(અહેવાલ નિમેશ ગોંડલીયા )
અતિથિ દેવો ભવઃથની પરંપરા ધરાવતું ભારત ભૌગોલિક, સાંસ્કૃતિક, ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક વિવિધતાથી સમૃદ્ધ છે. હિમાલયનાં બરફાચ્છાદિત શિખરોથી લઈને દક્ષિણના દરિયાકિનારા સુધી અને રાજસ્થાનના રણથી લઈને પૂર્વોત્તર ભારતનાં હરિયાળાં જંગલો સુધી ભારત પ્રવાસન માટે વિશાળ સંભાવનાઓ ધરાવે છે.આજે પ્રવાસન માત્ર મનોરંજન કે મુસાફરીનું માધ્યમ નથી, પરંતુ રોજગારી સર્જન, વિદેશી હૂંડિયામણની આવક, સ્થાનિક ઉદ્યોગોના વિકાસ અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનનું મહત્ત્વપૂર્ણ સાધન છે. તેથી પ્રવાસન ક્ષેત્રને ભારતીય અર્થતંત્રના વિકાસના એક મહત્ત્વપૂર્ણ ચાલકબળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
૧. Indian Economyમાં પ્રવાસનનું મહત્ત્વઃપ્રવાસન ક્ષેત્રની આર્થિક ભૂમિકાને સત્તાવાર આંકડા અને આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો દ્વારા સમજી શકાય છે.સ્થાનિક પ્રવાસન પ્રવાસન મંત્રાલયના ઈંક્ષમશફ ઝજ્ઞીશિતળ ઉફફિં ઈજ્ઞળાયક્ષમશીળ ૨૦૨૫ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૪માં ભારતમાં આશરે ૨,૯૪૮.૧૯ મિલિયન એટલે કે ૨૯૪.૮૨ કરોડ સ્થાનિક પ્રવાસી મુલાકાતો નોંધાઈ હતી. વર્ષ ૨૦૨૩ની સરખામણીએ તેમાં ૧૭.૫૧ ટકાનો વધારો થયો હતો.વિદેશી પ્રવાસી મુલાકાતો વર્ષ ૨૦૨૪માં વિદેશી પ્રવાસી મુલાકાતોની સંખ્યા આશરે ૨૦.૯૪ મિલિયન એટલે કે ૨.૦૯ કરોડ હતી. વર્ષ ૨૦૨૩ની સરખામણીએ તેમાં ૮.૮૪ ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો.(નોંધ અહીં પવિદેશી પ્રવાસી મુલાકાતોથ એટલે કે જ્યારે કોઈ વિદેશી પ્રવાસી ભારતના અલગ-અલગ રાજ્યોમાં પ્રવાસ કરે ત્યારે તેની દરેક રાજ્યની મુલાકાત ગણવામાં આવે છે.)
આર્થિક યોગદાન વર્લ્ડ ટ્રાવેલ એન્ડ ટૂરિઝમ કાઉન્સિલ (ઠઝઝઈ)ના જૂન ૨૦૨૫ના અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૪માં ભારતના અર્થતંત્રમાં ટ્રાવેલ એન્ડ ટૂરિઝમ ક્ષેત્રનું યોગદાન આશરે ૨૧ લાખ કરોડ હતું.અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે પ્રવાસી મુલાકાતોની સંખ્યા અને પ્રવાસીઓની અનન્ય સંખ્યા એકસરખી નથી. તેવી જ રીતે, ઠઝઝઈનો આર્થિક યોગદાનનો આંકડો સંસ્થાના અંદાજ પર આધારિત છે.આ આંકડા દર્શાવે છે કે પ્રવાસન ક્ષેત્ર હોટેલ, પરિવહન, ખાદ્ય ઉદ્યોગ, હસ્તકળા અને સ્થાનિક સેવાઓ દ્વારા આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને વેગ આપી શકે છે.
૨. ભારતના પ્રવાસન ક્ષેત્રની નવી ક્ષિતિજોઃભારતમાં પ્રવાસનનાં વિવિધ સ્વરૂપો વિકસી રહ્યાં છે, જે દેશની આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
(૧) ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક પ્રવાસનઃભારત વિશ્વની પ્રાચીન ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક પરંપરાઓનું કેન્દ્ર છે. વારાણસી, અયોધ્યા, ઉજ્જૈન, વૈષ્ણોદેવી, સોમનાથ અને દ્વારકા જેવાં સ્થળો ધાર્મિક પ્રવાસન માટે મહત્ત્વ ધરાવે છે.ગુજરાતમાં સોમનાથ, દ્વારકા, અંબાજી અને ડાકોર જેવાં તીર્થસ્થળો પ્રવાસન સાથે સ્થાનિક વેપાર, પરિવહન, હોટેલ અને રોજગારીની તકોને પ્રોત્સાહન આપે છે.
