New Delhi,તા.૨૨
સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ સંજય કરોલે શનિવારે તેમના વિદાય ભાષણમાં કહ્યું કે ન્યાયાધીશો ભગવાન નથી અને દરેક નિર્ણય સંપૂર્ણપણે સાચો હોવાની અપેક્ષા રાખી શકાય નહીં. તેમણે કહ્યું કે ન્યાય આપવા માટે નમ્રતા જરૂરી છે, અને ન્યાયાધીશોએ દરેક કેસમાં ફક્ત અરજદારને જ નહીં, પણ અરજદારની પાછળ રહેલી વ્યક્તિ તરફ પણ જોવું જોઈએ.
જસ્ટિસ કરોલે કહ્યું કે બંધારણ ન્યાયાધીશોને ફક્ત કાયદાને યોગ્ય રીતે લાગુ કરવા માટે જ નહીં, પણ તેને ન્યાયી રીતે લાગુ કરવા માટે પણ કહે છે. તેમણે કહ્યું કે તેમના માટે, ન્યાયાધીશોનો ઉપયોગ ફક્ત એ નક્કી કરવા વિશે નથી કે કાયદેસર રીતે કોણ સાચું છે, પરંતુ કોર્ટ સમક્ષ વ્યક્તિની પરિસ્થિતિ અને અપેક્ષાઓને સમજવા વિશે પણ છે. તેમણે કહ્યું, “આપણે, ન્યાયાધીશો, ભગવાન નથી. આપણે દરેક નિર્ણય યોગ્ય નહીં લઈએ.” તેમના મતે, ન્યાયાધીશના હાથમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે વ્યક્તિને ફક્ત અરજદાર તરીકે ન જોવી.
જસ્ટિસ કરોલે કહ્યું કે અરજી કેસના તથ્યો રેકોર્ડ કરી શકે છે, પરંતુ તે વ્યક્તિએ પહેલાથી શું ગુમાવ્યું છે અને તે કોર્ટમાં કઈ અપેક્ષાઓ લાવે છે તે જાહેર કરી શકતી નથી. તેથી, ન્યાય આપવા માટે ચોક્કસ સ્તરની નમ્રતા જરૂરી છે. તેમણે કોર્ટમાં વ્યક્ત કરાયેલી દલીલો તેમજ શબ્દોમાં વ્યક્ત ન કરી શકાય તેવી દલીલો સાંભળવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમણે કહ્યું કે ક્યારેક, કોર્ટમાં મૌન પણ ઘણું બધું કહી જાય છે, અને ન્યાયાધીશોએ તેમને સમજવાનું શીખવું જોઈએ.
તેમની લગભગ ચાર દાયકા લાંબી કાનૂની કારકિર્દીને યાદ કરતાં, ન્યાયાધીશ કરોલે કહ્યું કે કોર્ટરૂમ ક્યારેય તેમના માટે ફક્ત કાર્યસ્થળ રહ્યું નથી. તેમણે કહ્યું કે કોર્ટરૂમ હંમેશા તેમને ટેકો આપે છે અને તેમના જીવનમાં ઘણી મોટી અને વધુ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેમણે સમજાવ્યું કે તેમણે લગભગ ૪૦ વર્ષ કોર્ટમાં વિતાવ્યા. શરૂઆતમાં, તેઓ વકીલ તરીકે કોર્ટમાં હાજર થયા હતા અને છેલ્લા ૧૯ વર્ષથી ન્યાયાધીશ તરીકે સેવા આપી છે.
ન્યાયાધીશ કરોલે કહ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટનું સાચું મૂલ્ય સામાન્ય નાગરિકના વિશ્વાસમાં રહેલું છે જે આ આશા સાથે કોર્ટનો સંપર્ક કરે છે કે કોઈ તેમની વાત સાંભળશે. જો કે, તેમણે એવા લોકોને યાદ રાખવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો જેઓ ન્યાયને ખૂબ દૂર, ખર્ચાળ અથવા ભયાવહ માનીને તેને ઍક્સેસ કરવામાં અસમર્થ છે.
