Mogadishu,તા.૯
ભારતે ૧૯૭૧માં બાંગ્લાદેશને મુક્ત કરીને દક્ષિણ એશિયાની રાજનીતિ કાયમ માટે બદલી નાખી. ૧૯૭૧ પછી, પાકિસ્તાનને બંગાળની ખાડી અને હિંદ મહાસાગરમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યું. જેમ ભારતે ૧૯૭૧માં બાંગ્લાદેશ બનાવીને પાકિસ્તાનના પૂર્વીય મોરચાને તટસ્થ કરી દીધો હતો, તેમ જો પાકિસ્તાને આફ્રિકાના હોર્ન એટલે કે સોમાલિયામાં ભારત વિરોધી ધરી બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, તો ભારત સોમાલીલેન્ડને ટેકો આપીને તેના પોતાના પ્રદેશમાં પાકિસ્તાનની સમગ્ર નૌકાદળ અને રાજદ્વારી યોજનાને તટસ્થ કરી શકે છે.
ભૂરાજકીય નિષ્ણાત ડૉ. સેવિયો રોડ્રિગ્સે ગોવા ક્રોનિકલમાં એક લેખ લખ્યો હતો. “સોમાલીલેન્ડઃ ભારતની ૧૯૭૧ જેવી ક્ષણ” શીર્ષકવાળા લેખમાં તેઓ દલીલ કરે છે કે જો ભારત ૧૯૭૧માં બાંગ્લાદેશને એક અલગ દેશ તરીકે માન્યતા આપીને તેની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ દર્શાવી શકે છે, તો પછી ભારત સોમાલીલેન્ડ અંગે શા માટે ખચકાટ અનુભવી રહ્યું છે? તેઓ દલીલ કરે છે કે આ ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, ભૂરાજનીતિ અને હિંદ મહાસાગર સુરક્ષા સાથે જોડાયેલું છે.
સોમાલીલેન્ડ ક્યાં છે? – તે પૂર્વ આફ્રિકામાં એડનના અખાત પાસે સ્થિત એક પ્રદેશ છે. તે ૧૯૯૧ માં સોમાલિયાથી અલગ થયો અને પોતાને એક સ્વતંત્ર દેશ જાહેર કર્યો. તેની પોતાની પોલીસ દળ, સેના, ચલણ અને લોકશાહી સરકાર છે. જોકે, તેને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર તરફથી સત્તાવાર માન્યતા મળી નથી.
સોમાલીલેન્ડ બાબ-અલ-મંડેબ સ્ટ્રેટની બાજુમાં સ્થિત છે, જેમાંથી વિશ્વનો ૧૨% દરિયાઈ વેપાર અને શિપિંગ પસાર થાય છે. તેથી, ઇઝરાયલ તેને માન્યતા આપે છે, જ્યારે તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશો તેનો વિરોધ કરે છે.
સોમાલિયામાં ભૌગોલિક રાજકીય રમત – તુર્કીએ સોમાલિયામાં પોતાનો સૌથી મોટો વિદેશી લશ્કરી થાણું સ્થાપિત કર્યું છે અને તાજેતરમાં સોમાલિયાના ઈઈઢ માં તેલ અને ગેસ શોધ અને સુરક્ષા માટેનો કરાર મેળવ્યો છે. પાકિસ્તાને આ તક ઝડપી લીધી છે અને તુર્કીમાં ભાગીદાર તરીકે જોડાઈ રહ્યું છે.
ભારતની ચિંતા શું છે? – પાકિસ્તાન, તુર્કી સાથે મળીને, હિંદ મહાસાગરના પશ્ચિમી પ્રવેશદ્વાર પર તેની નૌકાદળની હાજરી સ્થાપિત કરવા માંગે છે, અને જો આવું થાય, તો તે ભારત માટે મુખ્ય દરિયાઈ માર્ગ માટે ખતરો ઉભો કરી શકે છે.