(૨) વારસો અને સાંસ્કૃતિક પ્રવાસનઃભારતનાં ઐતિહાસિક સ્મારકો, કિલ્લાઓ, મહેલો, પુરાતત્ત્વીય સ્થળો અને પરંપરાગત ઉત્સવો પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. ગુજરાતમાં ધોળાવીરા, રાણીની વાવ, ચાંપાનેર-પાવાગઢ અને અમદાવાદનું ઐતિહાસિક શહેર વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે.આ પ્રકારનું પ્રવાસન ભારતના ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિના સંરક્ષણની સાથે સ્થાનિક કળા અને હસ્તકળાને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.
(૩) વન્યજીવ અને ઇકો-ટૂરિઝમઃગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય એશિયાટિક સિંહોની જંગલી વસ્તી માટે વિશ્વવિખ્યાત છે. કચ્છનું સફેદ રણ, નળસરોવર પક્ષી અભયારણ્ય અને ગુજરાતનાં અન્ય કુદરતી વિસ્તારો પ્રકૃતિપ્રેમીઓ માટે આકર્ષણ ધરાવે છે.જવાબદાર ઇકો-ટૂરિઝમ દ્વારા પર્યાવરણનું સંરક્ષણ કરતાં સ્થાનિક સમુદાયોને આવકની તકો પૂરી પાડી શકાય છે.
(૪) દરિયાઈ અને કોસ્ટલ ટૂરિઝમઃગોવા, કેરળ, તમિલનાડુ, ગુજરાત અને અંદમાન-નિકોબારનાં દરિયાકિનારા પ્રવાસન માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.ભારત સરકારના સુધારેલા માપન મુજબ દેશના દરિયાકિનારાની લંબાઈ ૧૧,૦૯૮.૮૧ કિલોમીટર છે. અગાઉ પ્રચલિત આંકડો ૭,૫૧૬.૬ કિલોમીટર હતો. આ ફેરફાર નવી ભૌગોલિક માપન પદ્ધતિને કારણે થયો છે.આ વિશાળ દરિયાકિનારો બીચ પ્રવાસન, ક્રૂઝ, જળક્રીડા અને દરિયાઈ વારસાના વિકાસ માટે તકો પૂરી પાડે છે.
(૫) મેડિકલ અને વેલનેસ ટૂરિઝમઃભારતમાં આધુનિક તબીબી સેવાઓ, આયુર્વેદ, યોગ અને વેલનેસ સંબંધિત સુવિધાઓ પ્રવાસનનાં વિશિષ્ટ ક્ષેત્રો છે. ગુણવત્તાયુક્ત તબીબી સેવાઓ, યોગ્ય ખર્ચ અને પરંપરાગત ઉપચાર પદ્ધતિઓ આ ક્ષેત્રના વિકાસ માટે તકો ઊભી કરે છે.
(૬) ગ્રામ્ય અને કૃષિ પ્રવાસનઃગ્રામ્ય પ્રવાસન દ્વારા પ્રવાસીઓને ગામડાંની જીવનશૈલી, ખેતી, લોકસંસ્કૃતિ, પરંપરાગત ભોજન અને હસ્તકળાનો અનુભવ મળે છે.ગુજરાતનાં કચ્છનાં ગામો, પરંપરાગત હસ્તકળા કેન્દ્રો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં હોમ-સ્ટે આધારિત પ્રવાસન વિકસાવી શકાય છે. તેનાથી સ્થાનિક આવકમાં વધારો અને શહેરો તરફના રોજગાર માટેના સ્થળાંતરમાં ઘટાડાની શક્યતા ઊભી થાય છે.
(૭) સરહદી પ્રવાસનઃગુજરાતમાં નડાબેટ અને કચ્છના સરહદી વિસ્તારોમાં પ્રવાસન દેશની સુરક્ષા વ્યવસ્થા, સરહદી જીવન અને રાષ્ટ્રીય ગૌરવ વિશે જાગૃતિ ઊભી કરી શકે છે. આ પ્રકારનું પ્રવાસન સ્થાનિક અર્થતંત્રને પણ પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.
