ભારતીય વાયુસેનાના ગ્રુપ કેપ્ટન શુભાંશુ શુક્લાએ આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથકમાં પ્રવેશ કરીને એક નવો ઇતિહાસ રચ્યો. તેઓ એક્સિઓમ-૪ મિશનનો ભાગ છે. આ મિશન નાસા, ઇસરો અને યુરોપિયન અવકાશ એજન્સીનો સંકલિત પ્રયાસ છે. આ મિશન દરમિયાન ૬૦ વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણો કરવામાં આવશે. ૩૧ દેશો આ પરીક્ષણોમાં યોગદાન આપશે, જેમાંથી સાત પરીક્ષણોમાં ઇસરો સક્રિય ભૂમિકા ભજવે છે.
આ પરીક્ષણો માઇક્રોબાયોલોજી, બાયોટેકનોલોજી, મટીરીયલ સાયન્સ, હ્યુમન ફિઝિયોલોજી અને સ્પેસ ટેકનોલોજી જેવા વિવિધ વિષયો સાથે સંબંધિત છે. આ મિશન ફક્ત અવકાશ સંશોધકોને આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સ્ટેશન પર લઈ જવા, સ્થળાંતર કરવા અથવા અવકાશમાં પ્રયોગો કરવા પૂરતું મર્યાદિત નથી. તે ભવિષ્યની ચાવી ધરાવે છે જેમાં અવકાશ માત્ર સંશોધનનું કેન્દ્ર નહીં બને પણ એક વ્યાપક વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક મોરચા તરીકે પણ સ્થાપિત થશે.એ સ્પષ્ટ છે કે આવનારા દાયકાઓમાં, અવકાશ ભૂરાજનીતિ, વૈશ્વિક શક્તિ સમીકરણો અને આર્થિક વિકાસને આકાર આપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. ભલે તે સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ સાથે ઉપગ્રહ સંચારનો વિષય હોય કે અવકાશ પ્રવાસનથી સંસાધન નિષ્કર્ષણનો વિષય હોય, દેશોની અવકાશ ક્ષમતાઓ નક્કી કરશે કે કયો દેશ આગેવાની લેશે અને કોણ તેનું પાલન કરશે. અવકાશમાં નિયંત્રણનો અર્થ સંદેશાવ્યવહાર પર નિયંત્રણ છે? આ પરિસ્થિતિ યુદ્ધ અને સંઘર્ષમાં ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થાય છે. લશ્કરી સંચારથી રીઅલ ટાઇમ નેવિગેશન અને ક્લાયમેટ મોનિટરિંગના મોરચે સેટેલાઇટ નેટવર્કનું મહત્વ પહેલાથી જ સાબિત થઈ ચૂક્યું છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ આનું ઉદાહરણ છે. જ્યારે રશિયાએ યુક્રેનના સંદેશાવ્યવહાર માળખાનો નાશ કર્યો, ત્યારે એલોન મસ્કની સ્ટારલિંક સેટેલાઇટ સુવિધા યુક્રેનની મદદ માટે આવી.
અવકાશ પણ આધુનિક યુદ્ધ નીતિનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું છે. મજબૂત અવકાશ કાર્યક્રમો ધરાવતા દેશોને સ્વાભાવિક રીતે વ્યૂહાત્મક લાભ મળે છે. તાજેતરના ઈરાન-ઈઝરાયલ યુદ્ધમાં પણ આ વાત સાબિત થઈ હતી, જ્યાં પૃથ્વીના વાતાવરણની સીમાની બહાર ઈઝરાયલની એરો-૩ સંરક્ષણ પ્રણાલી દ્વારા ઈરાનની ઘણી બેલિસ્ટિક મિસાઈલોને તટસ્થ કરવામાં આવી હતી. આ દર્શાવે છે કે અવકાશ સંપત્તિ પર નિયંત્રણ આધુનિક યુદ્ધ નીતિને કેવી રીતે નિર્ણાયક રીતે અસર કરી શકે છે. તાજેતરમાં, ભારતના ઓપરેશન સિંદૂરમાં પણ સેટેલાઇટ કેમેરાની ઉપયોગિતા જોવા મળી હતી, જેણે લક્ષ્યોને ચિહ્નિત કરવામાં અને નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. આ પાસાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, અમેરિકાએ તેની અવકાશ સંપત્તિઓનું રક્ષણ કરવા માટે સ્પેસ ફોર્સ નામનું એક અલગ લશ્કરી એકમ બનાવ્યું છે. ભારત પણ આ ખ્યાલને સાકાર કરવા તરફ આગળ વધવા જઈ રહ્યું છે.
આર્થિક મોરચે અવકાશ પણ એક નવું ક્ષેત્ર બની રહ્યું છે. અવકાશ પ્રવાસન હવે કાલ્પનિક રહ્યું નથી. કેટલીક કંપનીઓ અને સંગઠનોએ અવકાશયાત્રીઓ માટે સેવાઓ શરૂ કરી છે. ઇસરો પણ આ દિશામાં કામ કરી રહ્યું છે અને ૨૦૩૦ સુધીમાં અવકાશ પ્રવાસન શરૂ કરવાની યોજના ધરાવે છે. વૈશ્વિક અવકાશ પ્રવાસન વ્યવસાય ૨૦૩૦ સુધીમાં રૂ. ૮૫,૦૦૦ કરોડ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે.
ભારત વિશ્વસનીય અને સસ્તું પ્રક્ષેપણ ક્ષમતા ધરાવતા દેશ તરીકે જાણીતું હોવાથી, એવું માનવાના સારા કારણો છે કે તેને આ બજારમાં મોટો હિસ્સો મળશે. વિસ્તરતા અવકાશ અર્થતંત્રમાં, ફક્ત તે દેશો જ સફળ થઈ શકે છે, જે પોતાના દમ પર માનવ અને મશીનોને અવકાશમાં મોકલી શકશે. આ ઉચ્ચ-દાવની દોડમાં, ભારત યોગ્ય સમયે આગળ વધી રહ્યું છે. એક્સિઓમ-૪ મિશન ભારતની વૈશ્વિક અવકાશ મહાસત્તા બનવાની યાત્રામાં એક સીમાચિહ્નરૂપ છે. તે ભારતના ગગનયાન કાર્યક્રમ સાથે સીધો સંબંધિત છે, જેના હેઠળ સ્વદેશી રીતે બનાવેલા વાહન દ્વારા ભારતીય અવકાશયાત્રીઓને પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં મોકલવાની યોજના છે. આ ૨૦૨૭ સુધીમાં શક્ય બની શકે છે. જોકે, ભારતના ઇરાદા આના કરતા ઘણા મોટા છે. ભારત ૨૦૩૫ સુધીમાં ભારતીય અવકાશ મથક-મ્છજી ના રૂપમાં પોતાનું અવકાશ મથક સ્થાપિત કરવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. આ કેન્દ્ર અત્યાધુનિક સંશોધન, નવીનતા અને લાંબા ગાળાના મિશન માટે એક પ્લેટફોર્મની ભૂમિકા ભજવશે.
