ભારતીય સંસદમાં ૧૬ થી ૧૮ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ દરમિયાન ચાલી રહેલ ભારતીય સંસદનું ખાસ સત્ર લોકશાહી રાજકારણમાં ગહન વ્યૂહાત્મક, બંધારણીય અને વૈચારિક સંઘર્ષનું પ્રતીક બની ગયું છે. વર્તમાન વિકાસ ફક્ત ઘરેલું રાજકીય કવાયત નથી. તે ફક્ત વિવાદ નથી, પરંતુ લોકશાહી પ્રક્રિયાઓ, બંધારણીય અર્થઘટન અને રાજકીય વ્યૂહરચનાનો સંગમ છે, જે વૈશ્વિક ધ્યાન ખેંચે છે. ખાસ સત્ર દરમિયાન કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ત્રણ મહત્વપૂર્ણ બિલો એક સાથે રજૂ કરવામાં આવ્યા: મહિલા અનામત (નારી શક્તિ વંદન કાયદો), સીમાંકન અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સંબંધિત સુધારા, અને ત્યારબાદ ૧૬ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ ના રોજ મોડી રાત્રે નિયમ ૬૬ ને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા, તેને ભારતીય સંસદીય ઇતિહાસમાં એક અસાધારણ વળાંક તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. વિપક્ષની તીક્ષ્ણ પ્રતિક્રિયા, સંસદીય નિયમોનો ઉપયોગ અને નિયમ ૬૬ ને સસ્પેન્ડ કરવાથી આ સમગ્ર ઘટનાને માત્ર રાષ્ટ્રીય સ્તરે જ નહીં પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બનાવવામાં આવી છે. આ વિકાસ ફક્ત કાયદા ઘડવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ શાસક પક્ષ અને વિપક્ષ વચ્ચે વ્યૂહાત્મક મુકાબલો, રાજકીય ગણતરીઓ અને બંધારણીય અર્થઘટનનો એક જટિલ રમત બની ગયો છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે સરકાર દ્વારા એકસાથે રજૂ કરાયેલા ત્રણ બિલો પોતાનામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. પ્રથમ, નારી શક્તિ વંદન કાયદો (મહિલા અનામત કાયદો), જે સંસદ અને વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે 33 ટકા અનામતની જોગવાઈ કરે છે. બીજું, સીમાંકન બિલ, જે લોકસભા અને વિધાનસભા બેઠકોના પુનઃનિર્માણ સાથે સંબંધિત છે. ત્રીજું, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સુધારો બિલ, જે વહીવટી અને પ્રતિનિધિત્વ માળખાને અસર કરે છે. આ ત્રણ બિલોની એક સાથે રજૂઆત કોઈ સંયોગ નથી, પરંતુ એક સારી રીતે વિચારેલી વ્યૂહરચના લાગે છે. સરકાર દાવો કરે છે કે તે વ્યાપક સુધારાનો ભાગ છે, જ્યારે વિપક્ષ તેને રાજકીય પેકેજિંગ કહી રહ્યો છે.
મિત્રો, જો આપણે નિયમ 66 અને તે વિવાદનું કેન્દ્ર કેમ બન્યું તે ધ્યાનમાં લઈએ, તો નિયમ 66 એ લોકસભાની કામગીરીમાં એક તકનીકી પરંતુ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ છે. આ નિયમ ત્યારે લાગુ પડે છે જ્યારે એક બિલ બીજા પર આધારિત હોય છે. જો આશ્રિત બિલ પસાર ન થાય, તો મૂળ બિલ બિનઅસરકારક બની શકે છે. સરકારે આ નિયમને સ્થગિત કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકીને રમતનો માર્ગ બદલી નાખ્યો. સામાન્ય રીતે, દરેક બિલ પર અલગથી ચર્ચા અને મતદાન કરવામાં આવે છે, જેનાથી સાંસદો તેમના સ્વતંત્ર મંતવ્યો વ્યક્ત કરી શકે છે. પરંતુ નિયમ 66 ના સસ્પેન્શન સાથે, આ જવાબદારી દૂર થઈ ગઈ છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે હવે ત્રણેય બિલ એક જ ઠરાવ તરીકે એકસાથે પસાર થઈ શકે છે.
