New Delhi,તા.૧૩
El Niñoનો ખતરા હવે હવામાન પરિવર્તન સુધી મર્યાદિત નથી; તે વિશ્વભરમાં એક મુખ્ય આરોગ્ય સંકટ તરીકે ઉભરી રહ્યો છે. અલ નિનો સાથે સંકળાયેલા સંભવિત આરોગ્ય જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (ડબ્લ્યુએચઓ)એ તેના વૈશ્વિક કટોકટી પ્રતિભાવને ગ્રેડ ૩ માં અપગ્રેડ કર્યો છે. આ સંગઠનનું ઉચ્ચતમ કટોકટી પ્રતિભાવ સ્તર છે. ૨ નવેમ્બરના રોજ પ્રકાશિત થયેલા તેના વ્યૂહાત્મક તૈયારી અને પ્રતિભાવ યોજનામાં, ડબ્લ્યુએચઓએ ચેતવણી આપી હતી કે ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ અને સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૭ વચ્ચે અલ નીનો ઘટના વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં ગંભીર આરોગ્ય પડકારો ઉભા કરી શકે છે.
૫ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ પ્રકાશિત થયેલા ડબ્લ્યુએચઓના ગ્લોબલ હેલ્થ રિસ્ક એસેસમેન્ટ રિપોર્ટમાં ભારતને ઉચ્ચ અથવા ખૂબ જ ઉચ્ચ આરોગ્ય જોખમ ધરાવતા દેશોમાં સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યું છે. રિપોર્ટ અનુસાર, દક્ષિણ એશિયાના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતા વધુ તાપમાન અને ઓછો વરસાદ થવાની ધારણા છે. આનાથી ભારતમાં ગરમીના મોજા, પાણીની અછત, ચેપી રોગો, કુપોષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ પર દબાણ વધી શકે છે.અલ નીનો એ એક કુદરતી આબોહવા ઘટના છે જે મધ્ય અને પૂર્વીય ઉષ્ણકટિબંધીય પેસિફિક મહાસાગરમાં સમુદ્ર સપાટીના તાપમાનમાં અસામાન્ય વધારા સાથે સંકળાયેલી છે. આ વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં તાપમાન અને વરસાદના પેટર્નને અસર કરે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં દુષ્કાળ અને ભારે ગરમી વધી શકે છે, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ અને પૂર આવી શકે છે.
ડબ્લ્યુએચઓની યોજના હેઠળ, ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ થી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૭ સુધી ગ્રેડ ૩ વૈશ્વિક પ્રતિભાવ હાથ ધરવામાં આવશે. આ માટે, સંસ્થાએ પ્રથમ છ મહિના માટે, એટલે કે ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ થી માર્ચ ૨૦૨૭ સુધી આશરે ૩૫ મિલિયનના સંસાધનોની જરૂરિયાત જણાવી છે. ડબ્લ્યુએચઓએ તેની વ્યૂહરચનામાં ચાર મુખ્ય પ્રાથમિકતાઓ પર ભાર મૂક્યો છે. આમાં રોગની દેખરેખ અને વહેલાસર શોધ, નિવારણ અને નિયંત્રણ, અને દર્દી સંભાળ અને આરોગ્ય સેવાઓ વચ્ચે સુધારેલ સંકલનનો સમાવેશ થાય છે. સંસ્થાએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે અલ નીનો સીધા રોગોનું કારણ નથી, પરંતુ હવામાન અને પર્યાવરણમાં ફેરફાર દ્વારા, તે ચેપ, ગરમી સંબંધિત બીમારીઓ અને આરોગ્ય સેવાઓમાં વિક્ષેપોનું જોખમ વધારે છે.
ડબ્લ્યુએચઓના મૂલ્યાંકનમાં ભારત માટે અનેક ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમો ઓળખાયા છે. આમાં શામેલ છેઃ
ગરમી અને ગરમી સંબંધિત બીમારીઓઃ સામાન્ય તાપમાન કરતાં વધુ અને લાંબા સમય સુધી ગરમી ડિહાઇડ્રેશન, ગરમીનો થાક અને હીટસ્ટ્રોકનું જોખમ વધારી શકે છે. ગરમી હૃદય, કિડની, શ્વસન અને મેલેરિયાના રોગો ધરાવતા લોકો પર પણ ગંભીર અસરો કરી શકે છે.
ડેન્ગ્યુ અને મેલેરિયાનું જોખમઃ તાપમાન અને વરસાદના પેટર્નમાં ફેરફાર મચ્છરોના પ્રજનન અને ચેપના ફેલાવાને અસર કરી શકે છે. ડબ્લ્યુએચઓએ ભારતમાં ડેન્ગ્યુને ઉચ્ચ અથવા ખૂબ જ ઉચ્ચ જોખમી રોગ તરીકે વર્ગીકૃત કર્યો છે. ઉત્તરપૂર્વ ભારતના ભાગોમાં મેલેરિયા પણ ચિંતાનો વિષય છે. પાણીની અછતને કારણે ઘરોમાં પાણી ભરાઈ જવાથી પણ મચ્છરોના પ્રજનન થઈ શકે છે.
