કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા
16 જુલાઈ, 2026 ના રોજ, ભારતીય ન્યાયતંત્રએ એક ઐતિહાસિક અને માનવતાવાદી પગલું ભર્યું જે ફક્ત જેલ વહીવટ અથવા કેદીઓ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ભારતીય લોકશાહી, બંધારણ, માનવ અધિકારો અને ન્યાય પ્રણાલીની સંવેદનશીલતાનું પ્રતીક પણ બની ગયું છે. રાષ્ટ્રીય કાનૂની સેવા સત્તામંડળ દ્વારા દાખલ કરાયેલી જાહેર હિતની અરજીની સુનાવણી કરતી વખતે, ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ અને સંદીપ મહેતાની સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે, 70 વર્ષથી વધુ ઉંમરના કેદીઓ, ગંભીર અને અસાધ્ય રોગોથી પીડાતા કે શારીરિક અપંગતા ધરાવતા કેદીઓને અકાળ અથવા દયાળુ મુક્તિ માટે ત્રણ મહિનાની અંદર એક સમાન, વ્યાપક, પારદર્શક અને માનવીય નીતિ ઘડવાનો નિર્દેશ આપ્યો. આ આદેશ ભારતીય ન્યાયિક ઇતિહાસમાં વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે કારણ કે, પ્રથમ વખત, સુપ્રીમ કોર્ટે સમગ્ર દેશમાં એકરૂપતા લાવવા માટે સ્પષ્ટ સમયરેખા નક્કી કરી છે. એક વકીલ તરીકે, હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, આ લેખ દ્વારા જનતાને જણાવવા માંગુ છું કે ભારતીય બંધારણની મૂળભૂત ફિલસૂફી ફક્ત ગુનેગારોને સજા આપવાનું જ નથી, પરંતુ તેમને સુધારાની તક પણ પૂરી પાડવાનું છે. બંધારણની કલમ 21 દરેક વ્યક્તિને ગૌરવ સાથે જીવવાનો અધિકાર આપે છે. આ અધિકાર જેલની દિવાલોની અંદર પણ સમાપ્ત થતો નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ જીવનના અંતિમ તબક્કામાં હોય, કેન્સર, એઇડ્સ, કિડનીના અંતિમ તબક્કાના રોગ, અથવા અન્ય કોઈ અસાધ્ય રોગથી પીડાતી હોય, અથવા અપંગ હોય અને પોતાની રોજિંદા પ્રવૃત્તિઓ જાતે કરી શકતી ન હોય, તો એક સભ્ય લોકશાહીની નૈતિક અને બંધારણીય ફરજ છે કે તેમની સાથે માનવીય રીતે વર્તવું. સુપ્રીમ કોર્ટનો આ આદેશ આ બંધારણીય ફિલસૂફીને અમલમાં મૂકવા તરફ એક નિર્ણાયક પગલું છે. કોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારી કે ગંભીર રીતે અપંગ અને ગંભીર રીતે બીમાર કેદીઓને જેલમાં રાખવા એ માત્ર ક્રૂરતા જ નહીં પરંતુ દેશના નાગરિકોને ગેરંટી આપવામાં આવેલા સમાનતાના અધિકાર (કલમ 14) અને જીવનના અધિકાર (કલમ 21)નું પણ ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન છે. ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે વૃદ્ધ અથવા ગંભીર રીતે બીમાર કેદીઓને મુક્તિ પછી અચાનક ત્યજી દેવામાં ન આવે. તેમને મુક્તિ પછી તબીબી સહાય મળતી રહેવી જોઈએ, જો તેમનો પરિવાર તેમને દત્તક લેવાનો ઇનકાર કરે તો વૃદ્ધાશ્રમ અથવા સરકારી આશ્રયસ્થાનોમાં સ્થાન મળવું જોઈએ, અને સામાજિક કલ્યાણ યોજનાઓ દ્વારા નાણાકીય સહાય અથવા પેન્શન મેળવવું જોઈએ. આ સર્વાંગી અભિગમ આ નિર્ણયને એક સરળ કોર્ટના આદેશથી આગળ વધારીને તેને મહાન સામાજિક સુધારા અને માનવ ક્રાંતિનો દસ્તાવેજ બનાવે છે, જેના પડઘા 19 જાન્યુઆરી, 2027 ના રોજ સુનાવણીમાં રાષ્ટ્રમાં પડઘાશે.
