ભાષા ફક્ત સંદેશાવ્યવહારનું માધ્યમ નથી; તેમાં સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્ર પણ છે. ખાસ કરીને જ્યારે ભાષાનો દ્રષ્ટિકોણ શિક્ષણના સંદર્ભમાં હોય, ત્યારે ભાષા તેના સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્રથી આગળ નીકળી જાય છે અને રાષ્ટ્ર નિર્માણની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલી બને છે. દેશભરની ઝ્રમ્જીઈ શાળાઓમાં ત્રણ ભાષાનું સૂત્ર લાગુ કરવાની યોજનાની તાજેતરની જાહેરાતને આ સંદર્ભમાં જોવી જોઈએ. આ મુદ્દાએ દેશવ્યાપી વિવાદ જગાવ્યો છે તે અલગ વાત છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારના નિર્ણય પર સ્ટે આપ્યો નથી તે સંતોષકારક છે.
ભારતના અગ્રણી શાળા શિક્ષણ બોર્ડ, સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશનએ તાજેતરમાં ૨૦૨૬-૨૦૨૭ શૈક્ષણિક સત્રથી શરૂ કરીને ધોરણ ૬ અને ૯ થી ત્રણ ભાષાના સૂત્રને લાગુ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિમાં ત્રણ ભાષાના સૂત્રની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આ મુજબ, શાળા સ્તરે ત્રણ ભાષાઓ શીખવવામાં આવશે, જેમાં ઓછામાં ઓછી બે ભારતીય ભાષાઓનો સમાવેશ થાય છે. અગાઉ, એનઇપી ૧૯૬૮ અને એનઇપી ૧૯૮૬ માં ત્રણ ભાષાના સૂત્રને થોડા અલગ સ્વરૂપોમાં અપનાવવામાં આવ્યું હતું. થોડા રાજ્યો સિવાય, બધા રાજ્યોએ ત્રણ ભાષાના સૂત્રને લાગુ કર્યું હતું, પરંતુ કમનસીબે, ઝ્રમ્જીઈ એ તેને ફક્ત આંશિક રીતે સ્વીકાર્યું હતું.
સીબીએસઇ શાળાઓમાં ધોરણ ૬ થી ૮ સુધી ત્રણ ભાષાના સૂત્રનો અમલ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ વિદેશી ભાષાઓને પણ ત્રીજી ભાષા તરીકે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. જો કે, ધોરણ ૯ અને ૧૦ માં, સીબીએસઈ એ ફક્ત બે ભાષાની નીતિ અપનાવી હતી. તેમાં પણ, જો શાળા ઇચ્છે તો બંને ભાષાઓ બિન-ભારતીય હોઈ શકે છે. તેની પ્રતિકૂળ અસર એ થઈ કે મોંઘી જાહેર શાળાઓમાં ભારતીય ભાષાઓની અવગણના થવા લાગી. આ સીબીએસઇ નીતિઓએ ઘણી વિસંગતતાઓ ઉભી કરી.
સીબીએસઇ અને રાજ્ય બોર્ડના વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે ભાષા શિક્ષણમાં અસંતુલન વિકસી ગયું હતું. વર્તમાન યોજનાનો હેતુ દેશભરમાં શાળા શિક્ષણમાં સમાનતા અને ભાષાકીય એકરૂપતા સ્થાપિત કરવાનો છે. બીજું, નવમા અને દસમા ધોરણમાં બાળકોને વિદેશી ભાષાઓ સુધી મર્યાદિત રાખવાથી, જ્યારે તેમના વ્યક્તિત્વ આકાર લેવાનું શરૂ થાય છે, ત્યારે તેઓ તેમની ભારતીય સંસ્કૃતિથી દૂર થઈ જાય છે. ભાષા સામાજિક-સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને પણ પ્રેરણા આપે છે. આજે, બલિદાન, સેવા, સહિષ્ણુતા, સામૂહિકતા, કૌટુંબિક ભાવના અને વડીલો પ્રત્યે આદર જેવા ભારતીય મૂલ્યો બાળકોમાં અદૃશ્ય થઈ રહ્યા છે.એનઇપી ૨૦૨૦ નું ત્રણ-ભાષા સૂત્ર આ ઘટતા જતા ભારતીય સામાજિક-સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને સાચવશે. સીબીએસઇ વિદ્યાર્થીઓને બહુભાષીતાની શક્તિનો પણ લાભ મળશે.
મનોભાષાકીય સંશોધન દર્શાવે છે કે બાળકોમાં બહુવિધ ભાષાઓ શીખવાની જન્મજાત અને અમર્યાદિત ક્ષમતા હોય છે. બહુવિધ ભારતીય ભાષાઓનું જ્ઞાન ભારતીય ભૂગોળ અને સંસ્કૃતિની બાળકોની સમજને સમૃદ્ધ બનાવશે. આનાથી રાષ્ટ્રીય એકતાની ભાવના મજબૂત થશે અને વિભાજનકારી ભાષાકીય રાજકારણ નબળું પડશે. ભાષાનું પણ એક અર્થશાસ્ત્ર છે. ભારતીય ભાષાઓના અભ્યાસ અને શિક્ષણથી પ્રકાશન ઉદ્યોગ અને તેમની સાથે સંકળાયેલ રોજગારની તકો વધશે. વધુમાં, તે દેશભરમાં રોજગાર, વ્યવસાય, શિક્ષણ અને પર્યટનને સરળ બનાવશે.
વિરોધીઓ દ્વારા ફેલાવવામાં આવતી માહિતી પાયાવિહોણી અને ભ્રામક છે. વિરોધનું એક કારણ અંગ્રેજી-શિક્ષિત ભદ્ર વર્ગની વસાહતી યુગની “મકાઉલે માનસિકતા” છે. એક અભ્યાસ મુજબ, શહેરી વિદ્યાર્થીઓમાંથી માત્ર એક ટકા વિદ્યાર્થીઓ ત્રીજી ભાષા તરીકે વિદેશી ભાષાઓનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. આ ભદ્ર માતાપિતા દ્વારા ભારતીય ભાષાઓના ફરજિયાત અભ્યાસનો વિરોધ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ લોકો ભાષા શિક્ષકોની અછત, પાઠ્યપુસ્તકોનો અભાવ, વિદ્યાર્થીઓ પર વધારાનો બોજ અને તણાવ અને પહેલાથી જ વિદેશી ભાષાઓનો અભ્યાસ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓને થતી અસુવિધાને ટાંકીને નવી માર્ગદર્શિકાનો વિરોધ કરી રહ્યા છે.
