ભારતને હવે ફક્ત ભેળસેળમુક્ત અભિયાનની જ નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સલામત ખાદ્ય મિશનની પણ જરૂર છે

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા,

ભારત વૈશ્વિક સ્તરે ઝડપથી વિકસતું અર્થતંત્ર છે, પરંતુ જો નાગરિકોની થાળીમાં પીરસવામાં આવતું ભોજન સલામત ન હોય, તો વિકાસની ચમક ઝાંખી પડી જાય છે. 3 જુલાઈ, 2026 ના રોજ મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાના ચોમાસા સત્રમાં રજૂ કરાયેલ ખાદ્ય સુરક્ષા ડેટાએ રાષ્ટ્રીય ધ્યાન ખેંચ્યું. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (એફડીએ) દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, મહારાષ્ટ્ર એફડીએ પાસે 1 જૂન, 2026 સુધીમાં પરીક્ષણ માટે ઉપલબ્ધ 13,474 ખાદ્ય નમૂનાઓનો બેકલોગ હતો. ત્યારબાદ, વિભાગે એક ઝુંબેશ હાથ ધરી અને 7,494 નમૂનાઓનું પરીક્ષણ કર્યું. પરીક્ષણ કરાયેલા 7,494 ખાદ્ય નમૂનાઓમાંથી 4,091 (આશરે 54 ટકા), અથવા લગભગ અડધા, માનવ વપરાશ માટે અયોગ્ય જણાયા. આ આંકડા ફક્ત મહારાષ્ટ્ર માટે ચિંતાનો વિષય નથી, પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે ચેતવણી છે કે ખાદ્ય સલામતીને હવે ફક્ત વહીવટી મુદ્દા તરીકે નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રીય જાહેર આરોગ્ય અભિયાન તરીકે જોવી જોઈએ. દરરોજ, ભારતમાં લાખો લોકો હોટલ, ઢાબા, સ્ટ્રીટ ફૂડ, મીઠાઈની દુકાનો, ડેરીઓ, પેકેજ્ડ ફૂડ, ઓનલાઈન ફૂડ ડિલિવરી અને સ્થાનિક બજારોમાંથી ખોરાક ખરીદે છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે ભેળસેળ, ખોટી લેબલિંગ, રસાયણોનો વધુ પડતો ઉપયોગ અથવા આ ઉત્પાદનોમાં સ્વચ્છતાનો અભાવ નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય, બાળકોના વિકાસ, વૃદ્ધોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને રાષ્ટ્રની ઉત્પાદકતા પર સીધી અસર કરે છે. આ જ કારણ છે કે ખાદ્ય સુરક્ષા ફક્ત આરોગ્ય વિભાગનો વિષય નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય વિકાસનો પણ વિષય છે. મહારાષ્ટ્રના ડેટાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ફક્ત કાયદા બનાવવા પૂરતા નથી. નિયમિત તપાસ, ગુનેગારો સામે તાત્કાલિક કાર્યવાહી અને નાગરિકોમાં જાગૃતિ વધાર્યા વિના, ખાદ્ય સુરક્ષા કાયદા કાગળ સુધી મર્યાદિત રહે છે. તેથી, સમગ્ર ભારતમાં ખાદ્ય ભેળસેળ માટે શૂન્ય સહિષ્ણુતાની નીતિ લાગુ કરવાનો સમય આવી ગયો છે. આ સંદર્ભમાં, મહારાષ્ટ્રમાં ખાદ્ય અને ઔષધ વહીવટનું નેતૃત્વ કરતી વખતે તુકારામ મુંડે દ્વારા અપનાવવામાં આવેલ કડક વહીવટી અભિગમ અને હરિયાણામાં આર.એસ. ભટ્ટ દ્વારા કડક અમલીકરણની કાર્ય સંસ્કૃતિ ઘણીવાર જાહેર ચર્ચાનો વિષય રહી છે. આ અધિકારીઓને કોઈ વ્યક્તિત્વ સંપ્રદાય સાથે ઓળખવામાં આવતા નથી, પરંતુ એવી માન્યતા સાથે ઓળખવામાં આવે છે કે કાયદો બધા માટે સમાન હોવો જોઈએ, ભ્રષ્ટાચાર માટે શૂન્ય સહિષ્ણુતા હોવી જોઈએ, અને કોઈ દબાણ વહીવટી નિર્ણયોને પ્રભાવિત ન કરે. આ વહીવટી સંસ્કૃતિ છે જે સિસ્ટમમાં જનતાનો વિશ્વાસ મજબૂત કરે છે.

