જ્વાળાઓની જેમ કૂદકો મારતા અને યુવાનોના હૃદયમાં ગુંજતા અવાજનો યુગ આજે સમાપ્ત થઈ ગયો છે. પંડિત દીનાનાથ મંગેશકરની બીજી પુત્રી પણ ભારતીય પ્લેબેક સિંગિંગના ભવ્ય લેન્ડસ્કેપમાંથી કાયમ માટે અદૃશ્ય થઈ ગઈ, જે લતા મંગેશકરના અવસાન પછી દક્ષિણ એશિયાઈ દેશોમાં છેલ્લી મહત્વપૂર્ણ અવાજ તરીકે જાણીતી હતી. “સદીઓથી આશા” વાક્ય દ્વારા યાદ કરાયેલી આશા ભોંસલે અચાનક જ મધુર સંગીતના ક્ષેત્રમાં પોતાના મનમોહક અને માદક અવાજ સાથે રૂપેરી પડદે દેખાઈ, જ્યારે તેમની મોટી બહેન લતા મંગેશકરનો અગાઉ તેમના દૈવી પવિત્ર અવાજ સાથે અનોખો ઈજારો હતો.
૧૯૩૩માં બ્રિટિશ વસાહતી યુગ દરમિયાન સાંગલી (મહારાષ્ટ્ર)માં જન્મેલી આશાજી મંગેશકરોમાં એક અલગ વ્યક્તિત્વ હતી, જાણે કે સાત સ્વરોમાં તેમની હાજરીનો ગહન અર્થ રહેલો હોય. આજે, ઇન્ટરનેટ મીડિયા, યુટ્યુબ અને સ્પોટાઇફના યુગમાં, જ્યારે યુવાનો ત્રણ મિનિટના લયબદ્ધ ગીતો પર નૃત્ય કરવા માટે તૈયાર હોય છે, ત્યારે આશાજીને એવી ફિલ્મોમાં સહાયક નાયિકા માટે એક વિશિષ્ટ સ્થાન બનાવવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે જેમાં સામાન્ય રીતે મહિલા મુખ્ય પાત્રો માટે ઉદાસી ગીતો દર્શાવવામાં આવતા હતા, અને આનાથી ક્લબ અને મેળાવડામાં નૃત્ય કરવાના ગીતો ગવાતા હતા જેથી તેઓ પગપેસારો કરી શકે. તેમની મોટી બહેનની જેમ, તેમની સફળતા પણ નોંધપાત્ર સંઘર્ષ પછી આવી, અને તેમને પોતાના દેશના સૌથી મજબૂત અને સૌથી લોકપ્રિય અવાજો સાથે પણ સ્પર્ધા કરવી પડી.
આ સંદર્ભમાં આજે આશા ભોંસલેની સફરને યાદ કરવી સુસંગત છેઃ તેમણે રાજકુમારી, સુરૈયા, જોહરાબાઈ અંબાલેવાલી, શમશાદ બેગમ, ગીતા દત્ત અને લતા મંગેશકર જેવા મહાન પ્લેબેક ગાયકોની હાજરીમાં પોતાની હાજરીનો અનુભવ કરાવ્યો, પરંતુ પ્લેબેક ગાયનનું એક અનોખું વ્યાકરણ પણ બનાવ્યું, જેમાં તેમણે ગાયેલું દરેક ગીત આજની ભાષામાં ચાર્ટબસ્ટર બન્યું. આશાજીનો રૂઢિપ્રયોગ ’આઈયે મહેરબાન’ (હાવડા બ્રિજ), ’કાચ-કાચ કે ના દેખ કાચ-કાચ કે’ (શ્રી ૪૨૦), ’શોખ નજર કી બિજલિયાં, (વો કૌન થી)’ જેવા અસંખ્ય ગીતોમાંથી સમજી શકાય છે, જેમાં ન તો લતા મંગેશકર જેવી સરળતા છે કે ન તો શમશાદ બેગમની તીક્ષ્ણતા.