બંધારણવાદ અને ન્યાયના અર્થની ચર્ચા કરતા, ન્યાયાધીશ કરોલે કહ્યું કે કાયદો, યોગ્ય પ્રક્રિયા અને બંધારણીય માન્યતા જેવા ખ્યાલોને સમજવાનો સૌથી સરળ રસ્તો ધર્મનો ખ્યાલ છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે અહીં ધર્મ ધાર્મિક વિધિનો ઉલ્લેખ કરતો નથી, પરંતુ ફરજનો ઉલ્લેખ કરે છે. તેમણે કહ્યું કે ન્યાયાધીશની ફરજ ન્યાયનો આદર કરવાની છે અને ખાતરી કરવાની છે કે કોર્ટ સમક્ષ ઉભેલી દરેક વ્યક્તિ, ભલે ગમે તેટલી નાની કે નબળી હોય, તેને જોવામાં અને સાંભળવામાં આવે.
બારના સભ્યોને સંબોધતા, ન્યાયાધીશ કરોલે કહ્યું કે ન્યાયના સિદ્ધાંતો કોર્ટ, કાળા ઝભ્ભા અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા સુધી મર્યાદિત નથી. દરેક વ્યક્તિએ તેમના નિર્ણયો, આચરણ અને સત્તાના ઉપયોગમાં ન્યાયાધીશની ભૂમિકા ભજવવી પડે છે. તેમણે કહ્યું કે જીવનમાં દરેક વ્યક્તિના નાના નિર્ણયો નક્કી કરે છે કે તેઓ બીજાઓને કેટલો ન્યાય આપે છે. તેમના મતે, “જજ જજ હોય છે, ભલે તેઓ ઝભ્ભો પહેરતા ન હોય, અને ઝભ્ભો ઉતાર્યા પછી પણ.”
શું બંધારણને જીવવું મહત્વપૂર્ણ છે, ફક્ત તેને વાંચવું નહીં? મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતના ગયા દિવસે આપેલા નિવેદનને યાદ કરતાં, ન્યાયાધીશ કરોલે કહ્યું કે ભારત માટે જીવંત બંધારણ હોવું પૂરતું નથી, પરંતુ દેશે તેને જીવવું જોઈએ. તેમણે ઉમેર્યું કે બંધારણની મહાનતા ફક્ત મુખ્ય અને મહત્વપૂર્ણ કેસોમાં જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય લોકોના રોજિંદા વર્તનમાં પણ ચકાસવામાં આવે છે.
જસ્ટિસ સંજય કરોલનો જન્મ ૨૩ ઓગસ્ટ, ૧૯૬૧ ના રોજ થયો હતો. તેમણે શિમલામાં પોતાનું શાળાકીય શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું અને હિમાચલ પ્રદેશ યુનિવર્સિટીમાંથી કાયદાની ડિગ્રી મેળવી. ૧૯૯૮ માં, તેમને હિમાચલ પ્રદેશના એડવોકેટ જનરલ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. તેમણે ૨૦૦૩ સુધી આ પદ પર સેવા આપી. ૧૯૯૯ માં, તેમને વરિષ્ઠ વકીલ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા અને ૮ માર્ચ, ૨૦૦૭ ના રોજ હિમાચલ પ્રદેશ હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા.
નવેમ્બર ૨૦૧૮ માં, તેઓ ત્રિપુરા હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ બન્યા. ત્યારબાદ, નવેમ્બર ૨૦૧૯ માં, તેમને પટના હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. ૬ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૩ ના રોજ, તેમને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. સુપ્રીમ કોર્ટે તેમના છેલ્લા કાર્યકારી દિવસે જસ્ટિસ કરોલને ભાવનાત્મક વિદાય આપી. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, બારના વરિષ્ઠ સભ્યો, સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતા અને સુપ્રીમ કોર્ટ બાર એસોસિએશનના પ્રમુખ પ્રદીપ રાય સાથે, તેમણે પણ શ્રદ્ધાંજલિ આપી અને શુભેચ્છાઓ પાઠવી.