મિત્રો, જો આપણે સમગ્ર ભારતમાં વિવિધ રાજ્યોની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ખાદ્ય સુરક્ષા વિભાગ અને એફ એસ એસ એ આઈ દ્વારા સમયાંતરે બધા રાજ્યોમાં નમૂનાઓ એકત્રિત કરવામાં આવે છે. જો કે, દરેક રાજ્ય દર વર્ષે અલગ અલગ સંખ્યામાં નમૂનાઓ એકત્રિત કરે છે, તેથી સીધી ટકાવારીની તુલના હંમેશા યોગ્ય હોતી નથી. પાછલા વર્ષોના સત્તાવાર અહેવાલો સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે લગભગ તમામ રાજ્યોમાં મોટી સંખ્યામાં નમૂનાઓ કાં તો હલકી ગુણવત્તાવાળા, ખોટી બ્રાન્ડવાળા અથવા અસુરક્ષિત હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. ખાસ કરીને નીચેના રાજ્યોમાં સમયાંતરે નોંધપાત્ર સંખ્યામાં ઉલ્લંઘન જોવા મળ્યું છે: મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, તેલંગાણા, પશ્ચિમ બંગાળ, દિલ્હી, પંજાબ, હરિયાણા, બિહાર, ઓડિશા, આસામ અને કેરળ. આ રાજ્યોમાં, દૂધ, માવા, મીઠાઈઓ, મસાલા, ખાદ્ય તેલ, નમકીન, પેકેજ્ડ ખોરાક, પાણી, ચીઝ, ઘી અને સ્ટ્રીટ ફૂડમાં સૌથી વધુ ગેરરીતિઓ નોંધાઈ છે. આ સંખ્યા સામાન્ય રીતે તહેવારોની મોસમ દરમિયાન વધે છે. એ પણ નોંધનીય છે કે નિષ્ફળતાનો અર્થ હંમેશા ઝેરી નથી હોતો. ઘણા નમૂનાઓ હલકી ગુણવત્તા (ખોટા બ્રાન્ડિંગ), ખોટી લેબલિંગ (ખોટા બ્રાન્ડિંગ) અથવા નિયમોના ઉલ્લંઘનને કારણે નિષ્ફળ જાહેર કરવામાં આવે છે. જો કે, અસુરક્ષિત શ્રેણીને ગંભીર આરોગ્ય જોખમ માનવામાં આવે છે.

મિત્રો, જો આપણે ભારતમાં ખાદ્ય સુરક્ષાના કાયદાકીય માળખાને સમજવાની વાત કરીએ, તો ભારતમાં ખાદ્ય સુરક્ષા માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ, 2006 છે. આ કાયદા હેઠળ, દેશભરમાં ખાદ્ય ધોરણો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે અને ખાદ્ય વેપારીઓ માટે લાઇસન્સ, નિરીક્ષણ અને સજાની વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવી છે. આ હેઠળ કામ કરતી મુખ્ય સંસ્થાઓમાં ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા, સ્ટેટ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (એફડીએ), સ્ટેટ ફૂડ સેફ્ટી કમિશનર (ફૂડ સેફ્ટી કમિશનર), નોમિનેટ ઓફિસર, ફૂડ સેફ્ટી ઓફિસર, માન્ય પ્રયોગશાળાઓ પણ છે, આ સંસ્થાઓની જવાબદારી માત્ર નમૂના લેવાની જ નહીં પરંતુ જનજાગૃતિ, તાલીમ, લાઇસન્સ, દેખરેખ અને ગુનેગારો સામે કાર્યવાહી કરવાની પણ છે.

