Somnath,તા.08
સોમનાથ ફક્ત એક મંદિર નથી તે આપણી સભ્યતાનો અટલ સંકલ્પ છે. વિશાળ સમુદ્ર તેના પહેલાં લહેરાતો હોય છે. તે શાશ્વતતાની ભાવના જગાડે છે. તેના મોજા આપણને શીખવે છે કે ગમે તેટલું ભયંકર તોફાન આવે માનવ હિંમત અને આત્મવિશ્વાસ ફરીથી ઉભા થવા માટે સક્ષમ છે.
2026ની શરૂઆતમાં મને સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વમાં ભાગ લેવાનો લ્હાવો મળ્યો. સોમનાથ મંદિર પરના પહેલા હુમલાના હજાર વર્ષ પછી આ મંદિરના શાશ્વત અને અવિનાશી અસ્તિત્વનો ઉત્સવ હતો. હવે 11 મે ના રોજ મને ફરી એકવાર સોમનાથની મુલાકાત લેવાની તક મળી છે.
આ વખતે આ મુલાકાત પુનઃનિર્મિત સોમનાથ મંદિરના ઉદ્ઘાટનની 75મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી માટે છે. હું તે ક્ષણને ફરીથી જીવવા જઈ રહ્યો છું જ્યારે ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ, ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે મંદિરનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. તે દિવસે વિનાશથી સર્જન સુધીની સોમનાથની સફર ફરી જીવંત થશે. છ મહિનાની અંદર સોમનાથના ઇતિહાસમાં આ બે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નો જોવાનું મારા માટે ખૂબ જ લહાવો છે.
સોમનાથ ફક્ત એક મંદિર નથી તે આપણી સંસ્કૃતિનો અવિચલ સંકલ્પ છે. વિશાળ સમુદ્ર તેના પહેલાં લહેરાતો હોય છે. તે શાશ્વતતાની ભાવના જગાડે છે. તેના મોજા આપણને શીખવે છે કે ગમે તેટલા ભયંકર તોફાનો આવે માનવ હિંમત અને આત્મવિશ્વાસ ફરીથી ઉપર આવવા સક્ષમ છે. સદીઓથી, કિનારા પર અથડાતા મોજાઓ જાહેર કરી રહ્યા છે કે માનવ ચેતનાને લાંબા સમય સુધી દબાવી શકાતી નથી.
આપણા પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે `પ્રભાસં ચ પરિક્રમ્ય પૃથ્વીવિક્રમસંભવમ.’ દિવ્ય પ્રભાસં (સોમનાથ)ની પરિક્રમા કરવી એ આખી પૃથ્વીની પરિક્રમા કરવા સમાન છે. જ્યારે લોકો અહીં દર્શન અને પૂજા માટે આવે છે, ત્યારે તેઓ એક એવી સંસ્કૃતિની અદ્ભુત સાતત્યનો અનુભવ કરે છે જેનો પ્રકાશ ક્યારેય બુઝાયો નથી. સામ્રાજ્યો આવ્યા અને ગયા, સમય બદલાયો અને ઇતિહાસે ઘણા ઉતાર-ચઢાવ જોયા છતાં સોમનાથ હંમેશા આપણા હૃદયમાં રહ્યું છે.
આ સમય ક્રૂર આક્રમણકારો સામે અડગ રહેલા અસંખ્ય મહાન વ્યક્તિઓને યાદ કરવાનો પણ છે. લકુલિષા અને સોમ શર્મા જેવા ઋષિઓએ પ્રભાસને શૈવ ધર્મનું એક મહાન કેન્દ્ર બનાવ્યું. ચક્રવર્તી મહારાજા ધારસેન ચતુર્થે સદીઓ પહેલા ત્યાં બીજું મંદિર બનાવ્યું હતું. સમયની કઠોર કસોટીમાં ભીમ પ્રથમ, જયપાલ અને આનંદપાલ જેવા શાસકોએ મંદિરનું રક્ષણ કર્યું આક્રમણ સામે તેમની સંસ્કૃતિ માટે ઢાલ તરીકે સેવા આપી.
એવું માનવામાં આવે છે કે મહાન રાજા ભોજે પણ આ પવિત્ર સ્થળના પુનર્નિર્માણમાં અમૂલ્ય યોગદાન આપ્યું હતું. કરણદેવ સોલંકી અને જયસિંહ સિદ્ધરાજાએ ગુજરાતની રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક શક્તિને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ભવ બૃહસ્પતિ, કુમારપાલ સોલંકી અને પશુપાચાર્યોએ આ તીર્થસ્થળને પૂજા અને જ્ઞાનના કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરવામાં અમૂલ્ય યોગદાન આપ્યું હતું.