બધી સૂરો વચ્ચે લહેરાતો તેમનો અવાજ, છેલ્લી સદીના છઠ્ઠા દાયકામાં આધુનિકતા તરફ આકર્ષિત થઈ રહેલી યુવતીઓમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય હતો. સંગીતકાર ઓંકાર પ્રસાદ નય્યરે ૧૯૫૪માં ’મંગુ’ ગીતથી પોતાના જીવનમાં પ્રવેશ કર્યો હતો, જેના માટે તેમણે સૌપ્રથમ ’મન મોરે ગા ઝૂમ કે’ ગાયું હતું, પરંતુ મોટા પાયે, તેમને ’નયા દૌર’ના સંગીત દ્વારા આગળ લાવવામાં આવ્યા હતા, જેના બધા ગીતો ૧૯૫૭ દરમિયાન દેશના હૃદયની ધડકન બન્યા હતા. દિલીપ કુમાર અને વૈજયંતીમાલા માટે રફી સાથે ગવાયેલ યુગલગીત “માંગ કે સાથ તુમ્હારા, મૈં માંગ લિયા સંસાર” એ આગામી બે દાયકા સુધી નય્યર સાથેની તેમની જોડીને એક દંતકથા તરીકે મજબૂત બનાવી દીધી. તેમની પાર્શ્વ ગાયકી કારકિર્દી દરમિયાન, આશા ભોંસલેએ ક્યારેય પ્રવર્તમાન ધોરણોને સ્વીકાર્યા નહીં.
તેમનો અવાજ આનંદ, ભટકવાની લાલસા, ઝંખના અને અપેક્ષાના અનેક ગાંડાઓથી વણાયેલો છે. એવું લાગે છે કે તેઓ સાબિત કરવા માટે ઉત્સુક હતા કે ભારતીય ફિલ્મ સંગીતમાં તેમની શૈલીનો બીજો ચહેરો શોધવો અશક્ય હશે, અને તેમણે કર્યું. ફક્ત આશાજી જ કિશોર કુમાર અને મોહમ્મદ રફી સાથે અસંખ્ય પ્રેમ ગીતો ગાઈ શક્યા, એવા ગીતો જેના પ્રેમમાં આજના યુવાનો પણ પડી શકે છે. એ ગીતોની યાદી લાંબી છે. તેમ છતાં, કેટલાક ગીતો યાદ રાખવા યોગ્ય છેઃ “મૈં સિતારોં કા તરાના” (ચલતી કા નામ ગાડી), “છોડ દો આંચલ જમાના ક્યા કહેગા” (પેઇંગ ગેસ્ટ), “દીવાના મસ્તાના હુઆ દિલ” (બોમ્બે કા બાબુ), “ગુનગુના રહે હૈં ભુવરે” (આરાધના) (આરાધના) ઔર કલ), “નીંદ ચુરા કે રાતો મેં” (શરીફ બદમાશ), “ઓ સાથી ચલ” (સીતા ઔર ગીતા).
ઓ.પી. નય્યર, આર.ડી. બર્મન અને ખય્યામ તેની સંગીત કારકિર્દીમાં ત્રણ મોટા સ્ટાર તરીકે ચમક્યા. જ્યારે પણ ભારતીય ફિલ્મ સંગીતનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે, ત્યારે “આશા-નય્યર યુગ”ને એક મુખ્ય ચળવળ તરીકે જોવામાં આવશે, જેમાં દરેક ગીત, એક અનન્ય રચનાની જેમ, તેની સ્વતંત્ર શૈલી, ઉત્તમ અભિનય અને અનન્ય ગાયકી માટે યાદ કરવામાં આવશે. આની સમાંતર, આર.ડી. બર્મન સાથેની તેમની જોડી છે, અને તેમણે તેમના માટે સદાબહાર પ્રેમ ગીતોથી લઈને કેબરે ગીતો સુધી બધું જ ગાયું હતું.