લેપ્ટોસ્પાઇરોસિસ અને પાણીજન્ય ચેપઃ વરસાદ, પૂર અને નબળી સ્વચ્છતા દૂષિત પાણીના સંપર્કમાં આવવાનું જોખમ વધારી શકે છે. આ લેપ્ટોસ્પાઇરોસિસ જેવા રોગોના ફેલાવાનું જોખમ ઊભું કરે છે. પૂર દરમિયાન પીવાના પાણીના સ્ત્રોતોનું દૂષણ અન્ય પાણીજન્ય ચેપનો ફેલાવો પણ વધારી શકે છે.
ખાદ્ય સંકટ અને કુપોષણઃ ઓછો વરસાદ અને દુષ્કાળની સ્થિતિ કૃષિ ઉત્પાદનને અસર કરી શકે છે. આ ખોરાકની ઉપલબ્ધતા અને આજીવિકાને અસર કરી શકે છે. પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો, સગર્ભા અને સ્તનપાન કરાવતી સ્ત્રીઓ અને કુપોષણનું જોખમ વધી શકે છે.
આરોગ્યસંભાળ સેવાઓ પર દબાણઃ ભારે ગરમી, દુષ્કાળ અને પૂર હોસ્પિટલના માળખા, દવા પુરવઠા અને દર્દીઓની પહોંચને અસર કરી શકે છે. ડાયાબિટીસ, હૃદય રોગ અને કિડની રોગથી પીડિત લોકોની નિયમિત સારવાર પણ ખોરવાઈ શકે છે.
ભારતમાં કૃષિ અને જીવન મોટાભાગે ચોમાસાના વરસાદ પર આધારિત છે. તેથી, અલ નીનોને કારણે વરસાદની પેટર્નમાં ફેરફાર ચિંતા પેદા કરી શકે છે.
સરકારી અંદાજ મુજબ, ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ માં સંસદને જાણ કરવામાં આવી હતી કે ભારતીય હવામાન વિભાગએ ૨૦૨૬ ના દક્ષિણપશ્ચિમ ચોમાસા માટે સામાન્ય કરતા ઓછા વરસાદની આગાહી કરી હતી. સુધારેલી આગાહી મુજબ, મોસમી વરસાદ લાંબા ગાળાના સરેરાશના લગભગ ૯૦ ટકા રહેવાની ધારણા હતી. ૪ ટકાનો મોડેલ ભૂલ માર્જિન સૂચવવામાં આવ્યો હતો. જોકે, અલ નીનોનો અર્થ એ નથી કે ભારતમાં ચોમાસું નિષ્ફળ જશે. તેની અસર અલ નીનોની તીવ્રતા, તેના સમય અને હિંદ મહાસાગર ડાયપોલ જેવી અન્ય આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ પર પણ આધાર રાખે છે. ઓછા વરસાદને કારણે પીવાના પાણીની અછત, સ્વચ્છતા અને ખેતી પર અસર પડી શકે છે. દરમિયાન, કેટલાક વિસ્તારોમાં અચાનક ભારે વરસાદ અને પૂરને કારણે મચ્છર અને પાણીજન્ય રોગોનું જોખમ વધી શકે છે.
ડબ્લ્યુએચઓ મુજબ, અલ નિનો સાથે સંકળાયેલા સ્વાસ્થ્ય જોખમો દરેકને સમાન રીતે અસર કરશે નહીં. બાળકો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો, અપંગ વ્યક્તિઓ અને પહેલાથી જ તબીબી સ્થિતિ ધરાવતા લોકોને વધુ સતર્ક રહેવાની જરૂર છે. આર્થિક રીતે નબળા પરિવારો, શહેરી ઝૂંપડપટ્ટીઓ અને દૂરના વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો પણ વધુ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. આ વિસ્તારોમાં, પીવાના પાણી, સ્વચ્છતા, ઠંડક અને આરોગ્ય સેવાઓની પહોંચ મર્યાદિત હોઈ શકે છે. ખેડૂતો, બાંધકામ કામદારો અને રસ્તાની બાજુમાં કામ કરતા કામદારો તીવ્ર ગરમીથી સીધી અસર કરી શકે છે. વધુમાં, નોકરી ગુમાવવી, વિસ્થાપન અને ખોરાકની અછત લોકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને પણ અસર કરી શકે છે.
ડબ્લ્યુએચઓની ગ્રેડ ૩ ચેતવણી સૂચવે છે કે હવામાન પરિવર્તન અને હવામાન ઘટનાઓની અસર આરોગ્ય પ્રણાલી માટે એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર બની રહી છે. ભારત ગરમી, પાણીની અછત, ચેપી રોગો, ખાદ્ય અસુરક્ષા અને હોસ્પિટલો પર વધતા દબાણ સહિત અનેક પડકારોનો સામનો કરી શકે છે. જો કે, આ ચેતવણીનો અર્થ એ નથી કે દેશના દરેક ભાગમાં આરોગ્ય કટોકટી અનિવાર્ય છે. અલ નીનોની અસર પ્રદેશથી પ્રદેશમાં બદલાય છે અને તે સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ અને તૈયારી પર આધાર રાખે છે. તેથી, સમયસર રોગ દેખરેખ, હોસ્પિટલની તૈયારી, સલામત પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા અને જાહેર જાગૃતિ મહત્વપૂર્ણ છે. સમયસર પગલાં લેવાથી અલ નીનોના કારણે સંભવિત આરોગ્ય સંકટની અસર નોંધપાત્ર રીતે ઓછી થઈ શકે છે.