૩. પ્રવાસન ક્ષેત્રના વિકાસમાં ગુજરાતની ભૂમિકાઃગુજરાત ઐતિહાસિક વારસો, ધાર્મિક સ્થળો, વન્યજીવ, દરિયાકિનારા અને સાંસ્કૃતિક ઉત્સવોની વિવિધતા ધરાવે છે.સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી એકતાનગર ખાતે આવેલી વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા પ્રવાસનનું મહત્ત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. તેનાથી હોટેલ, પરિવહન, માર્ગદર્શન અને સ્થાનિક વ્યવસાયો માટે તકો ઊભી થઈ છે.કચ્છનું સફેદ રણ અને રણ ઉત્સવ કચ્છની સંસ્કૃતિ, લોકકલા, હસ્તકળા અને કુદરતી સૌંદર્યને રાષ્ટ્રીય તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ અપાવે છે.ધોળાવીરા હડપ્પીય સંસ્કૃતિનું આ મહત્ત્વપૂર્ણ પુરાતત્ત્વીય સ્થળ ભારતના પ્રાચીન નગર આયોજન અને સાંસ્કૃતિક વારસાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.ગીર એશિયાટિક સિંહોની જંગલી વસ્તીના સંરક્ષણ અને વન્યજીવ પ્રવાસન માટે વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે.સોમનાથ અને દ્વારકા ધાર્મિક પ્રવાસન દ્વારા સ્થાનિક વેપાર, પરિવહન અને આતિથ્ય સેવાઓને વેગ આપે છે.આ ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે યોગ્ય આયોજન, માળખાગત સુવિધાઓ અને સ્થાનિક સમુદાયની ભાગીદારી દ્વારા પ્રવાસન પ્રાદેશિક વિકાસનું સાધન બની શકે છે.
૪. પ્રવાસન ક્ષેત્રનું સામાજિક અને આર્થિક યોગદાનઃ(૧) રોજગારીનું સર્જન પ્રવાસન ક્ષેત્રમાં ટૂર ગાઇડ, ડ્રાઇવર, હોટેલ કર્મચારી, રસોઇયા, ફોટોગ્રાફર, સ્થાનિક કલાકારો અને નાના વેપારીઓ માટે રોજગારીની તકો ઊભી થાય છે.
(૨) મહિલા સશક્તિકરણ મહિલા સ્વસહાય જૂથો દ્વારા હસ્તકળા, સ્થાનિક ભોજન, હોમ-સ્ટે અને પરંપરાગત ઉત્પાદનોના વેચાણમાં ભાગીદારી વધારી શકાય છે.(૩) સ્થાનિક ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન પ્રવાસીઓની માંગને કારણે હસ્તકળા, કાપડ, સ્થાનિક ખાદ્યપદાર્થો અને પરિવહન સેવાઓને બજાર મળી શકે છે. આ વોકલ ફોર લોકલથના અભિગમને અનુરૂપ છે.(૪) વિદેશી હૂંડિયામણની આવક વિદેશી પ્રવાસીઓ હોટેલ, પરિવહન, ખરીદી અને અન્ય સેવાઓ પર ખર્ચ કરે છે. તેનાથી દેશને વિદેશી હૂંડિયામણની આવક થાય છે.(૫) સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાન અને સોફ્ટ પાવર પ્રવાસીઓ ભારતની ભાષા, પરંપરા, યોગ, ભોજન, કલા અને ઐતિહાસિક વારસાથી પરિચિત થાય છે. તેનાથી ભારતની આંતરરાષ્ટ્રીય સાંસ્કૃતિક ઓળખ મજબૂત બની શકે છે.
૫. પ્રવાસન ક્ષેત્ર સામેના પડકારોઃપ્રવાસન ક્ષેત્રમાં વિશાળ સંભાવનાઓ હોવા છતાં તેના વિકાસમાં અનેક અવરોધો છે.