મિત્રો, જો આપણે રાજ્યોમાં એકસમાન કાર્યવાહીની જરૂરિયાત વિશે વાત કરીએ, તો આજે ભારતના દરેક રાજ્યનો ફૂડ સેફ્ટી વિભાગ પોતાની ક્ષમતા અનુસાર કાર્ય કરે છે. કેટલીક જગ્યાએ, નિરીક્ષણો પુષ્કળ છે, જ્યારે અન્ય જગ્યાએ, સંસાધનોની અછત છે. કેટલીક જગ્યાએ, પ્રયોગશાળાઓ આધુનિક છે, જ્યારે અન્ય જગ્યાએ, અહેવાલો આવવામાં મહિનાઓ લાગે છે.આ અસમાનતાને કારણે, દેશભરમાં ખાદ્ય સલામતીનું સ્તર અલગ દેખાય છે. જો દરેક રાજ્યમાં એકસમાન એસ ઓ પી (માનક સંચાલન પ્રક્રિયાઓ) લાગુ કરવામાં આવે, ડિજિટલ ટ્રેકિંગ લાગુ કરવામાં આવે, નિરીક્ષણ અહેવાલો ઓનલાઈન જાહેર કરવામાં આવે, અને ગુનેગારોની યાદી જાહેર પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે, તો સિસ્ટમ વધુ પારદર્શક બની શકે છે.

મિત્રો, જો આપણે મહારાષ્ટ્ર અને હરિયાણા મોડેલ વિશે વાત કરીએ,મહારાષ્ટ્રમાં ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશનનું નેતૃત્વ કરતી વખતે તુકારામ મુંડે દ્વારા અપનાવવામાં આવેલી કડક વહીવટી શૈલી અને આર.એસ. ભટ્ટ દ્વારા અપનાવવામાં આવેલી કડક વહીવટી શૈલી, જેમ કે વહીવટી કડકતા, જેની સામાજિક, ઇલેક્ટ્રોનિક અને પ્રિન્ટ મીડિયામાં વ્યાપકપણે ચર્ચા થઈ છે, તે પારદર્શક, જવાબદાર અને શૂન્ય-સહિષ્ણુતા કાર્ય સંસ્કૃતિ છે. જો દેશભરના દરેક કમિશનર, કમિશનરેટ, જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ, પોલીસ વડા, પરિવહન કમિશનર, ખાદ્ય સુરક્ષા કમિશનર, મ્યુનિસિપલ કમિશનર, આરોગ્ય કમિશનર અને અન્ય વહીવટી વડાઓ આ પ્રકારની પારદર્શક, જવાબદાર અને શૂન્ય-સહિષ્ણુતા કાર્યશૈલી અપનાવે, તો શાસનમાં અભૂતપૂર્વ પરિવર્તન શક્ય છે. એવું કહેવું નૈતિક આદર્શ છે કે આવી વ્યવસ્થા ભારતને “સત્ય યુગ જેવી સુશાસન વ્યવસ્થા” તરફ દોરી શકે છે – એટલે કે, એવી વ્યવસ્થા જ્યાં કાયદાનું સન્માન કરવામાં આવે, ભ્રષ્ટાચાર ઓછો કરવામાં આવે અને નાગરિકોના હિત સર્વોપરી હોય. સમય સમય પર, દેશના કેટલાક વહીવટી અધિકારીઓએ કડક, નિષ્પક્ષ અને પરિણામલક્ષી કાર્યશૈલીના ઉદાહરણો સ્થાપિત કર્યા છે. આ જ કડક, પારદર્શક અને જવાબદાર વહીવટી શૈલી, જેને ઘણા લોકો તુકારામ મુંડે મોડેલ જેવી કાર્ય સંસ્કૃતિ તરીકે જુએ છે, તેને ખાદ્ય સુરક્ષાવ્યવસ્થામાં પણ અપનાવી શકાય છે. જો દરેક રાજ્યના એફડીએ કમિશનરો દરરોજ ઓચિંતી તપાસ કરે, નિયમિતપણે મોટા ફૂડ હબનું નિરીક્ષણ કરે, વારંવાર ગુનેગારોના લાઇસન્સ તાત્કાલિક સસ્પેન્ડ કરે, ગુનેગારોના નામ જાહેરમાં જાહેર કરે, મોબાઇલ ફૂડ ટેસ્ટિંગ વાનની સંખ્યા વધારશે, પ્રયોગશાળાઓની સંખ્યા બમણી કરશે અને તહેવારો પહેલા ખાસ ઝુંબેશ શરૂ કરશે, તો તે ભેળસેળ કરનારાઓમાં ભય પેદા કરશે અને ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ વધારશે.

