દરેક થોડા વર્ષોમાં ભારતીય રોકાણકારોને ઓળખીતી કહાની સંભળાવવામાં આવે છે કે આ વખતે અલગ છે, આ સારી કંપનીઓ છે, મોકો ચૂકી જશો નહીં. અને દરેક થોડા વર્ષોમાં રોકાણમાં નુકસાન રૂપે સચ્ચાઈ સામે આવે છે.
2022 થી 2025 દરમિયાન ભારતમાં મેઈનબોર્ડ અને SME પ્લેટફોર્મ પર 961 IPO આવ્યા. આજે તેમાંના લગભગ 45 ટકા IPO પોતાના ઇશ્યૂ પ્રાઇસથી નીચે ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે. લગભગ દરેક ચાર IPOમાંથી એક 30 ટકાથી વધુ નીચે છે અને 130થી વધુ IPOએ રોકાણકારોની અડધી કરતાં વધુ મૂડી ખતમ કરી છે.
જો IPO સંપત્તિ કમાવાનો ઝડપી રસ્તો હોત, તો આજે રિટેલ રોકાણકારો ઉજવણી કરી રહ્યા હોત. તેના બદલે, ઘણા લોકો ફરીથી શીખી રહ્યા છે કે ઝડપી રસ્તો ઘણીવાર ટોલબૂથ પર આવીને પૂરો થાય છે. થોભો અને એક સરળ પ્રશ્ન પૂછો, જો એટલા બધા IPO લિસ્ટિંગ પછી નિરાશ કરે છે, તો લિસ્ટિંગ પહેલાં એટલો ક્રેઝ કેમ ઊભો કરે છે? જવાબ બેલેન્સ શીટ અને માનવ વર્તન સાથે વધુ જોડાયેલો છે. કારણ કે IPO ફક્ત શેર નથી વેચતા. તેઓ આશા, અછત અને ઉતાવળ વેચે છે.
તેના બદલે, લોકો ઓવરવેલ્યુડ સ્ટોક માટે બહુ ઊંચી કિંમત ચૂકવે છે. અને ભારતીયો આ ફિલ્મ પહેલાં પણ જોઈ ચૂક્યાં છે. કહાનીઓ બદલાઈ, પરંતુ રોકાણકારોની માનસિકતા અને ઊંચી કિંમતો એકસરખી રહી. ઉકઋ 2007 માં રૂા.646 પર લિસ્ટ થયું, બબલ ફૂટતાં રૂા.81 સુધી પડ્યું અને જૂનો સ્તર મેળવવામાં 17 વર્ષ લાગ્યા. રિલાયન્સ પાવર રૂા.240 થી રૂા.1.20 સુધી તૂટી ગયું.
દરેક સાયકલ એ જ નિષ્કર્ષ પર પૂરી થાય છે, જો તમે ઓવરવેલ્યુડ સ્ટોક ખરીદો છો, તો ઘણા વર્ષો સુધી નુકસાન સહન કરવું પડે છે. વેલ્યુએશન હંમેશા મહત્વનું રહે છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષના ડેટા (લગભગ અડધા નુકસાન પર 961 આઈપીઓ) આ વાતની પુષ્ટિ કરે છે.
1995ની IPO પાર્ટી યાદ છે ?
♦ મોટા ભાગના લોકો માને છે કે ભારતમાં પહેલો IPO ડિઝાસ્ટર 1995માં MS શૂઝ સ્કેમથી શરૂ થયો હતો. એવું નથી. 1994ના અંત સુધીમાં પાર્ટી પહેલેથી જ બેકાબૂ બની ચૂકી હતી. ભારતે હમણાં જ લિબરલાઈઝેશન કર્યું હતું. ઇક્વિટી માર્કેટ ખુલતા હતા. રોકાણકારોની નવી પેઢીને લાગતું હતું કે દરેક ઇશ્યૂ ઊંચી કિંમતે લિસ્ટ થશે. મર્ચન્ટ બેન્કરો આક્રમક હતા, રેગ્યુલેટર હજુ પોતાનું સ્થાન બનાવી રહ્યા હતા અને વેલ્યુએશન ડિસિપ્લિન ચુપચાપ રૂમમાંથી બહાર નીકળી ગયું હતું.