મિત્રો, જો આપણે ભારતમાં અત્યાર સુધીની અકાળ મુક્તિની પ્રણાલીને ધ્યાનમાં લઈએ, તો તે દરેક રાજ્યમાં અલગ અલગ નિયમો પર આધારિત છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, કેદીઓને 14 વર્ષ પછી સુનાવણી મળે છે, તો અન્યમાં 20 વર્ષ પછી. અન્ય કિસ્સાઓમાં, અસંખ્ય વહીવટી ઔપચારિકતાઓને કારણે પાત્ર કેદીઓની ફાઇલો વર્ષો સુધી પેન્ડિંગ રહે છે. ક્યારેક તબીબી અહેવાલો સમયસર તૈયાર થતા નથી, ક્યારેક જેલ વહીવટ અને ગૃહ વિભાગ વચ્ચે પત્રવ્યવહારમાં મહિનાઓ લાગે છે, અને અન્ય કિસ્સાઓમાં, રાજકીય અથવા વહીવટી ઉદાસીનતાને કારણે અરજીઓ પેન્ડિંગ રહે છે. પરિણામે, ઘણા વૃદ્ધ અને ગંભીર રીતે બીમાર કેદીઓ ન્યાય મેળવતા પહેલા જેલમાં મૃત્યુ પામે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ અસમાનતા અને વહીવટી શિથિલતાને બંધારણની ભાવનાની વિરુદ્ધ ગણાવી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ આદેશ બધા કેદીઓને લાગુ પડતો નથી. તેનો હેતુ ફક્ત ખાસ પરિસ્થિતિઓ ધરાવતા કેદીઓ, જેમ કે 70 વર્ષથી વધુ ઉંમરના, ગંભીર બીમારીઓ ધરાવતા કેદીઓ અથવા ગંભીર શારીરિક અપંગતાને કારણે સામાન્ય જીવન જીવી શકતા નથી, તેમના માટે માનવતાવાદી રાહત સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. આવા કિસ્સાઓમાં, રાજ્ય સરકારો તબીબી તપાસ, સુરક્ષા મૂલ્યાંકન અને અન્ય કાનૂની પાસાઓ પર વિચાર કર્યા પછી વહેલી અથવા કરુણાપૂર્ણ મુક્તિનો નિર્ણય લેશે. આ કોઈ સ્વયંસંચાલિત મુક્તિ આદેશ નથી, પરંતુ પારદર્શક અને સમયસર નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા સુનિશ્ચિત કરવા માટેનો નિર્દેશ છે.આ નિર્ણયનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે સમગ્ર દેશમાં એક સમાન નીતિની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
મિત્રો, આજ સુધી, જુદા જુદા રાજ્યોની નીતિઓમાં એટલો બધો તફાવત રહ્યો છે કે સમાન પરિસ્થિતિઓમાં બે કેદીઓને ફક્ત એટલા માટે અલગ અલગ વર્તનનો સામનો કરવો પડ્યો કારણ કે તેઓ અલગ અલગ રાજ્યોમાં હતા. ન્યાયનો સિદ્ધાંત સૂચવે છે કે સમાન પરિસ્થિતિઓમાં સમાન વર્તન થવું જોઈએ. આ જ કારણ છે કે કોર્ટે રાષ્ટ્રીય એકરૂપતાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. ડિજિટલ ગવર્નન્સને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પણ આ આદેશ મહત્વપૂર્ણ છે. કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે અકાળ મુક્તિની સમગ્ર પ્રક્રિયાને ઇ-પ્રિઝન્સ પોર્ટલમાં એકીકૃત કરવામાં આવે. આ ખાતરી કરશે કે અરજી સબમિટ કરવાથી લઈને મેડિકલ બોર્ડ રિપોર્ટ, જેલ વહીવટની ભલામણ, ગૃહ વિભાગની મંજૂરી અને અંતિમ નિર્ણય સુધીના દરેક પગલાને ડિજિટલી રેકોર્ડ કરવામાં આવશે. આ માત્ર પારદર્શિતા વધારશે નહીં પરંતુ ભ્રષ્ટાચાર, ગુમ ફાઇલો, બિનજરૂરી વિલંબ અને જવાબદારીનો અભાવ જેવી સમસ્યાઓને અસરકારક રીતે કાબુમાં પણ લેશે. જો કોઈ અરજી કોઈપણ સ્તરે પેન્ડિંગ રહે છે, તો તે સ્પષ્ટ થશે કે કયા અધિકારી કે વિભાગે વિલંબનું કારણ બન્યું.
