આધુનિક યુગમાં વૈશ્વિક સ્તરે આંતરવ્યક્તિત્વ સંબંધો. સંબંધોની ઊંડાઈ ફક્ત વ્યક્તિગત જીવન પર જ નહીં, પરંતુ જાહેર, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ મોટી અસર કરે છે. તેવી જ રીતે, આપણી વાણીની શાલીનતા પણ વ્યક્તિગત, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઘણો ફરક પાડે છે, જે આપણે આપણા અંગત જીવનમાં જોઈએ છીએ, પરંતુ તેની અસર રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ જોવા મળે છે. આજે આપણે આ વિષય પર ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ કારણ કે આપણને આ બંને બાબતોનું ચોક્કસ ઉદાહરણ 8 એપ્રિલ 2025 ના રોજ જોવા મળ્યું, જ્યારે ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં જણાવ્યું હતું કે 8 એપ્રિલ 2025 થી બાંગ્લાદેશ પર ટ્રાન્સશિપમેન્ટની સુવિધા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે, પરંતુ બે દેશો નેપાળ અને ભૂટાનને આમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. તમને જણાવી દઈએ કે આ ટ્રાન્સશિપમેન્ટ સુવિધા 2020 થી આપવામાં આવી હતી, પરંતુ તમને જણાવી દઈએ કે 26-29 માર્ચના રોજ ચીનની તેમની ચાર દિવસીય મુલાકાત દરમિયાન, બાંગ્લાદેશના કાર્યકારી વડાએ ટિપ્પણી કરી હતી, તેમના નિવેદનને વિવાદાસ્પદ માનવામાં આવ્યું હતું. જોકે, ભારતીય અધિકારીઓએ પુષ્ટિ કરી નથી કે તેમનું નિવેદન ટ્રાન્સશિપમેન્ટ સુવિધા દૂર કરવાનું કારણ છે કે નહીં. પ્રિન્ટ મીડિયાના અહેવાલ મુજબ, પ્રવક્તાએ જણાવ્યું હતું કે, બાંગ્લાદેશને આપવામાં આવેલી ટ્રાન્સશિપમેન્ટ સુવિધાને કારણે, અમારા એરપોર્ટ અને બંદરો પર ઘણી ભીડ હતી, જેના કારણે અમારા કામમાં વિલંબ થઈ રહ્યો હતો અને ખર્ચ પણ વધી રહ્યો હતો, જે ભારતની પોતાની નિકાસને અસર કરી રહ્યો હતો, તેથી આ સુવિધા 8 એપ્રિલ, 2025 થી બંધ કરવામાં આવી છે, પરંતુ એ સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી છે કે આ નિર્ણય નેપાળ અને ભૂટાનમાં મોકલવામાં આવતા બાંગ્લાદેશી માલ પર લાગુ પડતો નથી, તેઓ પહેલાની જેમ ભારતમાંથી પસાર થઈ શકશે. તમને જણાવી દઈએ કે ભારતીય નિકાસકારો, ખાસ કરીને કાપડ ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકોએ અગાઉ પણ સરકારને પડોશી દેશને આપવામાં આવેલી આ સુવિધા પાછી ખેંચવા વિનંતી કરી હતી. જૂન 2020 માં, ભારતે ભારતીય ભૂમિ કસ્ટમ સ્ટેશનો દ્વારા બાંગ્લાદેશથી માલના પરિવહનને મંજૂરી આપી હતી, હવે તફાવત એ થશે કે ભારતમાં ટ્રાન્સફર શિપમેન્ટ બેંકના આદેશથી બાંગ્લાદેશનો નિકાસ ખર્ચ ત્રણ ગણો વધી શકે છે અને તેની સ્પર્ધા કરવાની ક્ષમતા પર ઘાતક અસર પડશે, તેથી આજે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી, આપણે આ લેખ દ્વારા ચર્ચા કરીશું કે બાંગ્લાદેશને તેની બડાઈ મારવાની ભારે કિંમત ચૂકવવી પડી, ભારતના આર્થિક સર્જિકલ સ્ટ્રાઈકની અસર લશ્કરી કાર્યવાહી કરતાં વધુ ઘાતક હશે.
