વૈશ્વિક સ્તરે, ભારત વિશ્વનો એકમાત્ર એવો દેશ છે જ્યાં હજારો સમાજો, લાખો જાતિઓ, પેટા- જાતિઓને ધર્મ અને આધ્યાત્મિક શ્રદ્ધાનું મૂળ કહેવામાં આવે છે, જેને વિદેશી દેશોમાં ભારતીય સુંદરતાના લક્ષણોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. ઘણા પ્રવાસીઓ ફક્ત આ અનોખી વ્યવસ્થા જોવા અને તે પ્રશંસનીય કહેવા માટે ભારતની મુલાકાત લે છે! આ જ કારણ છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશની શક્તિ માટે પ્રખ્યાત છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે ભારતીય રિવાજો દરેક સમાજ સ્તરે અલગ રીતે લાગુ કરવામાં આવે છે, પરંતુ ઘણી બધી વિધિઓ અને રિવાજો છે જે લગભગ દરેક સમાજ અને જાતિમાં સામાન્ય છે, તેમાંથી એક એ છે કે, જ્યારે પરિવારના કોઈ સભ્યનું મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે તે પરિવારમાં 13 દિવસનો શોક મનાવવામાં આવે છે અને છેલ્લા દિવસે, પછી ભલે તે 13મો હોય કે 12મો દિવસ હોય, મૃત્યુ પર્વ આપવામાં આવે છે જેમાં સમાજ સ્તરના લોકો, પરિવાર અને સંબંધીઓ ભાગ લે છે. પરંતુ સમયના બદલાતા સંદર્ભમાં, આજકાલ સમયના અભાવે, સમાજમાં તેમના પોતાના સમય અનુસાર મૃત્યુ પર્વ આપવામાં આવે છે, તેથી ઘણા સમાજોમાં આ મૃત્યુ પર્વ ફક્ત પરિવાર અને સંબંધીઓ સુધી મર્યાદિત રહી ગયું છે, જેને પંચાયત દ્વારા જ બનાવવામાં આવેલા નિયમો માનવામાં આવે છે, જે હું માનું છું કે ઘણી હદ સુધી યોગ્ય પણ છે. જ્યારે મેં અમારા ચોખા શહેર ગોંદિયા નગરીના કેટલાક સમાજોના પ્રબુદ્ધ નાગરિકો સાથે આ મૃત્યુ પર્વના વિષય પર લાંબી ચર્ચા કરી, ત્યારે તેઓએ કહ્યું કે અમારા સમાજમાં મૃત્યુ પર્વ પર પ્રતિબંધ છે પરંતુ સમાજના લોકો તેમના પરિવાર અને સંબંધીઓ સુધી મર્યાદિત મૃત્યુ પર્વની વિધિ કરતા રહે છે. આજે આપણે આ ચર્ચા એટલા માટે કરી રહ્યા છીએ કારણ કે આજે ૧૬ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ ના રોજ, એક મહિલાએ મને ડિસ્પોઝલ શોપ પર કહ્યું કે તેના પતિનું અવસાન થયું છે, તેઓ તેમના ૧૩મા દિવસે મૃત્યુ ભોજન કરી રહ્યા છે. આખા ૧૩ દિવસના શોકમાં એક લાખ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ થયા છે, અને મૃત્યુ ભોજનમાં લગભગ ૪૦-૫૦ હજાર રૂપિયા પણ ખર્ચ થશે. તેણીએ કહ્યું કે તે આ મૃત્યુ ભોજન કરવા માંગતી નથી પરંતુ સમાજના કેટલાક લોકોએ કહ્યું કે આનાથી સમાજ મારી તરફ આંગળી ચીંધશે, મને બદનામ કરશે અને મારી સામાજિક પ્રતિષ્ઠા ઘટશે! તેથી જ હું આ બધું કરી રહી છું. બસ! તેથી જ મેં આજે આ વિષય પર એક લેખ લખવાનું વિચાર્યું અને પછી મેં તેના પર સંશોધન શરૂ કર્યું, પછી મને રાજસ્થાન મૃત્યુ ભોજન નિવારણ અધિનિયમ ૧૯૬૦ મળ્યું, જેના હેઠળ મૃત્યુ ભોજન આપવું અથવા તેમાં ભાગ લેવો એ સજાપાત્ર ગુનો છે,વ્યક્તિને જેલમાં જવું પડી શકે છે. તેમાં સજા ૧ વર્ષની જેલ અને ૧૦૦૦ રૂપિયા દંડ છે. બીજું, ૧૩ ડિસેમ્બર ૨૦૨૩ ના રોજ રાજસ્થાનપોલીસની એક પોસ્ટ સોશિયલ મીડિયા પર મળી હતી જેમાં લખ્યું હતું કે, મૃત્યુ ભોજન આપવું અને તેમાં ભાગ લેવો એ કાયદા દ્વારા સજાપાત્ર ગુનો છે. માનવીય દ્રષ્ટિકોણથી પણ, આ ઘટના અયોગ્ય છે, તેથી ચાલો આપણે સાથે મળીએ અને સમાજમાંથી આ દુષ્ટતાને દૂર કરીએ, તેનો વિરોધ કરીએ. રાજસ્થાન મૃત્યુ ભોજન નિવારણ અધિનિયમ ૧૯૬૦ હેઠળ મૃત્યુ ભોજન એક સજાપાત્ર ગુનો હોવાથી, આજે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી, આપણે આ લેખ દ્વારા ચર્ચા કરીશું કે શું પરિવારના સભ્યના મૃત્યુ પર ૧૩ દિવસનો શોક એક ખરાબ રિવાજ/રિવાજ/ધાર્મિક વિધિ છે. તેનો રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉકેલ લાવવાની જરૂર છે.
