રાજનાથ સિંહ. “હે નૂતન, દેખા દિક અર-બાર, જન્મેરો પ્રથમ શુભો.” આનો અર્થ છેઃ ઓ નવા, ફરી એકવાર ઉભરી આવો, જેમ જન્મ સમયે તે પ્રથમ શુભ ક્ષણ આવી હતી. ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની આ પંક્તિઓ ફક્ત એક કવિતાનો ભાગ નથી, પણ બંગાળના આત્માનું આહ્વાન પણ છે, જે સ્વયંભૂ અને સમય સમય પર નવીકરણ પામે છે. ગુરુદેવ સારી રીતે સમજતા હતા કે બંગાળ ફક્ત સમય સાથે બદલાતું નથી, પણ વારંવાર વધુ સારા અને નવા સ્વરૂપમાં ખીલે છે.
ગુરુદેવની જન્મજયંતિ પર ગવાયેલી આ કવિતા, પુનર્જાગરણ અને નવી ચેતનાનું પ્રતીક છે. આ એક સુખદ સંયોગ છે કે ટાગોરની ૧૬૫મી જન્મજયંતિના થોડા દિવસો પહેલા, બંગાળમાં ઘણા દાયકાઓ પછી પુનર્જાગરણ થયું. ભાજપ અને વડા પ્રધાન મોદી માટે, આ ચૂંટણી ક્યારેય માત્ર એક રાજકીય સ્પર્ધા નહોતી. આ મહાન ભૂમિના ખોવાયેલા ગૌરવને પુનઃસ્થાપિત કરવાની તક હતી – એક સભ્યતાનો આહવાન જે ચૂંટણી સમીકરણો અને ગણતરીઓથી આગળ વધે છે.
આજે, જેમ જેમ બંગાળની ચેતના અને ગૌરવનો ઉદય થઈ રહ્યો છે, તે સમજવાની જરૂર છે કે બંગાળ શું છે અને તેની ચેતનાનું પુનર્જાગરણ શું કહી શકાય? સામાજિક ચેતનાનું કેન્દ્ર બનતા પહેલા, બંગાળ જ્ઞાન અને આધ્યાત્મિકતાની પવિત્ર ભૂમિ હતી. ૧૫મી સદીમાં, નવદ્વીપમાં ગંગાના કિનારે, એક યુવાન સાધુ, નિમાઈએ પોતાના કીર્તન દ્વારા સમાજને એક નવી દિશા આપી. આપણે તે યુવાન સાધુને સંત ચૈતન્ય મહાપ્રભુ તરીકે જાણીએ છીએ. તેમણે બતાવેલ ભક્તિનો માર્ગ માત્ર આધ્યાત્મિક શાંતિ પ્રાપ્ત કરવાનું સાધન નહોતું પણ સામાજિક સુમેળ માટેનું અભિયાન પણ હતું.
તેમણે જે વૈષ્ણવ પરંપરાને પ્રેરણા આપી હતી તે સમાજમાં કરુણા, સમાવેશીતા, સમાનતા અને સદ્ભાવના પર ભાર મૂકતી હતી. આ જ ભાવના બૌલ પરંપરામાં પણ પ્રતિબિંબિત થઈ હતી. બૌલ પરંપરાના રહસ્યવાદીઓને જાતિ, સંપ્રદાય અથવા કોઈપણ શાસ્ત્ર દ્વારા નહીં, પરંતુ માનવતાની ભાવના દ્વારા ઓળખવામાં આવતા હતા. બૌલ પરંપરાના સૌથી મોટા પ્રણેતા લાલન ફકીર હતા. તેઓ જે સંપ્રદાયના હતા તે ક્યારેય મહત્વપૂર્ણ નહોતા. તેમણે હિન્દુ સમાજમાં પ્રવર્તતી જાતિ વ્યવસ્થાનો વિરોધ કર્યો અને મુસ્લિમ સમાજમાં ભેદભાવ સામે પણ અવાજ ઉઠાવ્યો. તેઓ બંગાળની સાંસ્કૃતિક ચેતનાનું પ્રતીક હતા, જે સહિષ્ણુતા અને સહઅસ્તિત્વની ભાવનાને મૂર્તિમંત કરે છે.
છેલ્લા ત્રણ સદીઓથી, બંગાળ અને તેના લોકોએ ભારતના સામાજિક પુનર્જાગરણ ચળવળમાં ભાગ લીધો જ નહીં, પરંતુ તેનું નેતૃત્વ પણ કર્યું. રાજા રામમોહન રોયે લોકોને તેમની આત્મ જાગૃતિ માટે જાગૃત કરીને અંદરથી સમાજને સુધારવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો. સતીની અમાનવીય પ્રથા સામેનો તેમનો સંઘર્ષ ફક્ત સામાજિક સુધારણા માટેનો આંદોલન નહોતો, પરંતુ ભારતીય ભાવનાને પુનર્જીવિત કરવાનો એક માધ્યમ હતો. તેવી જ રીતે, ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે શિક્ષણને મહિલાઓના ઉત્થાન, સશક્તિકરણ અને મુક્તિનું સાધન બનાવ્યું. બંકિમચંદ્ર ચેટર્જીએ રાષ્ટ્રને “વંદે માતરમ” નો અમર મંત્ર આપ્યો. આ ગીતે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સામેની લડાઈમાં આપણા સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને મજબૂત બનાવ્યા અને સદીઓથી સૂતેલા રાષ્ટ્રને જગાડ્યું. આ ગીત આજે પણ ભારતના લોકોના અંતરાત્મા સાથે ગુંજતું રહે છે.
ભારતના પ્રથમ મહિલા ચિકિત્સક, ડૉ. કાદમ્બિની ગાંગુલી, દરેકને, ખાસ કરીને મહિલાઓને પ્રેરણા આપે છે. બંગાળમાં જન્મેલા, પ્રખર રાષ્ટ્રવાદી ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જીએ ભારતની એકતા, અખંડિતતા અને સાર્વભૌમત્વ માટે પોતાનું જીવન બલિદાન આપ્યું. બંગાળે ઉત્પન્ન કરેલી બધી અસાધારણ પ્રતિભાઓ અને મહાન લોકોમાં, કદાચ સ્વામી વિવેકાનંદ સૌથી તેજસ્વી અને પ્રબુદ્ધ છે. શિકાગોમાં તેમનું ભાષણ ઇતિહાસના પાનામાં સુવર્ણ અક્ષરોમાં કોતરાયેલું છે. તેમણે વિશ્વને વેદાંત અને ભારતના મહાન સભ્યતા મૂલ્યોનો પરિચય કરાવ્યો. દુર્ભાગ્યવશ, લાંબા સમયથી, બંગાળમાં કેટલાક બૌદ્ધિકો અને રાજકીય વર્ગો તેમના પોતાના સાંસ્કૃતિક વારસાને બોજ માનતા હતા અને તેને નીચું જોતા હતા. સભ્યતા, ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને બંગાળની ચેતના અને તેમના અવાજો વિશે બોલનારાઓને દબાવી દેવામાં આવ્યા. પરિણામે બંગાળ દાયકાઓ સુધી સ્થિરતા, અરાજકતા, સંસ્થાકીય પતન અને વૈચારિક જડતાનો ભોગ બન્યું.