મિત્રો, જો આપણે ભારત દ્વારા બાંગ્લાદેશ માટે ટ્રાન્સશિપમેન્ટ સુવિધા બંધ કરવાની વાત કરીએ, તો આ સુવિધા દ્વારા તે ભારતીય જમીનનો ઉપયોગ કરીને ઘણા દેશોમાં માલ નિકાસ કરતું હતું, વિદેશ મંત્રાલય કહે છે કે ટ્રાન્સશિપમેન્ટને કારણે ભારતીય એરપોર્ટ અને બંદરો પર ઘણી ભીડ હતી, જેના કારણે આપણી પોતાની નિકાસમાં વિલંબ થઈ રહ્યો હતો અને બેકલોગ હતો. વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે લાંબા સમયથી એપેરલ એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ બાંગ્લાદેશની ટ્રાન્સશિપમેન્ટ સુવિધા બંધ કરવાની માંગ કરી રહી હતી, જેને હવે સ્વીકારવામાં આવી છે. જોકે, અગાઉની વ્યવસ્થા હેઠળ ભારતમાં પ્રવેશેલા બાંગ્લાદેશી નિકાસ કાર્ગોને શિપમેન્ટની મંજૂરી છે. વર્ષ 2020 માં, ભારત સરકારે બાંગ્લાદેશને ટ્રાન્સશિપમેન્ટ સુવિધા પૂરી પાડી હતી, જેના હેઠળ તેનો નિકાસ માલ ભારતીય ભૂમિ દ્વારા નેપાળ, ભૂતાન, મ્યાનમાર અને અન્ય દેશોમાં મોકલવામાં આવતો હતો. સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડાયરેક્ટ ટેક્સીસ એન્ડ કસ્ટમ્સ એ 8 એપ્રિલે એક નોટિફિકેશન બહાર પાડીને તાત્કાલિક અસરથી આ સુવિધા સમાપ્ત કરી દીધી હતી, ત્યારબાદ એવી ચર્ચા થઈ હતી કે હવે બાંગ્લાદેશ આ દેશોમાં માલની નિકાસ કરી શકશે નહીં. જોકે, વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે સ્પષ્ટતા કરી છે કે ઢાકા ભારત દ્વારા નેપાળ અને ભૂટાનમાં નિકાસ કરી શકે છે. ભારત સરકારના આ નિર્ણયને મોહમ્મદ યુનુસના નિવેદન સાથે જોડવામાં આવી રહ્યો છે, જેમાં તેમણે ઉત્તરપૂર્વીય રાજ્યોનો ઉલ્લેખ કરીને ચીનને આર્થિક વિસ્તરણ માટે અપીલ કરી હતી. ગયા મહિને, બાંગ્લાદેશના મુખ્ય સલાહકાર મોહમ્મદ યુનુસ ચીનની મુલાકાતે હતા, જ્યાં 28 માર્ચે તેમણે ચીનને સમુદ્ર માર્ગે વેપાર વધારવા અને ઉત્પાદન માટે બાંગ્લાદેશ આવવા અપીલ કરી જેથી તેમના દેશને આર્થિક લાભ મળી શકે. તેમણે કહ્યું હતું કે ભારતના સાત ઉત્તર-પૂર્વ રાજ્યો ભૂમિથી ઘેરાયેલા છે, એટલે કે તેઓ જમીનથી ઘેરાયેલા છે, તેથી તેમને સમુદ્ર સુધી પહોંચ નથી. તેમણે કહ્યું કે બાંગ્લાદેશ આ સમગ્ર ક્ષેત્રમાં એકમાત્ર દરિયાઈ રક્ષક છે તેથી તે ચીની અર્થતંત્ર માટે વિસ્તરણ બની શકે છે. તેમણે ચીનને બાંગ્લાદેશમાં ઉત્પાદન કરવા અને બજારમાં વસ્તુઓ લઈ જવા, ફેક્ટરીઓ સ્થાપવા પણ કહ્યું. તેમણે ચીનને લાલમોનિરહાટમાં એરબેઝને પુનર્જીવિત કરવા માટે પણ આમંત્રણ આપ્યું. લાલમો નિરહાટ જિલ્લો સિલિગુડી કોરિડોર અથવા બંગાળના ચિકન નેકથી બહુ દૂર નથી. ચિકન નેક નેપાળ, બાંગ્લાદેશ, ભૂટાન અને ચીનની સરહદે આવેલું છે.