મિત્રો, ડિજિટલ મોનિટરિંગનું આ મોડેલ ભારતમાં ન્યાયિક વહીવટને આધુનિક બનાવવાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ તરીકે સેવા આપી શકે છે. જેમ આવકવેરા, પાસપોર્ટ, જમીન રેકોર્ડ, જીએસટી અને કોર્ટ માટે ઈ-ફાઇલિંગ સિસ્ટમ્સે વહીવટને વધુ પારદર્શક બનાવ્યો છે, તેમ જેલ વહીવટમાં ડિજિટલ મોનિટરિંગ ભવિષ્યમાં વ્યાપક સુધારા માટે માર્ગ મોકળો કરી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ફક્ત નિર્દેશો જારી કરીને તેની ઔપચારિક જવાબદારી પૂર્ણ કરી નથી. તેણે સમગ્ર મામલા પર સતત દેખરેખ રાખવાનો પણ નિર્ણય લીધો છે. કોર્ટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને છ મહિનાની અંદર પાલન સોગંદનામું રજૂ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આ સોગંદનામું સ્પષ્ટ કરશે કે શું કોઈ નીતિ ઘડવામાં આવી છે, શું તેને સૂચિત કરવામાં આવી છે, કેટલા કેસ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા છે અને કેટલા પાત્ર કેદીઓને મુક્ત કરવામાં આવ્યા છે.
મિત્રો, આ કેસમાં આગામી સુનાવણી 19 જાન્યુઆરી, 2027 ના રોજ નક્કી કરવામાં આવી છે, જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટ પોતે દરેક રાજ્યની પ્રગતિની સમીક્ષા કરશે. આ દર્શાવે છે કે ન્યાયતંત્ર આ મુદ્દાને ફક્ત સૈદ્ધાંતિક રીતે જ નહીં પરંતુ વ્યવહારિક પરિણામો માટે પણ સંબોધવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આ નિર્ણય ભારતીય જેલોમાં ભીડભાડની ગંભીર સમસ્યાને ઘટાડવામાં પણ મદદ કરી શકે છે. દેશની ઘણી જેલોમાં કેદીઓને તેમની મંજૂર ક્ષમતા કરતાં વધુ રાખવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે.ભીડભાડ આરોગ્યસંભાળ, સ્વચ્છતા, સુરક્ષા, માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને પુનર્વસનને અસર કરે છે. જો વૃદ્ધો, ગંભીર રીતે બીમાર અને અપંગ કેદીઓના કેસોનો સમયસર નિકાલ કરવામાં આવે તો જેલો પરનું દબાણ ઓછું થશે અને વહીવટીતંત્ર ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો વધુ સારી રીતે ઉપયોગ કરી શકશે.
મિત્રો, આ નિર્ણય આર્થિક દ્રષ્ટિકોણથી પણ મહત્વપૂર્ણ છે. રાજ્ય સરકારોએ ગંભીર રીતે બીમાર કેદીઓની સારવાર માટે નોંધપાત્ર રકમ ખર્ચ કરવી પડે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, જેલની હોસ્પિટલો અપૂરતી હોય છે, અને તેમને બહારની હોસ્પિટલોમાં દાખલ કરવા પડે છે, જ્યાં વધારાના સુરક્ષા ખર્ચ પણ થાય છે. જો આવા કેદીઓને કાયદા અનુસાર માનવતાવાદી ધોરણે મુક્ત કરવામાં આવે, તો તે સરકારી સંસાધનોનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ સક્ષમ બનાવશે. જો કે, આર્થિક લાભ આ આદેશનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય નથી; તેનો મૂળભૂત પાયો માનવ ગૌરવ અને બંધારણીય કરુણા છે.
મિત્રો, આ નિર્ણય આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતની ન્યાયિક વિચારસરણીને આધુનિક માનવ અધિકાર મૂલ્યો સાથે સુસંગત તરીકે સ્થાપિત કરે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના નેલ્સન મંડેલા નિયમો અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર ધોરણો કેદીઓને ગૌરવ સાથે વર્તવાની અને ગંભીર રીતે બીમાર અથવા વૃદ્ધ કેદીઓના કેસ પ્રત્યે માનવીય અભિગમ અપનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે. ઘણા વિકસિત દેશોમાં પહેલાથી જ વળતર મુક્તિ અથવા તબીબી પેરોલ જેવી સિસ્ટમો છે.
