઓછા ત્રણ વર્ષ માટે સાચવવો આવશ્યક છે.

મિત્રો, આ વ્યાપક ડેટા ટ્રેઇલ સપ્લાય ચેઇનમાં કોઈપણ લીકેજ, કાળાબજાર અથવા જથ્થાબંધ ડાયવર્ઝનને સંપૂર્ણપણે અશક્ય બનાવે છે. જો કોઈ મેડિકલ સ્ટોર ગેરકાયદેસર રીતે ડ્રગ સિન્ડિકેટ અથવા ગેરકાયદેસર વિતરકોને આ દવાઓનો મોટો જથ્થો વેચે છે, તો રેકોર્ડમાં વિસંગતતા જ તેઓ કાયદા દ્વારા પકડાશે. આમ, નિયમનકારી માળખામાં આ ફેરફાર ફક્ત કાગળ પર જ નહીં, પરંતુ જમીન પર મજબૂત વહીવટી પકડ સુનિશ્ચિત કરે છે. વધુમાં, આ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરતી ફાર્મસીઓ સામે ભારે દંડ, લાઇસન્સ સસ્પેન્શન અને ફોજદારી કાર્યવાહીની પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે, જે વિતરકોના મનમાં નિયમનકારી ભય પેદા કરશે. ડ્રગ વ્યસનનું સૌથી પીડાદાયક પાસું એ સામાજિક માળખા અને કૌટુંબિક સ્થિરતા પર તેની વિનાશક અસર છે. દારૂ, ગાંજા અથવા અફીણ જેવી પરંપરાગત દવાઓનો ઉપયોગ એક ઊંડો સામાજિક નિષેધ અને શરમ ધરાવે છે, જે ઘણા લોકો તેનો ઉપયોગ શરૂ કરવામાં અનિચ્છા રાખે છે. તેનાથી વિપરીત, કારણ કે ઉધરસની ચાસણી અથવા આરોગ્ય ટોનિક આકર્ષક રીતે પેક કરેલી દવાની બોટલોમાં આવે છે, પરિવારોને ઘણીવાર ખૂબ મોડું ખબર પડે છે કે તેમનું બાળક ગંભીર વ્યસનનો શિકાર બન્યો છે. આ શાંત વ્યસન મધ્યમ અને નીચલા મધ્યમ વર્ગના પરિવારોને આર્થિક, માનસિક અને ભાવનાત્મક રીતે સંપૂર્ણપણે બરબાદ કરે છે, જેના કારણે ઘરેલુ હિંસા અને ગુનાઓમાં વધારો થાય છે.

મિત્રો, જ્યારે સરકાર આ ઉત્પાદનોના છૂટક વેચાણનું કડક નિયમન કરે છે, ત્યારે તેની સીધી અને સકારાત્મક અસર કૌટુંબિક સ્થિરતા અને યુવાનોના ભવિષ્ય પર પડે છે. આ કાયદો લાખો માતાપિતા માટે મોટી રાહત છે જેઓ તેમના બાળકોને આ છુપાયેલા વ્યસનથી બચાવવા માટે અથાક સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. વ્યાપારી અને ફાર્માસ્યુટિકલ સપ્લાય ચેઇનમાં પારદર્શિતા અસામાજિક તત્વોને નિરાશ કરશે, જેઓ મોટો નફો કમાવવા માટે, મેડિકલ સ્ટોર્સ દ્વારા સમાજમાં ગેરકાયદેસર રીતે દવાઓ સપ્લાય કરે છે. સલામત, સ્વસ્થ અને પ્રગતિશીલ રાષ્ટ્રના નિર્માણ માટે સામાજિક જવાબદારીનું આ સ્તર આવશ્યક માનવામાં આવે છે. કોઈપણ મોટા નીતિ અથવા નિયમનકારી પરિવર્તનની જેમ, આ સુધારાને જમીન પર 100% સફળતા પ્રાપ્ત કરવા માટે અસંખ્ય વ્યવહારુ અને કાર્યકારી પડકારોનો સામનો કરવો પડશે. ભારત જેવા વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દેશમાં, જ્યાં ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં આરોગ્ય સાક્ષરતા એક પડકાર રહે છે, આ નિયમોના સંપૂર્ણ અમલીકરણમાં અનેક વહીવટી અવરોધોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે ખાંસી, શરદી અથવા નબળાઈ જેવી સામાન્ય બીમારીઓ માટે દવાઓ જાતે ખરીદવાની લાંબા સમયથી ચાલતી આદતને બદલવી. આ હાંસલ કરવા માટે, સરકારે વ્યાપક જનજાગૃતિ ઝુંબેશ શરૂ કરવાની અને પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં જાહેરાતોનો ઉપયોગ કરીને લોકોને ખાતરી આપવાની જરૂર પડશે કે આ પ્રતિબંધ તેમના સ્વાસ્થ્યના હિતમાં છે.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર નિવેદનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945 માં આ સુધારો ફક્ત તકનીકી કાયદાકીય ફેરફાર અથવા વહીવટી આદેશ નથી, પરંતુ તે જાહેર આરોગ્યને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવાની રાજ્યની સાર્વભૌમ પ્રતિબદ્ધતાનું એક તેજસ્વી ઉદાહરણ છે. દવાઓમાં આલ્કોહોલ સાંદ્રતા અને પેકિંગ કદને કડક નિયમનકારી નિયમો હેઠળ લાવીને, સરકારે દેશના કિંમતી યુવાનોને ફાર્માસ્યુટિકલ વ્યસનના આત્મઘાતી ચુંગાલમાં ફસાઈ જવાથી બચાવવા માટે એક મજબૂત અને અભેદ્ય રક્ષણાત્મક દિવાલ ઉભી કરી છે. આ કાયદો ભાવિ પેઢીઓના સ્વાસ્થ્ય, સલામતી અને માનસિક વિકાસને સુનિશ્ચિત કરવામાં એક સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થશે. આ દૂરંદેશી નીતિની અંતિમ સફળતા હવે તેના ત્રિપક્ષીય અમલીકરણ અને સામૂહિક ભાગીદારી પર આધારિત છે – જેમાં સરકાર દ્વારા કડક અને નિષ્પક્ષ દેખરેખ, ફાર્માસિસ્ટની વ્યાવસાયિક અને નૈતિક પ્રામાણિકતા અને સામાન્ય જનતાની સભાન જાગૃતિનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે સમાજ, ડોકટરો અને નિયમનકારી સંસ્થાઓ એક સામાન્ય ધ્યેય સાથે મળીને કામ કરશે ત્યારે જ આપણે એક મજબૂત અને આત્મનિર્ભર ભારતનું નિર્માણ કરી શકીશું જ્યાં દવાઓ જીવન બચાવવા, દુઃખ દૂર કરવા અને આરોગ્ય સુધારવા માટે એક પવિત્ર સાધન હશે, અને વ્યસન, ગુના અથવા કુટુંબના વિનાશનું સાધન નહીં.

 કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર 9226229318