વિશાલદેવ વાઘેલા અને ત્રિપુરાંતકએ તેની બૌદ્ધિક અને આધ્યાત્મિક પરંપરાઓનું રક્ષણ કર્યું. મહિપાલ ચુડાસમા અને રાવ ખાંગર ચુડાસમાએ વિનાશ પછી પૂજાની પરંપરાને પુનજીવત કરી. સદાચારી અહલ્યાબાઈ હોલકર, જેમની 300મી જન્મજયંતિ ઉજવવામાં આવી રહી છે, તેમણે સૌથી પડકારજનક સમયમાં પણ અહીં ભક્તિની પરંપરા જીવંત રાખી. બરોડાના ગાયકવાડોએ યાત્રાળુઓના અધિકારોનું રક્ષણ કર્યું. વધુમાં આપણી ભૂમિને વીર હમીરજી ગોહિલ અને વીર વેગડાજી ભીલ જેવા વીર યોદ્ધાઓના આશીર્વાદ મળ્યા છે. તેમની હિંમત અને બલિદાન આજે પણ યાદ કરવામાં આવે છે.
1940 ના દાયકામાં સ્વતંત્રતાની ભાવના સમગ્ર ભારતમાં ફેલાઈ રહી હતી. સરદાર પટેલ જેવા મહાન નેતાઓના નેતૃત્વમાં સ્વતંત્ર ભારતનો પાયો નખાયો હતો. સોમનાથની દુર્દશા તેમને ખૂબ જ દુઃખી કરતી હતી. 13 નવેમ્બર, 1947ના રોજ દિવાળી દરમિયાન તેઓ હાથમાં દરિયાનું પાણી લઈને સોમનાથના જર્જરિત ખંડેરોની સામે ઉભા રહ્યા અને પ્રતિજ્ઞા લીધી, `આ (ગુજરાતી) નવા વર્ષે આપણે સોમનાથનું પુનર્નિર્માણ કરવા માટે કટિબદ્ધ છીએ. સૌરાષ્ટ્રના લોકોએ આ માટે દરેક રીતે યોગદાન આપવું જોઈએ.
આ એક પવિત્ર કાર્ય છે જેમાં દરેકે ભાગ લેવો જોઈએ.’ તેમના આહવાનથી માત્ર ગુજરાત જ નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશ નવા ઉત્સાહથી ભરાઈ ગયો. કમનસીબે સરદાર પટેલ પોતાના સ્વપનને સાકાર થવા માટે સમર્પિત થઈ શક્યા નહીં. સોમનાથ મંદિરનો પુનઃસ્થાપન થાય અને ભક્તો માટે ખુલ્લું મુકાય તે પહેલાં જ તેઓ આ દુનિયા છોડી ગયા. તેમ છતાં પ્રભાસ પાટણની પવિત્ર ભૂમિ પર તેમનો પ્રભાવ હજુ પણ અનુભવાય છે.
તેમના વિઝનને કે.એમ. મુનશીએ આગળ ધપાવ્યું જેમને નવાનગરના જામસાહેબે ટેકો આપ્યો હતો. 1951માં જ્યારે મંદિરનું પુનર્નિર્માણ પૂર્ણ થયું ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદને તેનું ઉદ્ઘાટન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું. તત્કાલીન વડા પ્રધાન પંડિત નેહના વિરોધ છતાં, ડો. પ્રસાદે સમારોહમાં હાજરી આપીને ઐતિહાસિક બનાવ્યો.
મને હજુ પણ ઓક્ટોબર 2001નો એ સમય યાદ છે, જ્યારે મેં મુખ્યમંત્રી તરીકે કાર્યભાર સંભાળ્યો હતો. 31 ઓક્ટોબર, 2001ના રોજ સરદાર પટેલની જન્મજયંતિ નિમિત્તે ગુજરાત સરકારે સોમનાથ મંદિરના પુનર્નિર્માણની 50મી વર્ષગાંઠની ભવ્ય ઉજવણીનું આયોજન કર્યું હતું. તે જ સમયે સરદાર પટેલની 125મી જન્મજયંતિ પણ ઉજવવામાં આવી રહી હતી. તત્કાલીન વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયી અને તત્કાલીન ગૃહપ્રધાન લાલકૃષ્ણ અડવાણીની હાજરીએ આ કાર્યક્રમની ભવ્યતામાં વધારો કર્યો હતો.
11 મે, 1951ના રોજ પોતાના ભાષણમાં ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે જણાવ્યું હતું કે સોમનાથ મંદિર વિશ્વને સંદેશ આપે છે કે અપ્રતિમ શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ ક્યારેય નાશ પામી શકતો નથી. તેમણે આશા વ્યક્ત કરી હતી કે મંદિર હંમેશા લોકોના હૃદયમાં રહેશે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે મંદિરના પુનર્નિર્માણથી સરદાર પટેલનું સ્વપન સાકાર થયું છે. તેમણે ભાર મૂક્યો કે સરદાર પટેલના વિઝનને ધ્યાનમાં રાખીને લોકોના જીવનમાં સમૃદ્ધિ પણ લાવવી જોઈએ. આ બાબતે તેમના સંદેશા અત્યંત પ્રેરણાદાયક રહ્યા છે.