મિત્રો, જો આપણે ટ્રાન્સશિપમેન્ટ બંધ થવાને કારણે બાંગ્લાદેશમાં નિકાસ-આયાત પર પડેલી મોટી અસર વિશે વાત કરીએ, તો માલ ટ્રાન્સફર સુવિધા બંધ થવાથી બાંગ્લાદેશની નિકાસ અને આયાત પર અસર પડશે. ખાસ કરીને ભૂટાન, નેપાળ અને મ્યાનમાર સાથે વેપારમાં સમસ્યાઓ આવશે. આ દેશો ત્રીજા દેશો સાથે વેપાર માટે ભારતીય માર્ગો પર આધાર રાખે છે. પહેલા ભારતમાંથી પસાર થતો રસ્તો સરળ હતો. આનાથી સમય અને પૈસા બંનેની બચત થઈ. હવે બાંગ્લાદેશી વેપારીઓ માટે વધુ સમય, વધુ ખર્ચ અને અનિશ્ચિતતા વધશે. નેપાળ અને ભૂટાન બંને ભૂમિથી ઘેરાયેલા દેશો છે. તેઓ બાંગ્લાદેશ સાથે વેપાર માટે ભારતમાંથી પસાર થતા માર્ગનો ઉપયોગ કરે છે. વેપાર નિષ્ણાતોના મતે, આ નિર્ણયથી વસ્ત્રો, ફૂટવેર, રત્નો અને ઝવેરાત જેવા અનેક ભારતીય નિકાસ ક્ષેત્રોને ફાયદો થશે. બાંગ્લાદેશ એપેરલ ક્ષેત્રમાં ભારતનો મોટો હરીફ છે. ભારતીય કાપડ નિકાસને પ્રોત્સાહન આપતી એક સંસ્થાએ જણાવ્યું હતું કે દરરોજ 20-30 બાંગ્લાદેશી ટ્રક રાજધાનીમાં આવે છે, જેના કારણે કાર્ગો ટર્મિનલ્સ પર ભીડ થાય છે અને નૂર ખર્ચમાં વધારો થાય છે. યુનિયનનું બીજું એક નિવેદન આવ્યું કે હવે અમારી પાસે અમારા કાર્ગો માટે વધુ હવાઈ ક્ષમતા હશે.
મિત્રો, જો આપણે બાંગ્લાદેશના ઘમંડી નિવેદનની વાત કરીએ, તો હકીકતમાં, બાંગ્લાદેશની વચગાળાની સરકારના મુખ્ય સલાહકારે ગયા મહિને ચીનની મુલાકાત લીધી હતી. ત્યાં તેમણે ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો પર ટિપ્પણી કરી. તેમણે કહ્યું હતું કે ભારતના ઉત્તરપૂર્વીય રાજ્યો જમીનથી ઘેરાયેલા છે અને સમુદ્ર સુધી પહોંચવાનો એકમાત્ર રસ્તો બાંગ્લાદેશ થઈને છે. તેમણે ચીનને બાંગ્લાદેશની પરિસ્થિતિનો લાભ લેવા આમંત્રણ આપ્યું. ભારત તેમની ટિપ્પણીથી નાખુશ હતું. આ પછી બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી તણાવ પણ જોવા મળ્યો. આ નિર્ણય એવા સમયે લેવામાં આવ્યો છે જ્યારે બાંગ્લાદેશની વચગાળાની સરકારના મુખ્ય સલાહકારના નિવેદનની ચર્ચા થઈ રહી છે. થોડા દિવસો પહેલા, તેમણે ચીનની રાજધાની બેઇજિંગમાં કહ્યું હતું કે ચીન અને ભારતના ઉત્તરપૂર્વીય રાજ્યો વચ્ચે વેપાર વધારવો જોઈએ, અને આમાં બાંગ્લાદેશના બંદરોનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. તેમણે કહ્યું હતું કે, પૂર્વી ભારતના સાત રાજ્યો, જેને સાત બહેનો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે એવા