બકરી ઈદ પર ગાયના બલિદાન અંગે બંગાળમાં ફરી એકવાર સંઘર્ષની સ્થિતિ ઉભી થઈ રહી છે. નવીનતમ વિવાદ માત્ર ધાર્મિક મુદ્દો જ નહીં પરંતુ ભારતીય બંધારણના એક સંવેદનશીલ ક્ષેત્રને પણ સામે લાવ્યો છે, જ્યાં શ્રદ્ધા, કાયદો, સામાજિક સંવાદિતા અને રાજ્યની બંધારણીય જવાબદારી એકબીજાને છેદે છે. પ્રશ્ન એ નથી કે કોઈ સમુદાયને તેનો ધર્મ પાળવાનો અધિકાર છે કે નહીં; આ અધિકાર બંધારણ દ્વારા સ્પષ્ટપણે ગેરંટી આપવામાં આવ્યો છે.
પ્રશ્ન એ છે કે શું કોઈપણ પ્રસંગે પશુઓની બલિદાનને ફરજિયાત ધાર્મિક પ્રથા ગણી શકાય, જેનાથી રાજ્યના માન્ય પ્રાણી સંરક્ષણ કાયદાઓ બિનઅસરકારક બને છે? કોલકાતા હાઈકોર્ટનો તાજેતરનો વલણ આ પ્રશ્નનો સ્પષ્ટ જવાબ આપે છે. તેણે બંગાળ સરકારની વ્યવસ્થામાં દખલ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, જે કાનૂની પ્રમાણપત્ર અને અધિકૃત સ્થળ વિના ગાય, બળદ, વાછરડા, ભેંસ વગેરેની કતલ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
કોર્ટે એમ પણ સૂચવ્યું હતું કે ઈદ અલ-અધા પર ગાયનું બલિદાન ઇસ્લામની આવશ્યક ધાર્મિક આવશ્યકતા નથી જે કલમ ૨૫ હેઠળ સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે. આ દૃષ્ટિકોણ અચાનક વિકાસ નથી. તે એક લાંબી બંધારણીય પરંપરા અને સુપ્રીમ કોર્ટના અસંખ્ય નિર્ણયો પર આધારિત છે. બંધારણ ધાર્મિક સ્વતંત્રતાને મૂળભૂત અધિકારનો દરજ્જો આપે છે. કલમ ૨૫ દરેક વ્યક્તિને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા અને પોતાના વિશ્વાસનો દાવો, આચરણ અને પ્રચાર કરવાનો અધિકાર આપે છે, પરંતુ આ જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા, આરોગ્ય અને અન્ય બંધારણીય જોગવાઈઓને આધીન છે. આ જ કલમ રાજ્યને સામાજિક સુધારણા અને જાહેર હિત સંબંધિત કાયદા ઘડવાની પણ સત્તા આપે છે. તેથી, ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અર્થ એ નથી કે દરેક રિવાજ કાયદાથી ઉપર છે.
ગૌ બલિદાન અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનો પહેલો મોટો નિર્ણય મોહમ્મદ હનીફ કુરેશી વિરુદ્ધ બિહાર રાજ્ય હતો. આ કેસમાં બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશના ગૌહત્યા પ્રતિબંધ કાયદાઓને પડકારવામાં આવ્યો હતો. અરજદારોએ દલીલ કરી હતી કે બકરી ઇદ પર ગાયનું બલિદાન ઇસ્લામિક ધાર્મિક પ્રથાનો ભાગ છે અને તેને પ્રતિબંધિત કરવાથી કલમ ૨૫નું ઉલ્લંઘન થાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે બકરી ઇદ પર બલિદાનનું ધાર્મિક મહત્વ હોઈ શકે છે, પરંતુ ગાયનું બલિદાન ફરજિયાત નથી. ઇસ્લામિક પરંપરામાં બકરી, ઘેટાં અને ઊંટ જેવા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે. તેથી, ગાયનું બલિદાન ઇસ્લામની આવશ્યક ધાર્મિક પ્રથા ગણી શકાય નહીં.
દરેક સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અથવા પરંપરાગત પ્રથાને ધર્મના નામે બંધારણીય રક્ષણ મળી શકતું નથી. રક્ષણ ફક્ત તે જ આચરણને આપવામાં આવશે જે મૂળભૂત, આવશ્યક અને ચોક્કસ ધર્મથી અવિભાજ્ય હોય. જો કોઈ પ્રથા વૈકલ્પિક, પરંપરાગત અથવા સામાજિક સુવિધા સાથે સંબંધિત હોય, તો રાજ્ય તેને જાહેર હિતમાં નિયંત્રિત કરી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્ય વિરુદ્ધ આશુતોષ લાહિરી કેસમાં આ દૃષ્ટિકોણને વધુ સ્પષ્ટ કર્યો.
રાજ્ય સરકારે બકરી ઇદ પર સ્વસ્થ ગાયોના કતલ માટે મુક્તિ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો. કોલકાતા હાઈકોર્ટે આ છૂટને ગેરવાજબી ગણાવી અને મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો. સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટના મંતવ્યને સમર્થન આપ્યું, જેમાં કહેવામાં આવ્યું કે બકરી ઈદ પર સ્વસ્થ ગાયનું બલિદાન આપવું એ મુસ્લિમો માટે ફરજિયાત ધાર્મિક આવશ્યકતા નથી. જો રાજ્યનો કાયદો કહે છે કે કાનૂની પ્રમાણપત્ર મેળવ્યા પછી ફક્ત વૃદ્ધ, અપંગ અથવા નકામા પ્રાણીઓની કતલ કરી શકાય છે, તો બકરી ઈદના નામે સ્વસ્થ ગાયના પ્રાણીઓની કતલ કરવાની મંજૂરી આપી શકાતી નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે પણ વારંવાર પશુ સંરક્ષણ અને રાજ્યની કાયદાકીય શક્તિને માન્યતા આપી છે. ગુજરાત રાજ્ય વિરુદ્ધ મિર્ઝાપુર મોતી કુરેશી કસાબ જમાતના કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે ગુજરાતના કડક ગૌહત્યા પ્રતિબંધ કાયદાને સમર્થન આપ્યું છે. ગૌહત્યા પ્રતિબંધને ફક્ત બહુમતી ધાર્મિક ભાવના સાથે જોડવો એ અપૂર્ણ દ્રષ્ટિકોણ હશે. બંધારણ પોતે જ કલમ ૪૮ માં રાજ્ય નીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંતોના ભાગ રૂપે પશુધન સંરક્ષણને માન્યતા આપે છે. જો કે, તે એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે કે, આ નીતિનો અમલ કરતી વખતે, રાજ્ય રાજકીય લાભ માટે કોઈપણ સમુદાયને લક્ષ્ય બનાવવાનું ટાળે.