મિત્રો, જો આપણે મૃત્યુ ભોજનની વાત કરીએ, તો હિન્દુ પરિવારોમાં, મૃત વ્યક્તિની આત્માની શાંતિ માટે, પરિવારના સભ્યો અંતિમ સંસ્કાર પછી તેર દિવસે મૃત્યુ ભોજનનું આયોજન કરે છે, પરંતુ રાજસ્થાન પોલીસના આદેશને જોતા એવું લાગે છે કે આ લોકોનો અધિકાર નથી પણ ગુનો છે. રાજસ્થાન પોલીસે 13 ડિસેમ્બરની સવારે સોશિયલ સાઇટ X પર પોસ્ટ કરી હતી – મૃત્યુ ભોજનનું આયોજન કરવું અને તેમાં ભાગ લેવો કાયદા દ્વારા સજાપાત્ર છે. આ ઘટના માનવીય દૃષ્ટિકોણથી પણ અયોગ્ય છે, તો શું કોઈને ભોજન આપવું જોઈએ નહીં? વાસ્તવમાં, મૃત્યુ ભોજન કાયદો આજનો નથી, તે 1960નો છે. તેમાં સ્પષ્ટપણે લખ્યું છે કે મૃત્યુ ભોજનનું આયોજન કરવું અથવા તેમાં ભાગ લેવો એ સજાપાત્ર ગુનો છે. સજા તરીકે એક વર્ષ સુધીની જેલ અથવા એક હજાર રૂપિયા સુધીના દંડની જોગવાઈ છે. આમાં સ્પષ્ટ છે કે ધાર્મિક વિધિઓ હેઠળ આયોજિત ભોજનમાં લોકોની સંખ્યા સોથી વધુ ન હોવી જોઈએ. આ કાયદો બન્યાને આટલા વર્ષો વીતી ગયા છે પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે લોકોને તેના વિશે ખબર પણ નથી. ઘણા લોકોએ રાજસ્થાન પોલીસના ટ્વીટ પર પણ પ્રતિક્રિયા આપી હતી કે શું આવો કોઈ કાયદો છે. ઘણા લોકો એવું કહેતા હતા કે આ તેમનો અંગત મામલો છે. એકે X પર લખ્યું- આવા હિન્દુ વિરોધી કાયદા બંધ કરો. આ હિન્દુ ધર્મ માટે સારું નથી. આમાં કોઈ મજબૂરી નથી. દરેક વ્યક્તિ પોતાની સ્થિતિ પ્રમાણે કરે છે. તો કેટલાક લોકોએ આના સમર્થનમાં પણ પોસ્ટ કરી. એકે લખ્યું- આપણા યુપીમાં પણ આવો કાયદો હોવો જોઈએ! મૃત્યુ પછી લોકોને મૂંઝવણમાં મૂકીને લૂંટ કરનારાઓની દુકાનો! શું રાજસ્થાનમાં મૃત્યુ પર્વ ખરાબ રિવાજ બની ગયું છે? લોકોના તર્કથી મોટો પ્રશ્ન એ ઉદ્ભવે છે કે શું શોકગ્રસ્ત પરિવારને મૃત્યુ પર્વ માટે મૂંઝવણમાં મુકવામાં આવે છે? રાજસ્થાનના વરિષ્ઠ પત્રકારે પહેલા પોલીસને ટ્રોલ કરનારાઓને જવાબ આપ્યો.તેઓ કહે છે- ટ્રોલ કરનારા મોટાભાગના લોકો રાજ્યની બહારના છે. કદાચ તેઓ જાણતા નથી કે રાજસ્થાનમાં નુક્તા એટલે કે મૃત્યુ પર્વ કેટલો મોટો ખરાબ રિવાજ રહ્યો છે. રાજસ્થાનમાં લગ્નમાં અઢી થી ત્રણ હજાર લોકોને આમંત્રણ આપવામાં આવે છે અને મૃત્યુદંડમાં એટલા જ લોકોને ભોજન આપવાનું દબાણ હોય છે. અલબત્ત, લગ્ન કરતાં ખાવાની વસ્તુઓ થોડી ઓછી હોય છે. જો પરિવારમાં કોઈ યુવાનનું મૃત્યુ થાય તો પણ આટલી મોટી મિજબાનીનું આયોજન કરવાનું દબાણ હોય છે. આનાથી આર્થિક રીતે નબળા પરિવારને ભાવનાત્મક અને આર્થિક રીતે નબળો પડી જાય છે. ઘણી વખત લોન લેવી પડે છે. પોલીસનો કાનૂની પ્રતિબંધ કહે છે કે તમારે 100-125 થી વધુ લોકોને મિજબાની ન આપવી જોઈએ.
