અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સત્તા સંઘર્ષ બની ગયેલા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટએ વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા અને વેપાર વ્યવસ્થા પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. વિશ્વના દરિયાઈ તેલ વેપારનો લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગ હોર્મુઝની સાંકડી સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થાય છે. અહીં ઉદ્ભવતા કોઈપણ તણાવ વૈશ્વિક તેલ અને ગેસના ભાવ અને પુરવઠાને સીધી રીતે અસ્થિર બનાવે છે. વિકસિત અને વિકાસશીલ બંને દેશોની સમગ્ર ઔદ્યોગિક મશીનરી આ જળમાર્ગની સુરક્ષા પર ટકેલી છે. ભારતમાં પણ તેલ અને ગેસની માંગ વધી રહી છે, જે આર્થિક શક્તિ બની રહ્યું છે. જો આ માર્ગ સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ જાય છે, તો કાચા તેલના ભાવ પ્રતિ બેરલ ઇં૧૫૦ ને વટાવી શકે છે, જે સંભવિત રીતે વૈશ્વિક મંદીનું કારણ બની શકે છે. તેથી, હોર્મુઝની સામુદ્રધુની પર ભારતની નિર્ભરતા ઘટાડવી હવે કોઈ વિકલ્પ નથી, પરંતુ એક અનિવાર્યતા છે. હોર્મુઝ કટોકટી ભારત માટે સ્પષ્ટ સંદેશ છે કે એક જ ભૌગોલિક માર્ગ પર વધુ પડતી નિર્ભરતા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આર્થિક સાર્વભૌમત્વ માટે ખતરનાક છે.
તેલના ભાવમાં વધારો ભારતના આયાત બિલમાં વધારો કરશે, જેનાથી ચાલુ ખાતાની ખાધ પર અસર થશે, રૂપિયો વધુ નબળો પડશે. આ મુદ્દો ફક્ત તેલ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ખાડી દેશોમાં રહેતા લાખો ભારતીય પ્રવાસીઓની સલામતી અને ત્યાંથી આવતા વિદેશી હૂંડિયામણનો પણ છે, જે મોટા લશ્કરી સંઘર્ષની સ્થિતિમાં અચાનક ઘટી શકે છે અથવા બંધ થઈ શકે છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની ભારતને યાદ અપાવે છે કે તેણે તેના ઉર્જા અને વેપાર માર્ગોને વૈવિધ્યીકરણ કરવા જોઈએ. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની પર આધાર રાખવાને બદલે, ભારતે પોતાના વૈકલ્પિક માર્ગો અને સુરક્ષા પદ્ધતિઓ વિકસાવવા માટે ગંભીર પ્રયાસો કરવા જોઈએ.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે હાલનો કોઈ પણ માર્ગ તેની ક્ષમતા (આશરે ૨૧ મિલિયન બેરલ તેલ પ્રતિ દિવસ) સાથે મેળ ખાતો નથી. સાઉદી અરેબિયાની પૂર્વ-પશ્ચિમ પાઇપલાઇન, જે પર્શિયન ગલ્ફને સીધા લાલ સમુદ્ર સાથે જોડે છે, તેની ક્ષમતા ફક્ત પાંચ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ છે. સંયુક્ત આરબ અમીરાત (યુએઈ) ની ધાબી ક્રૂડ ઓઇલ પાઇપલાઇન હોર્મુઝને બાયપાસ કરીને ફુજૈરાહ (ઓમાનના અખાત) બંદર સુધી તેલનું પરિવહન કરે છે, પરંતુ તેની ક્ષમતા પણ ૧.૫ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ સુધી મર્યાદિત છે. તકનીકી અવરોધો અને પ્રાદેશિક રાજકારણને કારણે ઇરાકની ટર્કિશ પાઇપલાઇન હંમેશા સંપૂર્ણ ક્ષમતા પર કાર્યરત નથી.
કેપ ઓફ ગુડ હોપની આસપાસનો માર્ગ ખૂબ લાંબો છે, જે કાર્ગો પરિવહનના સમય અને ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો કરશે. ભારત-મધ્ય પૂર્વ-યુરોપ આર્થિક કોરિડોરનું બાંધકામ શરૂ પણ થયું નથી. પ્રોજેક્ટ હજુ પણ આયોજન અને સંકલનના તબક્કામાં છે. ઇઝરાયલ-હમાસ તણાવે પ્રોજેક્ટની પ્રગતિ ધીમી કરી દીધી છે. બધા વિકલ્પો સંયુક્ત રીતે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની અછતને ૪૦ ટકાથી વધુ પૂર્ણ કરી શકતા નથી.
ભૂ-રાજકીય ઉથલપાથલ વચ્ચે, ભારત તેની ઉર્જા સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાને સુનિશ્ચિત કરવા માટે બહુપક્ષીય યોજના બનાવી રહ્યું છે, જેનો હેતુ દેશને વૈશ્વિક આર્થિક શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરીને ઉર્જા નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે. ઈરાનનું ચાબહાર બંદર આ વ્યૂહરચનાનું કેન્દ્ર છે. તે પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરીને ભારતને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી સીધી પહોંચ પૂરી પાડે છે.
ચાબહારને ૭,૨૦૦ કિમી લાંબા આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્તર-દક્ષિણ પરિવહન કોરિડોરનો પ્રવેશદ્વાર બનાવીને, ભારત ફક્ત રશિયા અને યુરોપ સુધીનું તેનું અંતર ઘટાડી શકતું નથી પરંતુ વૈશ્વિક બજારમાં તેની નિકાસને વધુ સ્પર્ધાત્મક પણ બનાવી શકે છે. હાલમાં, ભારતનો મોટાભાગનો વેપાર સુએઝ નહેર દ્વારા થાય છે, જે લાંબો અને ખર્ચાળ છે. આ કોરિડોર અંતર અને ખર્ચ બંનેને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે અને મધ્ય એશિયાના ઉર્જા સંસાધનોમાં ભારતની પહોંચને મજબૂત બનાવી શકે છે. આ હેતુ માટે, ભારત ચાબહાર-ઝાહેદાન રેલ લિંકને પૂર્ણ કરવામાં ઝડપી બનાવવા માટે ઈરાનને તકનીકી અને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડી શકે છે. ચાબહાર-ઝાહેદાન રેલ પ્રોજેક્ટ આશરે ૬૨૮ કિમી લાંબો છે. રેલ કનેક્ટિવિટીની સાથે, આ બંદર ભારત માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.