ડૉ. મનન દ્વિવેદીએ જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાને સોમાલિયા સાથે તેના લશ્કરી સંબંધોનો વિસ્તાર કરવાનું શરૂ કર્યું છે. આ વર્ષે ૪ ઓગસ્ટના રોજ, સોમાલિયાના સંરક્ષણ પ્રધાન અહેમદ મોઅલીમ ફિકીએ પાકિસ્તાનની મુલાકાત લીધી હતી, જ્યાં બંને સરકારોએ સંરક્ષણ અને સુરક્ષા સહયોગ પર સમજૂતી પત્ર (ર્સ્ેં) પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. સોમાલી લશ્કરી અધિકારીઓએ પાકિસ્તાનના નૌકાદળ નેતૃત્વ સાથે દરિયાઈ સુરક્ષા, તાલીમ અને સોમાલિયાના નૌકાદળ અને કોસ્ટ ગાર્ડ ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવવા અંગે પણ ચર્ચા કરી.વધુમાં, ૨૨ સપ્ટેમ્બરના રોજ, સોમાલી સંરક્ષણ મંત્રાલયે પુષ્ટિ આપી કે પાકિસ્તાની વાયુસેનાના વરિષ્ઠ અધિકારીઓની એક ટીમે સોમાલી વાયુસેનાને મજબૂત બનાવવાના ઉદ્દેશ્યથી સોમાલિયાની મુલાકાત લીધી હતી. તેથી, ભારત પાકિસ્તાન અને સોમાલિયા વચ્ચે વધતા સંબંધોને અવગણી શકે નહીં અને આ જોડાણનો સામનો કરવાની જરૂર છે. ત્યાં તુર્કી અને પાકિસ્તાનની હાજરી ભવિષ્યમાં ભારત માટે ખતરો બની શકે છે.
તુર્કી અને પાકિસ્તાન સોમાલિયાને ટેકો આપી રહ્યા છે, અને સોમાલીલેન્ડ શક્તિશાળી વિશ્વ શક્તિઓ પાસેથી મદદ માંગી રહ્યું છે. જો ભારત, ઇથોપિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત સાથે મળીને, સોમાલીલેન્ડ સાથેના તેના વ્યૂહાત્મક સંબંધોને મજબૂત બનાવે છે, પછી ભલે તે સત્તાવાર હોય કે બિનસત્તાવાર, તો તે ભારતને લાલ સમુદ્રના મુખ પર એક સુરક્ષિત લશ્કરી અને વેપાર આધાર પ્રદાન કરશે. આ પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચેના જોડાણનો સીધો સામનો કરશે.
તેથી, ભારત સામેનો પડકાર દરિયાઈ ક્ષમતાનો અભાવ નથી. તેના બદલે, તે આફ્રિકન દરિયાકાંઠે રાજદ્વારી અને વ્યાપારી સંબંધો દ્વારા આ ક્ષમતાને વધુ મજબૂત કેવી રીતે બનાવવી તે છે. નવી દિલ્હીના ગલ્ફ રાજ્યો અને પૂર્વ આફ્રિકાની સરકારો સાથે સારા સંબંધો છે, પરંતુ સોમાલીલેન્ડ એક અનોખી તક રજૂ કરે છે જેનો ભારતે હજુ સુધી તેના પરંપરાગત પ્રાદેશિક ફોકસમાં સંપૂર્ણ રીતે અભ્યાસ કર્યો નથી.
હકીકતમાં, અરબી સમુદ્રથી લઈને ખાડી ક્ષેત્ર, લાલ સમુદ્ર અને ’આફ્રિકાના શિંગડા’ સુધી, પાકિસ્તાન ભારત સાથે સ્પર્ધા કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, અને આમ કરવા માટે, તે ચીન અને તુર્કી જેવા તેના મિત્ર દેશોની પીઠ પર લટકતું રહે છે. તેથી, સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને સોમાલિયા સાથે પાકિસ્તાનના વધતા લશ્કરી સંબંધોએ પશ્ચિમ હિંદ મહાસાગરમાં ભારતની સુરક્ષા વ્યૂહરચના વિશે નવા પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે.
ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પ્લાનિંગ એન્ડ એડમિનિસ્ટ્રેશનના ફેકલ્ટી ડૉ. મનન દ્વિવેદીએ જણાવ્યું હતું કે, “સોમાલીલેન્ડ એક અલગ કેસ છે. સોમાલીલેન્ડ સોમાલિયાથી અલગ થયું હોવાથી, આપણે સોમાલીલેન્ડની સ્વતંત્રતાની તુલના બાંગ્લાદેશની સ્વતંત્રતા સાથે કરી શકતા નથી. વધુમાં, સ્વતંત્ર અને સાર્વભૌમ રાજ્ય બનવાનો વિચાર સોમાલીલેન્ડને શક્તિ સંતુલન અને પ્રાદેશિક સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી ભારત માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.”