આપણે છેલ્લા દાયકાથી આ માર્ગ પર ચાલી રહ્યા છીએ. `વિકાસ તેમજ વારસો’ના મંત્ર દ્વારા માર્ગદર્શન મેળવીને સોમનાથથી કાશી, કામાખ્યાથી કેદારનાથ, અયોધ્યાથી ઉજ્જૈન અને ત્ર્યંબકેશરથી શ્રીશૈલમ સુધી આપણે આપણા આધ્યાત્મિક કેન્દ્રોને તેમની પરંપરાગત ઓળખ જાળવી રાખીને આધુનિક સુવિધાઓથી સજ્જ કર્યા છે.
આજે, સુધારેલ કનેક્ટિવિટી વધુને વધુ લોકોને મુલાકાત લેવા સક્ષમ બનાવી રહી છે. આ સ્થાનિક અર્થતંત્રને વેગ આપી રહ્યું છે. આજીવિકા સુરક્ષિત કરી રહ્યું છે અને `એક ભારત, શ્રેષ્ઠ ભારત’ની ભાવનાને વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.
સોમનાથના રક્ષણ અને પુનઃનિર્માણ માટે સર્વસ્વ બલિદાન આપનારાઓના સંઘર્ષને આપણે ક્યારેય ભૂલી શકતા નથી. ભારતના વિવિધ ભાગોના લોકોએ તેની ભવ્યતા અને દિવ્યતાને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં યોગદાન આપ્યું હતું. તેઓ સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં સમાન શ્રદ્ધા ધરાવતા હતા. તેઓ એકતાના એક અનોખા બંધનથી બંધાયેલા હતા જેને જમીનની સીમાઓ દ્વારા વિભાજિત કરી શકાતું નથી.
આજના વિભાજિત વિશ્વમા, સોમનાથ દ્વારા આપવામાં આવેલ એકતાનો આ પાઠ પહેલા કરતાં વધુ સુસંગત છે. સોમનાથ હંમેશા તેની ભવ્ય પરંપરા સાથે અડગ રહેશે કારણ કે તે આપણી સહિયારી સભ્યતાનું પ્રતીક છે.
આ ગૌરવના સન્માનમાં આગામી હજાર દિવસો સુધી અહીં ખાસ પૂજાઓ યોજવામાં આવશે જેમાં પોતાના જીવનનું બલિદાન આપનારા બહાદુર યોદ્ધાઓની યાદમાં અને પરોપકારીઓની ઉદારતાને યાદ કરવામાં આવશે. આ પવિત્ર કાર્યમાં આટલી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું યોગદાન જોઈને આનંદ થાય છે.
સોમનાથ આપણને યાદ અપાવે છે કે જ્યારે કોઈ સમાજ તેની શ્રદ્ધા, તેની સંસ્કૃતિ અને તેની એકતા સાથે જોડાયેલો રહે છે ત્યારે તેને લાંબા સમય સુધી દબાવી શકાતો નથી. આજે પણ આપણી સૌથી મોટી તાકાત આ સહિયારી ચેતના, એકતાની ભાવનામાં રહેલી છે. આ ભાવના આપણને વિભાજનથી ઉપર ઉઠીને રાષ્ટ્રીય હિતમાં સાથે મળીને કામ કરવા પ્રેરણા આપે છે.
હું મારા બધા દેશવાસીઓને આ શુભ પ્રસંગે પવિત્ર સોમનાથ ધામની મુલાકાત લેવા અને તેની ભવ્યતા જોવા વિનંતી કં છું. જેમ જેમ તમે સોમનાથના કિનારે ઉભા રહેશ તેમ તેમ તમે તેના પ્રાચીન પડઘા તમારી અંદર અનુભવશો. ત્યાં તમે માત્ર ભક્તિ જ નહીં પરંતુ એક સભ્યતા ચેતનાના શક્તિશાળી ધબકારાને પણ અનુભવશો જે ક્યારેય બંધ થઈ નથી જેની તીવ્રતા ક્યારેય ઓછી થઈ નથી. ત્યાં તમે ભારતની અપરાજિત ભાવનાનો અનુભવ કરશો.
જેણે દરેક આંચકા છતાં પોતાની ઓળખ અને સંસ્કૃતિને અકબંધ રાખી છે. તમે સમજી શકશો કે આટલા પ્રયત્નો છતાં આપણી સભ્યતા કેમ નાશ પામી નથી. ત્યાં તમે શાશ્વત વિજયના દર્શનનો અનુભવ કરશો જે સદીઓથી ભારતની તાકાત રહી છે. મને વિશ્વાસ છે કે આ તમારા માટે એક અવિસ્મરણીય અનુભવ હશે.