(૧) માળખાગત સુવિધાઓનો અભાવ કેટલાંક પ્રવાસન સ્થળોએ ગુણવત્તાયુક્ત રસ્તા, જાહેર પરિવહન, સ્વચ્છ શૌચાલયો, પીવાનું પાણી અને રહેવાની સુવિધાઓ મર્યાદિત છે.(૨) કુશળ માનવબળની અછત વિદેશી ભાષાઓ, આતિથ્ય વ્યવસ્થાપન, પ્રવાસી માર્ગદર્શન અને ડિજિટલ સેવાઓમાં પ્રશિક્ષિત કર્મચારીઓની જરૂર છે.(૩) સુરક્ષા અને સલામતી પ્રવાસીઓની વ્યક્તિગત સુરક્ષા, મહિલાઓની સલામતી, સાયબર છેતરપિંડી અને ઓનલાઇન બુકિંગ સંબંધિત સમસ્યાઓનો ઉકેલ જરૂરી છે.(૪) પર્યાવરણીય નુકસાન અતિશય પ્રવાસનથી કચરો, જળપ્રદૂષણ, જંગલો પર દબાણ અને કુદરતી સંસાધનોને નુકસાન થઈ શકે છે.(૫) પ્રચાર અને માહિતીનો અભાવ ઘણાં ઐતિહાસિક અને ગ્રામ્ય પ્રવાસન સ્થળોને પૂરતો પ્રચાર મળતો નથી. વિશ્વસનીય માહિતી અને ડિજિટલ સુવિધાઓના અભાવથી પ્રવાસીઓને મુશ્કેલી પડી શકે છે.(૬) મોસમી પ્રવાસન કેટલાક વિસ્તારોમાં પ્રવાસન ચોક્કસ ઋતુ અથવા ઉત્સવ દરમિયાન જ વધુ સક્રિય રહે છે. તેનાથી સ્થાનિક રોજગારી અને આવકમાં અનિયમિતતા રહે છે.
૬. પ્રવાસન વિકાસ માટે સરકારી પહેલોઃભારત સરકાર દ્વારા પ્રવાસનના વિકાસ માટે વિવિધ યોજનાઓ અને પહેલો હાથ ધરવામાં આવી છે.
(૧) સ્વદેશ દર્શન યોજના પ્રવાસન સ્થળો અને થીમ આધારિત પ્રવાસન સર્કિટના વિકાસ સાથે સંકળાયેલી યોજના છે. તેના સુધારેલા સ્વરૂપ સ્વદેશ દર્શન ૨.૦માં ટકાઉ અને જવાબદાર પ્રવાસન સ્થળોના વિકાસ પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે.(૨) ઙછઅજઇંઅઉ યોજના ઙશહલશિળફલય છયષીદયક્ષફશિંજ્ઞક્ષ ફક્ષમ જાશશિિીંફહ અીલળયક્ષફિંશિંજ્ઞક્ષ ઉશિદય અંતર્ગત ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક સ્થળોના સંકલિત વિકાસ પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે.(૩) દેખો અપના દેશ ભારતીય નાગરિકોને દેશનાં વિવિધ પ્રવાસન સ્થળોની મુલાકાત લેવા અને સ્થાનિક પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની પહેલ છે.(૪) એડોપ્ટ અ હેરિટેજ ઐતિહાસિક સ્થળો પર પ્રવાસી સુવિધાઓ અને વારસાના સંચાલનમાં ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપતી પહેલ છે. તેના અમલી સ્વરૂપ અને વર્તમાન સ્થિતિ અંગે સત્તાવાર માહિતીના આધારે ઉલ્લેખ કરવો જોઈએ.(૫) ડિજિટલ પ્રચાર સરકારી પ્રવાસન પોર્ટલ, ડિજિટલ માહિતી અને ઓનલાઇન સેવાઓ દ્વારા પ્રવાસીઓ સુધી માહિતી પહોંચાડવાની તકો વધી છે.(૬) વિદેશી રોકાણ લાગુ પડતા નિયમો અને શરતોને આધીન પ્રવાસન તથા હોસ્પિટાલિટી ક્ષેત્રમાં ૧૦૦ ટકા વિદેશી સીધા રોકાણ (ઋઉઈં)ની મંજૂરી છે. આ નીતિ હોટેલ, રિસોર્ટ અને પ્રવાસન માળખાગત સુવિધાઓમાં રોકાણ માટે તકો ઊભી કરે છે.૭. પ્રવાસન ક્ષેત્રના વિકાસ માટે જરૂરી સુધારા