મિત્રો, જો આપણે ફૂડ હબ માટેના રાષ્ટ્રીય ધોરણોને ધ્યાનમાં લઈએ, તો દેશભરમાં મોટા ફૂડ હબ વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. આ સ્થળોએ દરરોજ હજારો લોકો માટે ખોરાક તૈયાર કરવામાં આવે છે. આવા દરેક ફૂડ હબમાં ફરજિયાત એચ.એ.સી.સી.પી-આધારિત સલામતી પ્રણાલીઓ, નિયમિત માઇક્રોબાયોલોજીકલ પરીક્ષણ, કર્મચારી આરોગ્ય તપાસ, ડિજિટલ તાપમાન દેખરેખ, શુદ્ધ પીવાનું પાણી, સ્વચ્છ રસોડું, જંતુ નિયંત્રણ,

સીસીટીવી-આધારિત દેખરેખ, ઓનલાઈન નિરીક્ષણ અહેવાલો અને આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ હોવો જોઈએ. આજે, કૃત્રિમ બુદ્ધિ, લોટ, ક્યૂઆર કોડ, બ્લોકચેન અને ડિજિટલ ટ્રેકિંગ જેવી ટેકનોલોજી ખાદ્ય સુરક્ષાને એક નવી દિશા આપી શકે છે. કલ્પના કરો કે જો ગ્રાહકો દરેક પેકેજ પર ફક્ત ક્યૂઆર કોડ સ્કેન કરીને ઉત્પાદન તારીખ, પ્રયોગશાળા રિપોર્ટ, લાઇસન્સ નંબર અને નિરીક્ષણ ઇતિહાસ જોઈ શકે. ભેળસેળની શક્યતા આપમેળે ઘટી જશે.

મિત્રો, આ મુદ્દો કોઈ સરકાર, કોઈ અધિકારી કે કોઈ રાજકીય પક્ષનો નથી, પરંતુ ભારતના ૧.૪ અબજ નાગરિકોના જીવનનો છે. જો દેશના દરેક જાહેર અધિકારી, પછી ભલે તે ફૂડ સેફ્ટી કમિશનર, આરોગ્ય અધિકારી, પરિવહન અધિકારી, મ્યુનિસિપલ કમિશનર કે અન્ય કોઈ વિભાગના વડા હોય, કાયદા પ્રત્યે વફાદારી, પારદર્શિતા અને નાગરિકો જે અપેક્ષા રાખે છે તે જ કાર્ય સંસ્કૃતિ અપનાવે, તો શાસનમાં વ્યાપક સુધારા શક્ય છે. સુશાસનનો અર્થ એક વ્યક્તિ પર આધારિત વ્યવસ્થા નથી, પરંતુ એક સંસ્થાકીય સંસ્કૃતિ છે જ્યાં નિયમો બધા પર સમાન રીતે લાગુ થાય છે, ભ્રષ્ટાચાર માટે કોઈ જગ્યા નથી, અને નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય, ગૌરવ અને અધિકારો સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા છે. આ વિકસિત ભારત માટે સૌથી મજબૂત પાયો હશે, અને તે માર્ગ છે જેના પર ભારત પોતાને એક સ્વસ્થ, વધુ ન્યાયી અને વધુ વિશ્વસનીય રાષ્ટ્ર તરીકે સ્થાપિત કરી શકે છે.