વિસ્તારો છે જેમનો સમુદ્ર સુધી સીધો સંપર્ક નથી, આ સમગ્ર પ્રદેશ માટે આપણે જ સમુદ્રના રક્ષક છીએ. આ એક વિશાળ તક ખોલે છે, તે ચીની અર્થવ્યવસ્થાનું વિસ્તરણ બની શકે છે, વસ્તુઓ બનાવી શકે છે, વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરી શકે છે, તેનું બજાર કરી શકે છે, ચીનમાં માલ લાવી શકે છે અને બાકીના વિશ્વમાં નિકાસ કરી શકે છે. ચીન સાથે મળીને ભારત વિરુદ્ધ કાવતરું ઘડનારા અને બાંગ્લાદેશને સમુદ્રનો એકમાત્ર રક્ષક ગણાવનારાઓને ભારતે કાળજીપૂર્વક પરંતુ મક્કમ જવાબ આપ્યો છે. ભારતે બાંગ્લાદેશ પાસેથી ટ્રાન્સ-શિપમેન્ટની મહત્વપૂર્ણ સુવિધા છીનવી લીધી છે, જે ભારતના સંસાધનોની મદદથી વિદેશી વેપાર કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે ટ્રાન્સશિપમેન્ટ સુવિધા વિશે વાત કરીએ, તો ભારતે બાંગ્લાદેશને આપવામાં આવેલી એક ખાસ સુવિધા, જેને ટ્રાન્સશિપમેન્ટ સુવિધા કહેવામાં આવે છે, તેને સમાપ્ત કરી દીધી છે. આ સુવિધા હેઠળ, બાંગ્લાદેશ પોતાનો નિકાસ માલ ભારતીય ભૂમિ દ્વારા કોઈપણ ત્રીજા દેશમાં મોકલી શકે છે, આ માટે તે ભારતના એરપોર્ટ અથવા બંદરોનો ઉપયોગ કરી શકે છે. હવે બાંગ્લાદેશ પાસે આ વિકલ્પ રહેશે નહીં, આ સુવિધા બાંગ્લાદેશને વિશ્વ બજારમાં સરળતાથી પ્રવેશ આપતી હતી. બાંગ્લાદેશ ભારતના ભૂમિ કસ્ટમ સ્ટેશનોથી ટ્રક અથવા કન્ટેનરમાં ભારતીય બંદરો સુધી માલ પહોંચાડતું હતું, જ્યાંથી તેને શિપિંગ અથવા હવાઈ માર્ગે આગળ લઈ જવામાં આવતો હતો. આ પ્રક્રિયાથી સમય અને ખર્ચ બચાવવામાં મદદ મળી.
તેથી જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ કરીએ અને તેનું વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે બાંગ્લાદેશને તેની બડાઈ માટે ભારે કિંમત ચૂકવવી પડી છે. – ભારતની આર્થિક સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક લશ્કરી કાર્યવાહી કરતાં વધુ ઘાતક અસર ધરાવે છે. ભારતે બાંગ્લાદેશ માટે ટ્રાન્સશિપમેન્ટ સુવિધા બંધ કરી – બાંગ્લાદેશી નિકાસકારો મુશ્કેલીમાં – નેપાળ, ભૂટાન પ્રતિબંધમાંથી બહાર. ભારતના ટ્રાન્સશિપમેન્ટ ઓર્ડરથી બાંગ્લાદેશનો નિકાસ ખર્ચ ત્રણ ગણો વધી શકે છે – સ્પર્ધા કરવાની ક્ષમતા પર ઘાતક અસર પડશે.
-સંકલનકાર લેખક – ક્યૂ નિષ્ણાત કટારલેખક સાહિત્યકાર આંતરરાષ્ટ્રીય લેખક ચિંતક કવિ સંગીત માધ્યમ સીએ(એટીસી) એડવોકેટ કિશન સનમુખદાસ ભાવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર
