અનામત એક એવી વ્યવસ્થા છે જે ફક્ત તેની સાથે અસંમત લોકોને જ નહીં પરંતુ તેનો વિરોધ કરનારાઓને પણ આકર્ષે છે. જે લોકો સંમત થાય છે અને તેના દાયરામાં આવે છે તેમની પણ અનેક ફરિયાદો છે. એક ફરિયાદ એ છે કે સરકારો તેનો યોગ્ય રીતે અમલ કરી રહી નથી, અને તેથી જ અનામત પદો ખાલી રહે છે. તેઓ એવી પણ ફરિયાદ કરે છે કે અનામત શ્રેણીઓના ઉમેદવારોને “યોગ્ય ન મળ્યા” માપદંડોને કારણે બાજુ પર રાખવામાં આવે છે, આમ, લાયક ઉમેદવારોના અભાવે,એનએફએસ દ્વારા ભવિષ્યની ભરતીઓ માટે ઘણી જગ્યાઓ અનામત રાખવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે સરકારી નોકરીઓમાં બેકલોગ વધતો રહે છે.
અનામત શ્રેણીઓ એવી પણ ફરિયાદ કરે છે કે અનામતના અમલીકરણ પછી પણ, એસસી એસટી અને ઓબીસી શ્રેણીઓને સરકારી નોકરીઓમાં પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ મળી રહ્યું નથી. અનામત શ્રેણીના સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત અને ગરીબ વર્ગો ફરિયાદ કરે છે કે અનામતનો મહત્તમ લાભ એસસી એસટી અને ઓબીસી શ્રેણીઓમાં પ્રમાણમાં સમૃદ્ધ જાતિઓ મેળવી રહી છે. આ જ કારણ છે કે તેઓ અનામતની અંદર અનામતની માંગ કરી રહ્યા છે. ઓબીસી અનામતમાં પહેલાથી જ અનામતની અંદર અનામત અસ્તિત્વમાં છે. સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય બાદ, એસસી અને એસટી અનામતમાં પણ ક્વોટાની અંદર ક્વોટા આપી શકાય છે. જો કે, થોડા રાજ્યોને બાદ કરતાં, અન્ય રાજ્યો આ પછી પણ આગળ વધી રહ્યા નથી, કારણ કે અનામત લાભોથી વંચિત જાતિઓ તેની માંગ કરી રહી છે.
કોઈ પણ નકારી શકે નહીં કે એસસી એસટી અને ઓબીસી શ્રેણીઓમાં ઘણી જાતિઓ છે જે અનામતનો લાભ મેળવી શકતી નથી. આમ છતાં, રાજ્ય સરકારો એસસી એસટી અનામત પ્રણાલીમાં ક્વોટા-વિથિન-ક્વોટા લાગુ કરવામાં અનિચ્છા ધરાવે છે. તેઓ એ વાતથી અજાણ હોઈ શકે છે કે અત્યંત પછાત વર્ગોમાં ઘણી જાતિઓ એસસી અથવા એસટી શ્રેણીમાં સમાવેશની માંગણી કરતી રહે છે કારણ કે તેઓર્ ંમ્ઝ્ર અનામતનો લાભ મેળવી શકતા નથી. અનામત વર્ગીકરણ પછાત જાતિઓના હિતમાં છે, પરંતુ રાજકીય કારણોસર તેનો અમલ થઈ રહ્યો નથી. સામાન્ય શ્રેણીના ગરીબ વર્ગોમાં પણ અનામત પ્રત્યે અસંતોષ છે, જેઓ હાલમાં ૧૦ ટકા અનામતનો લાભ માણી રહ્યા છે. તેઓ પ્રશ્ન કરે છે કે તેમને એસસી એસટી અને ઓબીસીની જેમ ફી માફી અને મફત કોચિંગ કેમ આપવામાં આવતું નથી.ઓબીસી અનામતમાં ક્રીમી લેયર વિશે પણ ફરિયાદો છે. હાલમાં, ક્રીમી લેયર સિસ્ટમ ફક્ત ઓબીસી અનામતમાં જ અસ્તિત્વમાં છે. એસસી એસટી અનામતમાં પણ તેને લાગુ કરવાની માંગણીઓ થઈ રહી છે, પરંતુ તેનો વિરોધ થઈ રહ્યો છે.
ઘણા જૂથો એવા પણ છે જે અનામત સાથે અસંમત છે. એક અનામત નાબૂદ કરવાની જરૂરિયાતની હિમાયત કરે છે, જ્યારે બીજો સુધારાની માંગ કરે છે. વર્તમાન પરિસ્થિતિઓમાં, અનામત નાબૂદ કરવાનો પ્રશ્ન જ નથી, અને તે હવે ન થવું જોઈએ. જોકે, અનામતના સમર્થકો અનામતથી કેટલી જાતિઓને ફાયદો થયો છે અને તેનાથી વંચિતોના સામાજિક ઉત્થાનમાં ફાળો મળ્યો છે અને તેમને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવ્યા છે કે નહીં તેનું મૂલ્યાંકન કરવાનો પણ વિરોધ કરે છે. સામાજિક ન્યાયની હિમાયત કરતા નેતાઓ દલીલ કરે છે કે અનામતની સમીક્ષાની માંગ કરવી એ વાસ્તવમાં તેને નાબૂદ કરવાનું કાવતરું છે. એકંદરે, અનામતના દાયરામાં રહેલા લોકો પણ તેના અમલીકરણની પદ્ધતિઓ સાથે અસંમત છે, અને અનામતના દાયરાની બહારના લોકો તેને અન્યાયી માને છે. આવા કેટલાક વ્યક્તિઓ, ખાસ કરીને યુવાનોએ દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું. આનાથી અનામત અંગે નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. જંતર-મંતર પર ભેગા થયેલા લોકો જાતિ-આધારિત અનામત નાબૂદ કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે કે સુધારાની. કદાચ બંને હતા. કોઈ પણ સંજોગોમાં, આ મુદ્દા પર અનામત વર્ગો અને અનામતનો વિરોધ કરનારા બંનેને સંતોષવા અને મધ્યમ માર્ગ શોધવા માટે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચાની જરૂર છે. આમ કરવામાં નિષ્ફળતા જાતિ-આધારિત દુશ્મનાવટ વધારવાનું જોખમ ધરાવે છે. વિવિધ ડિજિટલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર અનામતના કેટલાક સમર્થકો અને વિરોધીઓ વચ્ચે અપશબ્દોની આપ-લે એવી છાપ આપે છે કે બંને પક્ષો દુશ્મન છે. આ સામાજિક એકતા માટે સારો સંકેત નથી.