મિત્રો, જો આપણે સરકારના “માસ્ટરસ્ટ્રોક”: સંયુક્ત મતદાન વ્યૂહરચના પર વિચાર કરીએ, તો સરકાર દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી વ્યૂહરચનાને રાજકીય વિશ્લેષકો દ્વારા માસ્ટરસ્ટ્રોક કહેવામાં આવી રહ્યું છે. ત્રણેય બિલોને એક જ ઠરાવમાં જોડીને, સરકારે વિપક્ષના વિકલ્પો મર્યાદિત કર્યા છે. હવે, વિપક્ષ પાસે ફક્ત બે જ વિકલ્પો છે: કાં તો ત્રણેય બિલોની તરફેણમાં મતદાન કરો અથવા તેમની વિરુદ્ધ. આ વ્યૂહરચના વિપક્ષને મૂંઝવણમાં મૂકે છે. જો વિપક્ષ સીમાંકનનો વિરોધ કરે છે, તો તેણે મહિલા અનામતની વિરુદ્ધ પણ મતદાન કરવું પડશે. અને જો તે મહિલા અનામતને ટેકો આપે છે, તો સીમાંકન આપમેળે પસાર થઈ જશે.
મિત્રો, જો આપણે વિપક્ષની મૂંઝવણને ધ્યાનમાં લઈએ: આગળ કૂવો, પાછળ ખાડો, તો વિપક્ષ, ખાસ કરીને અખિલ ભારતીય ગઠબંધન, એવી પરિસ્થિતિમાં અટવાઈ ગયું છે જ્યાં દરેક વિકલ્પ રાજકીય નુકસાન તરફ દોરી જાય છે. વિપક્ષનો વલણ સ્પષ્ટ છે: તે મહિલા અનામતને સમર્થન આપે છે, પરંતુ તેને સીમાંકન સામે ગંભીર વાંધો છે, ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યોના સંદર્ભમાં. વિપક્ષનો દલીલ છે કે વસ્તીના આધારે સીમાંકન દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યોને નુકસાન પહોંચાડશે, કારણ કે તેઓએ વસ્તી નિયંત્રણમાં વધુ સારું પ્રદર્શન કર્યું છે. તેથી, બેઠકોનું પુનર્વિતરણ ઓછું પ્રતિનિધિત્વ તરફ દોરી શકે છે. હવે, નિયમ 66 રદ કરીને, વિપક્ષે ત્રણેય ધારાસભ્યોને એકસાથે મતદાન કરવા દબાણ કરવું પડશે. જો તેઓ હા મત આપે છે, તો સીમાંકન બિલ પસાર થશે; જો તેઓ ના મત આપે છે, તો મહિલા અનામતનો વિરોધ કરવામાં આવશે.
મિત્રો, જો આપણે સંખ્યાત્મક શક્તિના ગણિતને ધ્યાનમાં લઈએ: સરકાર સામે પડકાર, બંધારણીય સુધારા બિલ પસાર કરવા માટે ખાસ બહુમતી જરૂરી છે – હાજર અને મતદાન કરનારા સભ્યોના બે તૃતીયાંશ સમર્થન. લોકસભામાં કુલ 540 બેઠકો છે, જેમાંથી 3 ખાલી છે. તેથી, 360 મતોની જરૂર છે. NDA પાસે આશરે 293 સાંસદો છે, જે જરૂરી સંખ્યા કરતા ઘણા ઓછા છે. આ સ્થિતિમાં, સરકારે કાં તો કેટલાક વિપક્ષી સાંસદોનો ટેકો મેળવવો પડશે અથવા જરૂરી બહુમતીનો આંકડો ઘટાડવા માટે ગેરહાજર સાંસદોની સંખ્યા વધારવી પડશે.
મિત્રો, જો આપણે “નોટિફિકેશન વિવાદ: અમલીકરણ કે કાયદાને બચાવવાનો પ્રયાસ?” ને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ સમગ્ર ઘટનાનું સૌથી વિવાદાસ્પદ પાસું 16 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ જારી કરાયેલું જાહેરનામું છે, જેમાં 2023 માં પસાર થયેલા બંધારણ (106મો સુધારો) અધિનિયમના અમલીકરણની તારીખ નક્કી કરવામાં આવી હતી. આ જાહેરનામું એવા સમયે જારી કરવામાં આવ્યું હતું જ્યારે સંસદમાં સમાન કાયદામાં સુધારા પર ચર્ચા થઈ રહી હતી. વિપક્ષે તેને મધ્યરાત્રિનો નિર્ણય અને એક ભયાવહ પ્રયાસ ગણાવ્યો છે. કોંગ્રેસના નેતાઓએ આ પગલા અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. તેમનો દલીલ છે કે જો કોઈ કાયદો સુધારાને પાત્ર હોય, તો નવા કાયદાકીય સમર્થન વિના તેનો અમલ કરવો બંધારણીય રીતે શંકાસ્પદ છે. નિયમ 66 ટાંકીને, તેમણે દલીલ કરી હતી કે જો આશ્રિત બિલ પસાર ન થાય, તો મૂળ કાયદો બિનઅસરકારક બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં, નિયમને સ્થગિત કરીને જાહેરનામું જારી કરવું એ કાયદાને “બચાવવા”નો પ્રયાસ લાગે છે.
