વૈશ્વિક સ્તરે, જેમ જેમ વિશ્વનો દરેક દેશ ઝડપથી ડિજિટાઇઝેશન સિસ્ટમ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે, તેમ તેમ ડિજિટલ છેતરપિંડી, જેને આપણે સાયબર છેતરપિંડી કહીએ છીએ, તે પણ તે જ ગતિએ વધી રહી છે. આનો સામનો કરવા માટે, ઘણા રાજ્યોમાં સાયબર ક્રાઈમ અને કમાન્ડ સેન્ટરો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે જ્યાં વિવિધ વિસ્તારોમાં છેતરપિંડીના કેસ નોંધાય છે, જેમાં ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. જ્યાં છેતરપિંડી થઈ છે તે સ્થળના અધિકારક્ષેત્રનો વિસ્તાર કયો છે તે શોધો, પછી ત્યાં જાઓ અને સાયબર વિભાગમાં FIR નોંધાવો. આજે આપણે જોઈએ છીએ કે એક મહાનગરના નાગરિકથી લઈને નાના ગામડાઓ સુધી અને વિમાન ઉડાડનારાઓથી લઈને સાયકલ રિક્ષા ચલાવનારાઓ સુધી, દરેક પાસે મોબાઈલ ફોન છે, ઉદ્યોગો ચલાવનારાઓથી લઈને ફેરિયાઓ વેચનારાઓ સુધી, દરેક પાસે મોબાઈલ ફોન છે, અને આજે લગભગ દરેક વ્યક્તિ કોઈને કોઈ માધ્યમથી ઓનલાઈન ચુકવણી કરે છે અને લે છે, જેના કારણે ઘણા લોકો સાયબર ક્રાઈમ એટલે કે છેતરપિંડીનો ભોગ બને છે. મહાનગરના નાગરિકો અથવા ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકો થોડી જાણકારી હોવાને કારણે FIR નોંધાવે છે, પરંતુ જો ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં શેરી વિક્રેતાઓ અથવા મજૂરો સાથે કોઈ છેતરપિંડી થાય છે, તો તેમની પાસે FIR નોંધાવવા અને કાર્યવાહી કરવા માટે માહિતી કે સમય હોતો નથી, તેથી તેઓ ફરિયાદ કરી શકતા નથી અને તેને છોડી શકતા નથી. આ બધી મુશ્કેલીઓને ધ્યાનમાં રાખીને, કેન્દ્ર સરકારના ભારતીય સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) હેઠળ 19 મે 2025 ના રોજ ઇ-ઝીરો એફઆઈઆર શરૂ કરવામાં આવી છે, જે હાલમાં ફક્ત દિલ્હી સુધી મર્યાદિત છે, જોકે પછીથી તે સમગ્ર ભારતમાં લાગુ કરવામાં આવશે, જે સાયબર છેતરપિંડીથી પીડિત લોકો માટે ખૂબ મદદરૂપ સાબિત થશે. નવી ઈ-ઝીરો ફરીથી નાણાકીય છેતરપિંડીના ગુનાઓનો ભોગ બનેલા લોકોને તેમના ખોવાયેલા પૈસા પાછા મેળવવામાં પડતી મુશ્કેલીઓ દૂર કરવામાં સચોટ રીતે મદદ કરશે, તેથી આજે આપણે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી લેખ દ્વારા ચર્ચા કરીશું કે હવે સાયબર છેતરપિંડીના ગુનેગારો માટે કોઈ દયા નથી, કેન્દ્ર સરકારે ગુનેગારોને ઝડપથી પકડવા માટે નવી ઈ-ઝીરો એફઆઈઆર યોજના શરૂ કરી છે.