મિત્રો, જો આપણે રાજસ્થાન મૃત્યુ ભોજન નિવારણ અધિનિયમ 1960 ના મુખ્ય વિભાગો વિશે વાત કરીએ, તો વ્યાખ્યા – આ કાયદામાં, જ્યાં સુધી વિષય અથવા સંદર્ભ અન્યથા જરૂરી ન હોય, – (a) મૃત્યુ ભોજન એટલે કોઈપણ વ્યક્તિના મૃત્યુ પ્રસંગે અથવા તેના સંબંધમાં કોઈપણ અંતરાલે યોજાયેલ અથવા આપવામાં આવતી મિજબાની અને તેમાં નુક્ત, મોસર અને ચહલ્લુમનો સમાવેશ થાય છે, અને (b) ‘મૃત્યુ ભોજન રાખવું અથવા આપવું’ માં તૈયાર અથવા તૈયાર ન કરાયેલ ખાદ્ય પદાર્થોનું વિતરણ શામેલ છે, પરંતુ તેમાં ધાર્મિક અથવા બિનસાંપ્રદાયિક વિધિઓનું પાલન કરવા માટે પરિવારના સભ્યો અથવા પુરોહિત વર્ગ અથવા ફાગીરોનાવ્યક્તિઓને ખવડાવવાનો સમાવેશ થતો નથી, અને તેનાથી વધુ નહીં. (3) મૃત્યુ ભોજન પર પ્રતિબંધ.- કોઈપણ વ્યક્તિરાજ્યમાં કોઈપણ મૃત્યુ ભોજન યોજશે નહીં, પૂરું પાડશે નહીં, હાજરી આપશે નહીં અથવા ભાગ લેશે નહીં. (૪) કલમ ૩ ના ઉલ્લંઘન માટે સજા.-જે કોઈ કલમ ૩ ની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરે છે અથવા આવા કોઈપણ ઉલ્લંઘનને પ્રોત્સાહન આપે છે, ઉશ્કેરે છે અથવા મદદ કરે છે, તેને એક વર્ષ સુધીની કેદની સજા અથવા એક હજાર રૂપિયા સુધીના દંડની સજા અથવા બંનેની સજા થશે. (૫) મનાઈ હુકમ જારી કરવાની સત્તા.-જો કલમ ૪ હેઠળ સજાપાત્ર ગુનાની નોંધ લેવા માટે સક્ષમ કોર્ટને ખાતરી થાય કે આ કાયદાની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરીને મૃત્યુ ભોજન ગોઠવવામાં આવ્યું છે અથવા રાખવામાં આવનાર છે અથવા આપવામાં આવશે, તો આવી કોર્ટ આવા મૃત્યુ ભોજનને રાખવા અથવા આપવા પર પ્રતિબંધ મૂકતો મનાઈ હુકમ જારી કરી શકે છે. (૬) કલમ ૫ હેઠળ હુકમના અનાદર બદલ સજા.-જે કોઈ પણ વ્યક્તિ, કલમ ૫ હેઠળ આદેશ જારી કરવામાં આવ્યો છે તે જાણીને, કોઈપણ મૃત્યુ ભોજનનું આયોજન કરે છે, પ્રદાન કરે છે અથવા રાખવાની જોગવાઈ કરે છે, અથવા જે કોઈ પ્રતિબંધક આદેશનું ઉલ્લંઘન કરે છે, તેને એક વર્ષ સુધીની કેદ અથવા એક હજાર રૂપિયા સુધીનો દંડ અથવા બંને સજા થઈ શકે છે. આ કાયદાની કલમ ૫ હેઠળ જારી કરાયેલ સહીનું કોઈપણ ઉલ્લંઘન એક વર્ષ સુધીની અથવા પાંચ રૂપિયા ૧૦૦૦/- અથવા બંને સજાને પાત્ર છે. (૭) માહિતી આપવા માટે બંધાયેલા સરપંચ વગેરે (૧) રાજસ્થાન પંચાયત અધિનિયમ, ૧૯૫૩ (રાજસ્થાન અધિનિયમ ૨૧, ૧૯૫૩) હેઠળ સ્થાપિત ગ્રામ પંચાયતના સરપંચ અને દરેક પંચ અને દરેક પટવારી અને લામ્બરદાર, કલમ ૪ અથવા કલમ ૪ હેઠળ સજાપાત્ર