મિત્રો, જો આપણે નાગરિકોની ભૂમિકા પર વિચાર કરીએ, તો એકલી સરકાર ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી શકતી નથી. નાગરિક ભાગીદારી પણ આવશ્યક છે. દરેક ગ્રાહકે: ફક્ત લાઇસન્સ પ્રાપ્ત વિક્રેતાઓ પાસેથી જ ખરીદવું જોઈએ, બિલની ખાતરી કરવી જોઈએ, શંકાસ્પદ ખાદ્ય પદાર્થોની જાણ કરવી જોઈએ, સમાપ્તિ તારીખ તપાસવી જોઈએ, પેકેજિંગ વાંચવું જોઈએ અને ખુલ્લા ખોરાક કાળજીપૂર્વક ખરીદવા જોઈએ. બાળકોમાં જાગૃતિ લાવવી જોઈએ. આરોગ્ય અને અર્થતંત્ર: વૈશ્વિક આરોગ્ય નિષ્ણાતો માને છે કે અસુરક્ષિત ખોરાક માત્ર રોગમાં વધારો કરતું નથી, પરંતુ કાર્યક્ષમતા, શિક્ષણ, પર્યટન અને અર્થતંત્ર પર પણ ઊંડી અસર કરે છે. ખોરાકજન્ય બીમારીઓ હોસ્પિટલનો બોજ વધારે છે, કૌટુંબિક ખર્ચમાં વધારો કરે છે અને ઉત્પાદક કાર્યદિવસ ઘટાડે છે. તેથી, સલામત ખોરાકમાં રોકાણ કરવું એ ખરેખર માનવ મૂડીમાં રોકાણ છે.

મિત્રો, જો આપણે રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા મિશનની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આજે કેન્દ્ર અને બધા રાજ્યો સંયુક્ત રીતે રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા મિશન શરૂ કરે તે જરૂરી છે, જેના હેઠળ દરેક જિલ્લામાં આધુનિક ખાદ્ય પ્રયોગશાળાઓ, દરેક રાજ્યમાં માસિક જાહેર અહેવાલો, રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ ડેશબોર્ડ, ઝડપી ન્યાયિક પ્રક્રિયા, ભારે નાણાકીય દંડ, પુનરાવૃત્તિ માટે કાયમી લાઇસન્સ રદ કરવા, શાળાઓ અને કોલેજોમાં ખાદ્ય સુરક્ષા શિક્ષણ અને નાગરિકોની ફરિયાદોનું સમયસર નિવારણ જેવા પગલાં અમલમાં મૂકવા જોઈએ.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર બાબતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભામાં રજૂ કરાયેલ ડેટા ફક્ત એક રાજ્યનો અહેવાલ નથી, પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે ચેતવણી છે. જો મોટી સંખ્યામાં ખાદ્ય નમૂનાઓ ધોરણોને પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે, તો તે સૂચવે છે કે નિરીક્ષણ પ્રણાલીને વધુ વૈજ્ઞાનિક, કઠોર અને પારદર્શક બનાવવાની જરૂર છે. વધુમાં, રાજ્યના ડેટાનું અર્થઘટન કરતી વખતે, એ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે નિષ્ફળ નમૂનાઓ વિવિધ શ્રેણીઓમાં આવી શકે છે, જેમ કે હલકી ગુણવત્તાવાળા, ખોટી બ્રાન્ડેડ અને અસુરક્ષિત; તેથી, તેમને એક સમાન આરોગ્ય જોખમ તરીકે ગણવું યોગ્ય રહેશે નહીં. ભારતને હવે એવી સિસ્ટમની જરૂર છે જેમાં દરેક રાજ્યના એફડીએ કમિશનર કડક જવાબદારી સાથે કાર્ય કરે, નિરીક્ષણો સુસંગત હોય, કોઈપણ દબાણ વિના ગુનેગારો સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવે, આધુનિક ટેકનોલોજીનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય અને નાગરિકોને પણ ખાદ્ય સુરક્ષા અભિયાનમાં સક્રિય સહભાગી બનાવવામાં આવે. જ્યારે કાયદો, વહીવટ, ટેકનોલોજી અને જનભાગીદારી એકસાથે આગળ વધશે ત્યારે જ દરેક ભારતીયની થાળી ખરેખર સલામત રહેશે. આ સ્વસ્થ ભારત, સક્ષમ ભારત અને વિકસિત ભારત માટે સૌથી મજબૂત પાયો બનાવશે.

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર 9226229318