મિત્રો, જો આપણે ૧૯ મે ૨૦૨૫ ના રોજ માનનીય કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી દ્વારા શરૂ કરાયેલી ઇ-ઝીરો એફઆઈઆર યોજના વિશે વાત કરીએ, તો તેમણે કહ્યું છે કે ગૃહ મંત્રાલયના ભારતીય સાયબર ક્રાઈમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટરે અભૂતપૂર્વ ગતિએ ગુનેગારોને પકડવા માટે નવી ઇ-ઝીરો એફઆઈઆર પહેલ શરૂ કરી છે. તેની ‘X’ પોસ્ટમાં, તેણે જણાવ્યું હતું કે દિલ્હી માટે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે શરૂ કરાયેલી નવી સિસ્ટમ, NCERT અથવા 1930 માં નોંધાયેલા સાયબર નાણાકીય ગુનાઓને આપમેળે FIRમાં રૂપાંતરિત કરશે, શરૂઆતમાં 10 લાખ રૂપિયાથી વધુની મર્યાદા માટે. નવી સિસ્ટમ તપાસને ઝડપી બનાવશે, જેના કારણે સાયબર ગુનેગારો પર કડક કાર્યવાહી થશે અને ટૂંક સમયમાં તેનો વિસ્તાર સમગ્ર દેશમાં કરવામાં આવશે. તેમણે કહ્યું કે મોદી સરકાર સાયબર-સુરક્ષિત ભારત બનાવવા માટે સાયબર સુરક્ષા માળખાને મજબૂત બનાવી રહી છે. આ પીએમના ‘સાયબર સુરક્ષિત ભારત’ના વિઝનને પૂર્ણ કરવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. તેમણે સાયબર નાણાકીય ગુનાઓનો ભોગ બનેલા લોકોને તેમના ખોવાયેલા નાણાં પાછા મેળવવામાં પડતી મુશ્કેલીઓને ધ્યાનમાં રાખીને I4C ની તાજેતરની સમીક્ષા બેઠકમાં આ પહેલને અમલમાં મૂકવાના નિર્દેશો આપ્યા હતા. નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ અને નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન 1930 એ સાયબર નાણાકીય ગુનાઓ સંબંધિત ફરિયાદો પર સરળ રિપોર્ટિંગ અને તાત્કાલિક કાર્યવાહીને સક્ષમ બનાવ્યું છે. રજૂ કરાયેલી નવી પ્રક્રિયામાં I4C ની NCRP સિસ્ટમ, દિલ્હી પોલીસની e-FIR સિસ્ટમ અને નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરોની ક્રાઈમ એન્ડ ક્રિમિનલ ટ્રેકિંગ નેટવર્ક અને સિસ્ટમ્સનું એકીકરણ શામેલ છે. આ તાત્કાલિક સંબંધિત પ્રાદેશિક સાયબર ક્રાઇમ પોલીસ સ્ટેશનોને મોકલવામાં આવશે. ફરિયાદી 3 દિવસની અંદર સાયબર ક્રાઇમ પોલીસ સ્ટેશનની મુલાકાત લઈને ઝીરો એફઆઈઆરને નિયમિત એફઆઈઆરમાં રૂપાંતરિત કરી શકે છે. દિલ્હી પોલીસ અને ગૃહ મંત્રાલયના I4C એ ભારતીય નાગરિક સંરક્ષણ સંહિતાની કલમ 173 ની નવી જોગવાઈઓ અનુસાર કેસ નોંધવા માટેની પ્રક્રિયા સ્થાપિત કરવા માટે સાથે મળીને કામ કર્યું છે. પ્રાદેશિક અધિકારક્ષેત્રને ધ્યાનમાં લીધા વિના ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે FIR જારી કરવાની પ્રક્રિયા શરૂઆતમાં દિલ્હીમાં પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે શરૂ થશે. બાદમાં તેને અન્ય રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં લાગુ કરવામાં આવશે. દિલ્હીના ઇ-ક્રાઇમ પોલીસ સ્ટેશનને NCRP પર નોંધાયેલી ચોક્કસ પ્રકારની સાયબર ક્રાઇમ ફરિયાદો માટે ઇ-FIR નોંધવા અને તેને પ્રાદેશિક પોલીસ સ્ટેશનોમાં ટ્રાન્સફર કરવા માટે સૂચિત કરવામાં આવ્યું છે. આ પહેલ NCRP/1930 ફરિયાદોને FIRમાં રૂપાંતરિત કરવાની પ્રક્રિયામાં સુધારો કરશે, જેનાથી પીડિતો દ્વારા ખોવાયેલા નાણાંની વસૂલાત સરળ બનશે અને સાયબર ગુનેગારો સામે દંડાત્મક કાર્યવાહી કરવામાં મદદ મળશે. તે તાજેતરમાં ઘડાયેલા નવા ફોજદારી કાયદાઓની જોગવાઈઓનો લાભ લે છે. તમને જણાવી દઈએ કે સાયબર ગુનાનો સંકલિત અને વ્યાપક રીતે સામનો કરવા માટે કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓને એક માળખું અને ઇકોસિસ્ટમ પ્રદાન કરવા માટે ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા દિલ્હીમાં I4C ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. દેશમાં સાયબર ગુનાને રોકવા માટે I4C ને એક મુખ્ય બિંદુ તરીકે કલ્પના કરવામાં આવી છે.