ગુનાની નોંધ લેવા માટે સક્ષમ નજીકના મેજિસ્ટ્રેટને તાત્કાલિક જાણ કરવા માટે બંધાયેલા રહેશે. કલમ ૬: તેના અધિકારક્ષેત્રની સ્થાનિક મર્યાદામાં આવા ગુના કરવાના ઇરાદા અંગે તેની પાસે કોઈપણ માહિતી હોઈ શકે છે. (૨) પેટા-કલમ (૧) હેઠળ જરૂરી માહિતી આપવામાં નિષ્ફળ રહેનાર કોઈપણ સરપંચ, પંચ, પટવારી અથવા લામ્બરદાર ત્રણ મહિના સુધીની કેદ અથવા દંડ અથવા બંનેની સજાને પાત્ર થશે. આ કલમ સરપંચ અને દરેક પંચ અથવા ગ્રામ પંચાયત, પટવારી અને લામ્બરદાર માટે કલમ 5 અને 6 હેઠળના ગુનાની માહિતી નજીકના ફર્સ્ટ ક્લાસ મેજિસ્ટ્રેટને આપવાનું ફરજિયાત બનાવે છે, જે જો તેમ કરવામાં નિષ્ફળ જાય તો ત્રણ મહિના સુધીની કેદ અથવા દંડ અથવા બંનેની સજાને પાત્ર થશે અને જો આ કલમ હેઠળ દોષિત ઠેરવવામાં આવે તો ત્રણ મહિના સુધીની કેદ અથવા દંડ અથવા બંનેની સજાને પાત્ર થશે. (8) પૈસા ઉધાર લેવા અથવા ઉછીના આપવા પર પ્રતિબંધ (1) કોઈ પણ વ્યક્તિ મૃત્યુ ભોજન રાખવા અથવા આપવાના હેતુ માટે અન્ય કોઈ વ્યક્તિ પાસેથી કોઈપણ પૈસા અથવા સામગ્રી ઉછીના લેશે નહીં અથવા ઉછીના આપશે નહીં.(2) કોઈપણ વ્યક્તિ, એવી જાણકારી સાથે અથવા કારણ સાથે કે આપવામાં આવેલી લોનનો ઉપયોગ મૃત્યુ ભોજન રાખવા અથવા આપવાના હેતુ માટે થશે, તે ત્રણ મહિના સુધીની કે દંડ અથવા બંનેની મુદત માટે લોન પરત ચૂકવવા માટે જવાબદાર રહેશે. ચુકવણી માટેનો દરેક કરાર કાયદાની અદાલતમાં રદબાતલ અને અમલમાં મુકાયેલો રહેશે. (9) ગુનાનું અધિકારક્ષેત્ર અને માન્યતા – પ્રથમ વર્ગના મેજિસ્ટ્રેટ સિવાયની કોઈ પણ અદાલત આ કાયદા હેઠળ સજાપાત્ર કોઈપણ ગુનાની નોંધ લેશે નહીં અથવા તેનો પ્રયાસ કરશે નહીં. (10) કાર્યવાહી માટેની મર્યાદા – ગુનો થયો હોવાનો આરોપ છે તે તારીખથી એક વર્ષ પૂરા થયા પછી કોઈપણ અદાલત આ કાયદા હેઠળ કોઈપણ ગુનાની નોંધ લેશે નહીં.
તેથી જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે મૃત્યુ ભોજન આપવું અથવા તેમાં ભાગ લેવો એ સજાપાત્ર ગુનો છે! – જેલમાં જવું પડી શકે છે! રાજસ્થાન મૃત્યુ ભોજન નિવારણ અધિનિયમ 1960 હેઠળ, મૃત્યુ ભોજન સજાપાત્ર છે. પરિવારના સભ્યના મૃત્યુ પર 13 દિવસના શોક પછી મૃત્યુ ભોજન ખરાબ રિવાજ છે કે ધાર્મિક વિધિ છે તે અંગે ચર્ચા છે – તેનો રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉકેલ લાવવાની જરૂર છે.
કિશન સંમુખદાસ ભવનાઈ ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર 9226229318