મિત્રો, ભારતનું આ પગલું વૈશ્વિક ધોરણો તરફ સકારાત્મક પ્રગતિ ગણી શકાય. એ પણ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે માનવતાવાદી અભિગમનો અર્થ ન્યાય સાથે સમાધાન કરવાનો નથી. સમાજની સલામતી સર્વોપરી છે. તેથી, દરેક કિસ્સામાં, ગુનાની પ્રકૃતિ, પીડિતના અધિકારો, કેદીનું વર્તન, તબીબી સ્થિતિ અને જાહેર સલામતી જેવા પાસાઓ કાયદા અનુસાર ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે. આ નીતિનો હેતુ ગુનાને માફ કરવાનો નથી પરંતુ ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં સંવેદનશીલ નિર્ણયો લેવાનો છે જ્યાં કઠોર સજાનો હેતુ વર્ચ્યુઅલ રીતે નાબૂદ કરવામાં આવ્યો છે અને માનવ ગૌરવને પ્રાથમિકતા આપવી વધુ વાજબી છે. આ આદેશ જેલ સુધારા પર પણ પરોક્ષ હકારાત્મક અસર કરશે. જો ડિજિટલ રેકોર્ડિંગ, સમયસર પ્રક્રિયાઓ, તબીબી મૂલ્યાંકન અને નિયમિત દેખરેખ અસરકારક રીતે લાગુ કરવામાં આવે, તો તે ભવિષ્યમાં પેરોલ, ફર્લો, કાનૂની સહાય, વિડિઓ કોન્ફરન્સિંગ, આરોગ્ય સેવાઓ અને પુનર્વસન કાર્યક્રમોમાં વ્યાપક સુધારા માટે માર્ગ મોકળો કરી શકે છે. ભારતીય જેલ વહીવટને વધુ જવાબદાર, પારદર્શક અને આધુનિક બનાવવા તરફ આ એક મહત્વપૂર્ણ શરૂઆત સાબિત થઈ શકે છે.
મિત્રો, આ નિર્ણયમાં રાષ્ટ્રીય કાનૂની સેવા સત્તામંડળની ભૂમિકા પણ નોંધપાત્ર છે. સમાજના નબળા, ગરીબ અને લાચાર વર્ગોને ન્યાય અપાવવા માટે કાર્યરત આ સંસ્થાએ સમાજના એક એવા વર્ગનો અવાજ જાહેર હિતની અરજી દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચાડ્યો, જે પોતાની વેદનાને અસરકારક રીતે વ્યક્ત કરવામાં અસમર્થ હતો. આ ભારતીય ન્યાયિક પ્રણાલીમાં સંસ્થાકીય સંવેદનશીલતાનું સકારાત્મક ઉદાહરણ છે.
મિત્રો, જો રાજ્ય સરકારો નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં સ્પષ્ટ નીતિ બનાવે અને તેનો અસરકારક રીતે અમલ કરે, તો તેના ફાયદા ફક્ત થોડા સો કે થોડા હજાર કેદીઓ સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં. આનાથી શાસન અને વહીવટની કાર્ય સંસ્કૃતિમાં પણ સુધારો થશે. અધિકારીઓ સમયમર્યાદામાં નિર્ણય લેવાની આદત વિકસાવશે, ડિજિટલ રેકોર્ડિંગ જવાબદારી વધારશે અને ન્યાયિક આદેશોનું પાલન કરવાની સંસ્કૃતિ મજબૂત બનશે. આગળનો સૌથી મોટો પડકાર નીતિ ઘડતરનો નહીં પરંતુ તેના ન્યાયી અને અસરકારક અમલીકરણનો હશે. રાજ્યોએ નિષ્ણાત ડોકટરો, જેલ વહીવટ, કાનૂની નિષ્ણાતો, માનવાધિકાર આયોગો અને સામાજિક સંગઠનો સાથે સંકલન કરીને એક નીતિ ઘડવાની જરૂર પડશે જે માનવીય, કાયદેસર અને સંતુલિત બંને હોય. જો અમલીકરણ પારદર્શક હોય, તો આ આદેશ આગામી વર્ષોમાં ભારતીય જેલ સુધારામાં એક સીમાચિહ્નરૂપ બની શકે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર કથાનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે ૧૬ જુલાઈ, ૨૦૨૬નો આ નિર્ણય ભારતીય ન્યાયતંત્રના સંવેદનશીલ અભિગમનો પુરાવો છે, જેમાં ન્યાય ફક્ત સજા સુધી મર્યાદિત નથી પરંતુ તેમાં સુધારા, પુનર્વસન, કરુણા અને માનવીય ગૌરવનો પણ સમાવેશ થાય છે. ત્રણ મહિનાની અંદર એક સમાન નીતિ, ઈ-પ્રિઝન્સ પોર્ટલ દ્વારા ડિજિટલ દેખરેખ, છ મહિનાની અંદર અનુપાલન અહેવાલ અને ૧૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા પોતે સમીક્ષા – આ બધા પાસાઓ સૂચવે છે કે કોર્ટ ફક્ત આ મુદ્દા પર નિર્દેશો જારી કરશે નહીં અને પીછેહઠ કરશે નહીં. જો આ પહેલ સફળ થાય છે, તો ભારતની જેલ વ્યવસ્થા વધુ માનવીય, પારદર્શક, જવાબદાર અને બંધારણના મૂળભૂત આદર્શો સાથે સુસંગત બની શકે છે. આ કોઈપણ વિકસિત લોકશાહી અને વિકસિત ભારતની ઓળખ છે.
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર 9226229318