મિત્રો, જો આપણે સાયબર ગુનાઓનો સામનો કરવા માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા વિવિધ પગલાં વિશે વાત કરીએ, તો ભારતના બંધારણની સાતમી અનુસૂચિ મુજબ, પોલીસ અને જાહેર વ્યવસ્થા રાજ્યના વિષયો છે. રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો મુખ્યત્વે તેમની કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા સાયબર ક્રાઇમ સહિતના ગુનાઓના નિવારણ, શોધ, તપાસ અને કાર્યવાહી માટે જવાબદાર છે અને પોલીસ સ્ટેશનોની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે. કેન્દ્ર સરકાર રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને તેમની પહેલ અને તેમના LEA ની ક્ષમતા નિર્માણમાં સલાહ અને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. સાયબર ગુનાઓનો વ્યાપક અને સંકલિત રીતે સામનો કરવા માટેની પદ્ધતિને મજબૂત બનાવવા માટે, કેન્દ્ર સરકારે, અન્ય બાબતોની સાથે, નીચેના પગલાં લીધાં છે: (1) ગૃહ મંત્રાલયે દેશમાં તમામ પ્રકારના સાયબર ગુનાઓનો સંકલિત અને વ્યાપક રીતે સામનો કરવા માટે I4C ને એક સંલગ્ન કાર્યાલય તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે. (2) I4C ના ભાગ રૂપે ‘નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ’ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે જેથી જનતા તમામ પ્રકારના સાયબર ગુનાઓ સંબંધિત ઘટનાઓની જાણ કરી શકે, જેમાં ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકો વિરુદ્ધના સાયબર ગુનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે. આ પોર્ટલ પર નોંધાયેલી સાયબર ગુનાની ઘટનાઓ, તેનું FIRમાં રૂપાંતર અને ત્યારબાદની કાર્યવાહી સંબંધિત રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા કાયદાની જોગવાઈઓ અનુસાર કરવામાં આવે છે. બધા રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો આ પોર્ટલનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. (૩) નાણાકીય છેતરપિંડીની તાત્કાલિક જાણ કરવા અને છેતરપિંડી કરનારાઓ દ્વારા ભંડોળની ઉચાપત અટકાવવા માટે I4C હેઠળ વર્ષ 2021 માં ‘નાગરિક નાણાકીય સાયબર છેતરપિંડી રિપોર્ટિંગ અને મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ’ શરૂ કરવામાં આવી છે. અત્યાર સુધીમાં, ૧૩.૩૬ લાખથી વધુ ફરિયાદોમાં ૪,૩૮૬ કરોડ રૂપિયાથી વધુની નાણાકીય રકમ બચાવી લેવામાં આવી છે. ઓનલાઈન સાયબર ફરિયાદો નોંધાવવામાં મદદ કરવા માટે ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઈન નંબર ‘૧૯૩૦’ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. (૪) રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ પોલીસના તપાસ અધિકારીઓને પ્રારંભિક તબક્કામાં સાયબર ફોરેન્સિક સહાય પૂરી પાડવા માટે, I4C ના ભાગ રૂપે, નવી દિલ્હીમાં એક અત્યાધુનિક રાષ્ટ્રીય સાયબર ફોરેન્સિક પ્રયોગશાળા (તપાસ)’ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. અત્યાર સુધીમાં, નેશનલ સાયબરફોરેન્સિક લેબોરેટરી (તપાસ) એ સાયબર ગુનાઓ સંબંધિત લગભગ 11,835 કેસોમાં રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના LEA ને તેની સેવાઓ પૂરી પાડી છે. (૫) સાયબર ક્રાઇમ તપાસ, ફોરેન્સિક્સ, પ્રોસિક્યુશન વગેરેના મહત્વપૂર્ણ પાસાઓ પર ઓનલાઈન અભ્યાસક્રમો દ્વારા પોલીસ અધિકારીઓ/ન્યાયિક અધિકારીઓની ક્ષમતા નિર્માણ માટે I4C હેઠળ ‘સાયટ્રેન’ નામનો એક વિશાળ ઓપન ઓનલાઈન કોર્સ પ્લેટફોર્મ વિકસાવવામાં આવ્યો છે. રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ૧,૦૨,૨૭૬ થી વધુ પોલીસ અધિકારીઓ નોંધાયેલા છે અને પોર્ટલ દ્વારા ૭૯,૯૦૪ થી વધુ પ્રમાણપત્રો જારી કરવામાં આવ્યા છે.
કિશન સનમુખદાસ ભાવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9284141425