♦ તે સમયના આંકડા આજે લગભગ અવાસ્તવિક લાગે છે. માત્ર જાન્યુઆરી 1995માં 145 ઇક્વિટી ઇશ્યૂ આવ્યા હતા. ફેબ્રુઆરીના એક જ અઠવાડિયામાં 78 કંપનીઓ માર્કેટમાં આવી. FY 1994-95 માં લગભગ 1,400 IPO આવ્યા. જ્યારે આજે ભારતમાં દર વર્ષે સરેરાશ 250-300 IPO આવે છે.
♦ તે મૂડી સર્જન નહોતું, તે મૂડી કાઢવાની પ્રક્રિયા હતી. MS શૂઝ ડૂબી ત્યારે પાર્ટી તરત પૂરી થઈ નહોતી, પરંતુ વિશ્વાસ તૂટી ગયો. અને એકવાર પ્રાઇમરી માર્કેટમાં વિશ્વાસ તૂટી જાય, તો પુન:સ્થાપન માટે વર્ષો લાગી જાય છે. તેમાંની સૈંકડો કંપનીઓ ક્યારેય આગળ વધી ન શકી. ઘણી કંપનીઓએ સિંગલ ડિજિટ રિટર્ન આપ્યા. ઘણી કંપનીઓ મર્જર કે ડિલિસ્ટિંગ દ્વારા શાંતિથી ગાયબ થઈ ગઈ.
મોટાભાગનાં IPO ત્યારે આવે છે જ્યારે
જો પેટર્ન જોઈએ તો
2021-22 : વેન્ચર કેપિટલ એક્ઝિટ ચરમ પર
2023-24 : પ્રાઇવેટ ઇક્વિટીની નફાવસૂલી તેજ
2024-25 : રિટેલ રોકાણકારોની ભાગીદારીમાં વધારો. આ ક્રમ સંયોગ નથી. રાકેશ ઝુનઝુનવાલાની ચેતવણી હતી કે મોટાભાગના IPO ત્યારે આવે છે, જ્યારે પ્રમોટર્સ વેચવા માગે છે.
Paytm રૂા.2,150 પર લિસ્ટ થયું અને એક વર્ષમાં રૂા.400થી નીચે આવી ગયું.
Zomato રૂા.76 પર લિસ્ટ થયું અને સ્થિર થવા પહેલાં રૂા.40થી નીચે ગયું.
LIC, ભારતનું સૌથી મોટું IPO , રૂા.949 પર લિસ્ટ થયું અને જલદી રૂા.530 આસપાસ ટ્રેડ થવા લાગ્યું.
OFS ને અવગણવું યોગ્ય નથી
IPO ના ઉત્સાહમાં ઘણીવાર એક અસ્વસ્થ સચ્ચાઈ અવગણાઈ જાય છે, પૈસા ખરેખર ક્યાં જાય છે. ઘણા મોટા IPO માં મોટો હિસ્સો ઓફર ફોર સેલ (OFS) દ્વારા ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો, એટલે કે હાલના શેરહોલ્ડર્સ પૈસા બહાર કાઢી રહ્યા હતા.
Paytm : 50% OFS
Zomato : 75% OFS
LIC : સરકારી હિસ્સેદારી ઘટાડવી, ગ્રોથ કેપિટલ નહીં
ઉદય કોટકે એકવાર ચેતવણી આપી હતી
જ્યારે પ્રમોટર્સ IPO સ્ટેજ પર આક્રમક રીતે પોતાની હિસ્સેદારી ઘટાડે, ત્યારે માઈનોરિટી શેરહોલ્ડર્સે પૂછવું જોઈએ કે આવું કેમ થઈ રહ્યું છે. સબ્સ્ક્રિપ્શન વીક દરમિયાન કોઈ પૂછતું નથી. લિસ્ટિંગ પછી બધાને યાદ આવે છે કે અંદરના લોકો પોતાનું એક્સપોઝર ઘટાડતા હતા.
આ કોઈ અજાણ્યા બિઝનેસ નહોતા. આ રાષ્ટ્રીય સ્તરના ઇવેન્ટ હતા. છતાં, ઇવેન્ટ મૂડીનું રક્ષણ નથી કરતું. પ્રમોટરનો એક્ઝિટ છુપાયેલો નહોતો, આપણે ફક્ત જોયો નહીં.
ઓવરસબ્સ્ક્રિપ્શન એ સારી કંપનીનો પુરાવો નથી
50 કે 80 ગણો સબ્સ્ક્રાઇબ થયેલો IPO સરસ હેડલાઇન બનાવે છે. પરંતુ ઓવરસબ્સ્ક્રિપ્શન ભાવનાને માપે છે, સહનશક્તિને નહીં.