મિત્રો, જો આપણે ૧૭ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ ના રોજ સંસદમાં તેમના ભાષણ દરમિયાન ટીએમસી સાંસદ કલ્યાણ બેનર્જીના મૌખિક હુમલાને ધ્યાનમાં લઈએ, “ચેરિટી બિગીન્સ એટ હોમ”, તો તેમણે સરકાર પર આકરા પ્રહારો કર્યા હતા, જેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે મહિલા અનામતની ચર્ચા કરતા પહેલા, ભાજપે તેના સંગઠન અને સરકારમાં મહિલાઓને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ આપવું જોઈએ. ૫૦ ટકા અનામતની માંગણી કરતા, તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે કેબિનેટ પદ અને વડા પ્રધાન પદ પણ મહિલાઓને રોટેશનલ ધોરણે આપવું જોઈએ. તેમના નિવેદનથી ગૃહમાં ગરમાગરમ ચર્ચા અને હોબાળો થયો.
મિત્રો, જો આપણે સીમાંકન વિવાદ: એક નવો ઉત્તર વિરુદ્ધ દક્ષિણ ચર્ચા પર વિચાર કરીએ, તો સીમાંકનનો મુદ્દો ભારતમાં લાંબા સમયથી સંવેદનશીલ રહ્યો છે. વસ્તી નિયંત્રણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ૧૯૭૧ ની વસ્તી ગણતરીના આધારે બેઠકોની ફાળવણી સ્થગિત કરવામાં આવી હતી. હવે જ્યારે સીમાંકનનો મુદ્દો ફરી ઉભરી આવ્યો છે, ત્યારે દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોને ડર છે કે તેમની બેઠકો ઓછી થઈ શકે છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતના રાજ્યોને ફાયદો થઈ શકે છે. આ વિવાદ પ્રાદેશિક અસંતુલન અને રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ વિશે નવા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે લોકશાહી વિરુદ્ધ વ્યૂહરચના વિષય પર વિચાર કરીએ: શું તે યોગ્ય છે? આ સમગ્ર ઘટનાએ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉભો કર્યો છે: શું સંસદીય નિયમોનો આ ઉપયોગ (અથવા દુરુપયોગ) લોકશાહી મૂલ્યો સાથે સુસંગત છે? સરકાર દલીલ કરે છે કે તે સુધારાઓને ઝડપથી અમલમાં મૂકવા માંગે છે અને તકનીકી અવરોધોને દૂર કરવા જરૂરી છે. દરમિયાન, વિપક્ષ દાવો કરે છે કે આ સંસદીય પ્રક્રિયાને નબળી પાડવાનો અને ચર્ચાને મર્યાદિત કરવાનો પ્રયાસ છે.
મિત્રો, વેટકરામ, આ સમગ્ર ઘટનાને વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણથી ધ્યાનમાં લો: ભારતની લોકશાહી છબી પર અસર. ભારતને વિશ્વનું સૌથી મોટું લોકશાહી માનવામાં આવે છે. તેથી, સંસદમાં થતી દરેક મોટી ઘટના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બની જાય છે.જો આ વિકાસ પારદર્શિતા, ચર્ચા અને સર્વસંમતિ વિના આગળ વધે છે, તો તે ભારતની લોકશાહી છબીને અસર કરી શકે છે. વધુમાં, જો સરકાર આ સુધારાઓને સફળતાપૂર્વક અમલમાં મૂકે છે, તો તે નિર્ણાયક નેતૃત્વના ઉદાહરણ તરીકે પણ સેવા આપી શકે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર અહેવાલનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જોવા મળશે કે સંસદમાં ચાલી રહેલી આ લડાઈ, રાજકીય ચેસબોર્ડમાં એક નિર્ણાયક વળાંક, ફક્ત ત્રણ બિલો વિશે નથી, પરંતુ ભારતીય લોકશાહી, બંધારણીય ધોરણો અને રાજકીય વ્યૂહરચનાના કાર્યપદ્ધતિની કસોટી છે. નિયમ ૬૬નું સસ્પેન્શન, સંયુક્ત મતદાન અને સૂચનાનો સમય – આ બધા પગલાં એક જટિલ રાજકીય શતરંજનો ભાગ છે, જ્યાં દરેક પગલાના દૂરગામી પરિણામો છે. આવનારા દિવસો જણાવશે કે શું આ વ્યૂહરચના સરકારને જીતવાનો માર્ગ મોકળો કરે છે, કે પછી વિપક્ષ રાજકીય લાભ મેળવવા માટે આ લોકશાહી મુદ્દાનો ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે: આ ઘટના ભારતીય સંસદીય ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણ તરીકે નોંધાશે.
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર ૯૨૮૪૧૪૧૪૨૫