ભારતને પ્રવાસન ક્ષેત્રમાં વધુ સ્પર્ધાત્મક બનાવવા માટે નીચેના પગલાં ઉપયોગી થઈ શકે છે.ઃ(૧) કેન્દ્ર-રાજ્ય સંકલન પ્રવાસન સંબંધિત નીતિઓ, માળખાગત સુવિધાઓ, સલામતી અને પ્રચાર માટે કેન્દ્ર તથા રાજ્યો વચ્ચે વધુ સંકલન જરૂરી છે. આ હેતુ માટે રાષ્ટ્રીય પ્રવાસન પરિષદ જેવી સંકલનકારી વ્યવસ્થા રચવાની ભલામણ કરી શકાય છે.પ્રવાસનને બંધારણની સંયુક્ત યાદીમાં સમાવવાનો વિચાર પણ નીતિગત ચર્ચાનો વિષય બની શકે છે. જોકે, આને વર્તમાન બંધારણીય જોગવાઈ તરીકે નહીં, પરંતુ સૂચિત સુધારા તરીકે રજૂ કરવો જોઈએ.(૨) ડિજિટલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (અઈં) આધારિત પ્રવાસ આયોજન, બહુભાષી ડિજિટલ માર્ગદર્શન, વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી (ટછ) દ્વારા ઐતિહાસિક સ્થળોની માહિતી અને સરળ ઓનલાઇન બુકિંગ જેવી સુવિધાઓ વિકસાવવી જોઈએ.(૩) ટકાઉ પ્રવાસન પ્રવાસન સ્થળોની વહનક્ષમતા (ઈફિિુશક્ષલ ઈફાફભશિું) ધ્યાનમાં રાખીને પ્રવાસીઓની સંખ્યા, કચરાનું વ્યવસ્થાપન, જળસંસાધનો અને જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ કરવું જોઈએ.(૪) કૌશલ્ય વિકાસ પ્રવાસન અને હોસ્પિટાલિટી ક્ષેત્રમાં તાલીમ, ભાષા શિક્ષણ, ડિજિટલ કૌશલ્ય અને વ્યવસાયિક પ્રમાણપત્રોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.(૫) સ્થાનિક સમુદાયની ભાગીદારી ગ્રામ્ય પ્રવાસન, હોમ-સ્ટે, સ્થાનિક માર્ગદર્શકો, મહિલા સ્વસહાય જૂથો અને હસ્તકળાના કારીગરોને પ્રવાસનના આયોજનમાં ભાગીદાર બનાવવા જોઈએ.(૬) સલામતી અને સુવિધાઓ પ્રવાસન સ્થળોએ સ્વચ્છ શૌચાલયો, પીવાનું પાણી, તબીબી સહાય, મહિલા સુરક્ષા, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને વિશ્વસનીય ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા વિકસાવવી જોઈએ.(૭) સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન પ્રવાસન સાંસ્કૃતિક ઉત્સવો, સ્થાનિક મેળાઓ, પર્યટન પેકેજો અને વિશિષ્ટ પ્રવાસન અનુભવો દ્વારા મોસમી પ્રવાસન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી જોઈએ.
ભારતનું પ્રવાસન ક્ષેત્ર દેશના આર્થિક વિકાસ, રોજગારી સર્જન, સ્થાનિક ઉદ્યોગો અને સાંસ્કૃતિક વારસાના સંરક્ષણ માટે નોંધપાત્ર સંભાવનાઓ ધરાવે છે. ધાર્મિક સ્થળોથી લઈને વન્યજીવ અભયારણ્યો સુધી અને ઐતિહાસિક સ્મારકોથી લઈને ગ્રામ્ય પ્રવાસન સુધી ભારત પાસે વિવિધ પ્રકારનાં આકર્ષણો છે.જોકે, પ્રવાસનનો વિકાસ માત્ર પ્રવાસીઓની સંખ્યા વધારવા પૂરતો મર્યાદિત ન હોવો જોઈએ. પર્યાવરણનું સંરક્ષણ, સ્થાનિક સમુદાયને ન્યાયસંગત આર્થિક લાભ, સુરક્ષા, ગુણવત્તાયુક્ત સુવિધાઓ અને જવાબદાર પ્રવાસનને સમાન મહત્ત્વ આપવું જરૂરી છે.પવારસાનું સંરક્ષણ, સ્થાનિક રોજગારીનું સર્જન અને ટકાઉ વિકાસ આ ત્રણ આધારસ્તંભોને કેન્દ્રમાં રાખીને ભારત પ્રવાસન ક્ષેત્રને વિકસિત ભારતના નિર્માણમાં વધુ અસરકારક આર્થિક ચાલકબળ બનાવી શકે છે.