♦ Nykaa : 82 ગણો સબ્સ્ક્રાઇબ, પછી પીકથી 70 ટકા કરતાં વધુ ઘટ્યો.
♦ PB Fintech (Policybazaar) : 16 ગણો, લિસ્ટિંગ બાદ 60 ટકાથી વધુ ઘટ્યો.
♦ CarTrade : 20 ગણો, વર્ષો સુધી ઇશ્યૂ પ્રાઇસથી નીચે ટ્રેડ થઈ રહ્યો છે
♦ ફંડ મેનેજર પ્રશાંત જૈન કહે છે ઉચ્ચ સબ્સ્ક્રિપ્શન લિક્વિડિટી અને સેન્ટિમેન્ટ બતાવે છે, લાંબા ગાળાની વેલ્યુ નહીં.
IPO ‘ઇન્વેસ્ટિંગ’ નથી, નફો કમાવાની ટ્રેડિંગ છે
IPOમાં પૈસા લગાવવા ઘણીવાર સાચું રોકાણ નથી, પરંતુ ટ્રેડિંગનું છુપાયેલું સ્વરૂપ છે. પરાગ પારીખ કહેતા હતા કે જેને આપણે IPO ઇન્વેસ્ટિંગ કહીએ છીએ, તે રોકાણ નહીં પરંતુ ટ્રેડિંગ છે.
તાજેતરના સાયકલમાં એક જ વર્ષમાં 100 થી વધુ મેઇનબોર્ડ અને 250 થી વધુ SME IPO આવ્યા, જેમાંથી આશરે રૂા.1.7 લાખ કરોડ ઉઠાવવામાં આવ્યા. છતાં, સરેરાશ લિસ્ટિંગ ગેઇન હવે સિંગલ ડિજિટમાં સીમિત થઈ ગયો છે અને ઘણા IPO ઇશ્યૂ પ્રાઇસથી નીચે ટ્રેડ થાય છે. જ્યારે ભારતમાં પહેલેથી જ 5,000થી વધુ લિસ્ટેડ કંપનીઓ છે, જેમની કમાણી સાબિત છે.
અલગ અલગ સમય, એકસરખું વર્તન : રોકાણકારો કહાનીઓથી આકર્ષાય છે. કહાની દરેક સાયકલ સાથે બદલાય છે.
1995 : ઉદારીકરણનો આશાવાદ
2007 : ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને રિયલ એસ્ટેટ બૂમ
2021-25 : પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી એક્ઝિટ
રિટેલ રોકાણકારોએ શું શીખવું જોઈએ ?
IPO સ્કેમ નથી. પરંતુ તેઓ ચોક્કસપણે સેલ્સ ઇવેન્ટ છે. સેલ્સ ઇવેન્ટ હંમેશા એવા વેચનારાના પક્ષમાં હોય છે, જે ટાઈમિંગ, સ્ટોરીટેલિંગ અને ભાવનાઓ સમજે છે.
રિટેલ રોકાણકારોએ કેટલીક સરળ ગણિતીય સચ્ચાઈઓ સમજવી જોઈએ :
♦ ઊંચી કિંમતે ચુકવણી કરવાથી ભવિષ્યનું રિટર્ન મર્યાદિત થઈ જાય છે
♦ કમાણી વધે એ પહેલાં જ ઉત્સાહ ખતમ થઈ જાય છે
♦ ધીરજ, સતત ભાગીદારી કરતાં વધુ સારી છે
યાદ રાખો ઇતિહાસે આપણને 1995 આપ્યું. તાજેતરની Paytm, LIC, Nykaa આપ્યા. પરાગ પારીખે દાયકાઓ પહેલાં માનસિકતા સમજાવી હતી. બજાર બદલાયા નથી. ફક્ત પેકેજિંગ બદલાઈ છે.
સમજદારી IPO થી નફરત કરવી નથી, પરંતુ તેમને ડિફોલ્ટ તક માનવી બંધ કરવી છે. પહેલાં જુઓ. નંબરોની રાહ જુઓ.વેલ્યુએશનને સ્થિર થવા દો. કારણ કે બજારમાં સંપત્તિ ઝડપથી આવવાથી નથી બનતી, તે યોગ્ય સમયે, યોગ્ય કિંમતે અને યોગ્ય નિર્ણયથી બને છે.
