આલેખનઃ વિનોદ માછી નિરંકારી
Navratri એ માત્ર ઉત્સવ કે ધાર્મિક વિધિનો સમય નથી પરંતુ પોતાની અંદર રહેલી શક્તિ,શ્રદ્ધા, નિર્ભયતા અને સદ્?ગુણોને જાગૃત કરવાનો પવિત્ર અવસર છે.નવદુર્ગાનાં નવ સ્વરૂપોમાં ત્રીજું સ્વરૂપ માતા ચંદ્રઘંટાનું છે,આ સ્વરૂપમાં એક તરફ ચંદ્ર જેવી શીતળતા અને શાંતિ છે તો બીજી તરફ અધર્મ સામે લડવાની અદમ્ય શક્તિ અને પરાક્રમ છે.માતા ચંદ્રઘંટાની ઉપાસના આપણને જીવનનો એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપે છે કે મનથી શાંત,વાણીથી મધુર,વર્તનથી વિનમ્ર અને ધર્મના રક્ષણ માટે હિંમતવાન બનવું એ જ સાચી શક્તિની ઓળખ છે.
ચંદ્રઘંટા શબ્દ બે શબ્દોથી બનેલો છે-ચંદ્ર અને ઘંટા. પરંપરાગત સ્વરૂપવર્ણન અનુસાર માતાના મસ્તક પર ઘંટના આકારનો અર્ધચંદ્ર શોભે છે તેથી તેઓ ચંદ્રઘંટા તરીકે પ્રસિદ્ધ થયાં.તેમનું સ્વરૂપ તેજસ્વી, દિવ્ય અને શૌર્યથી પરિપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.માતાને દસ હાથવાળાં સ્વરૂપમાં દર્શાવવામાં આવે છે. તેમના હાથોમાં ત્રિશૂળ, ખડગ, ગદા, ધનુષ, બાણ, કમળ, જપમાળા અને કમંડળ જેવાં વિવિધ આયુધો તથા પ્રતીકો હોય છે.તેઓ સિંહ કે વાઘ પર આરૂઢ દર્શાવાય છે.વિવિધ પરંપરાઓમાં તેમના વાહનના વર્ણનમાં થોડો ભેદ જોવા મળે છે.
માતાના આ સ્વરૂપનું ચિંતન કરતાં સમજાય છે કે આધ્યાત્મિક જીવનમાં માત્ર શાંતિ પૂરતી નથી; અન્યાય, અહંકાર, અસત્ય અને દુષ્ટ વૃત્તિઓનો સામનો કરવાની શક્તિ પણ આવશ્યક છે. ચંદ્ર જેવી શીતળતા અને શસ્ત્રો જેવો સંકલ્પ-આ બંનેનો સમન્વય માતાના સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે.
અર્ધચંદ્ર મનની શીતળતા-વિવેક અને સંતુલનનું પ્રતીક માની શકાય.ઘંટનો નાદ જાગૃતિ, સાવધાની અને ચેતનાનો સંદેશ આપે છે. માતાનાં આયુધો દુષ્ટતાનો સામનો કરવાની શક્તિ દર્શાવે છે, જ્યારે તેમનું કલ્યાણકારી સ્વરૂપ કરુણા અને રક્ષણની ભાવના શીખવે છે.
આ પ્રતીકોમાંથી જીવનનો એક મહત્ત્વનો બોધ મળે છે શક્તિનો ઉપયોગ બીજાને દબાવવા માટે નહીં, પરંતુ સત્યનું રક્ષણ કરવા અને નિર્બળને સહારો આપવા માટે થવો જોઈએ.
માર્કંડેય પુરાણના દેવીમાહાત્મ્યમાં જગદંબાની મહાન શક્તિનું વર્ણન છે.આ ગ્રંથમાં મધુ-કૈટભ, મહિષાસુર, શુંભ-નિશુંભ અને અન્ય આસુરી શક્તિઓ સામે દેવીના વિજયની કથાઓ આવે છે. આ કથાઓ માત્ર દૈવી યુદ્ધનું વર્ણન નથી કરતી પરંતુ ધર્મ અને અધર્મ-વિવેક અને અજ્ઞાન તથા સદ્?વૃત્તિ અને દુર્વૃત્તિ વચ્ચેના સંઘર્ષને પણ સમજાવે છે.
દેવીની સ્તુતિ કરતાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ‘‘યા દેવી સર્વભૂતેષુ શક્તિરૂપેણ સંસ્થિતા, નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમો નમઃ જે દેવી સમગ્ર પ્રાણીસૃષ્ટિમાં શક્તિરૂપે વિદ્યમાન છે તે જગદંબાને વારંવાર નમસ્કાર છે.આ ભાવનાનું ચંદ્રઘંટાના સ્વરૂપ સાથે જોડીને ચિંતન કરીએ તો સમજાય છે કે શક્તિ માત્ર બાહ્ય પરાક્રમનું નામ નથી.અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવો,મુશ્કેલીમાં ધીરજ રાખવી, નિર્બળને મદદ કરવી, પોતાના મન પર નિયંત્રણ રાખવું અને સત્યના માર્ગૅ અડગ રહેવું-આ બધાં પણ શક્તિનાં સ્વરૂપો છે.માતા ચંદ્રઘંટાની ઉપાસના આપણને પોતાની અંદર રહેલી સુષુપ્ત શક્તિને ઓળખવાની પ્રેરણા આપે છે. ભયને કારણે કર્તવ્યથી પીછેહઠ કરવાને બદલે વિવેક અને ધર્મના આધારે આગળ વધવું એ જ સાચી ઉપાસનાનો જીવનલક્ષી અર્થ છે.નવરાત્રિના ત્રીજા દિવસે માતા ચંદ્રઘંટાની આરાધનામાં પ્રચલિત પ્રાર્થના શ્લોક છે.
પિંડજપ્રવરારૂઢા ચંડકોપાસ્ત્રકૈર્યૃતા,
પ્રસાદં તનુતે મહ્યં ચંદ્રઘંટેતિ વિશ્રુતા
આ શ્લોકમાં દેવીના પરાક્રમી સ્વરૂપનું સ્મરણ કરીને તેમની કૃપાની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.આ પ્રાર્થનાનો મુખ્ય ભાવ એ છે કે હે માતા ! આપના દિવ્ય,શક્તિશાળી અને રક્ષણકારી સ્વરૂપનું સ્મરણ કરીને હું આપની કૃપા પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છું છું.આ પ્રાર્થના કરતી વખતે માત્ર બાહ્ય સુખ-સંપત્તિની માગણી કરવાને બદલે આપણામાં રહેલા ભય, ક્રોધ, લોભ, ઈર્ષ્યા અને અહંકારને દૂર કરવાની પ્રાર્થના પણ કરવી જોઈએ. મનની નબળાઈઓ પર વિજય મેળવવો એ આધ્યાત્મિક જીવનની મહત્વની સિદ્ધિ છે.
મંત્રનો જપ મનને એકાગ્ર કરવાનો અને શ્રદ્ધાને દ્રઢ કરવાનો ઉપાય બની શકે છે પરંતુ જપની સાથે સદાચાર, સેવા, સંયમ અને સત્યનિષ્ઠા પણ જરૂરી છે,માત્ર મંત્ર બોલવાથી જ જીવનની દરેક મુશ્કેલી આપોઆપ દૂર થઈ જશે એવી ખાતરી માનવાને બદલે પ્રાર્થનાથી પ્રેરણા મેળવીને યોગ્ય પ્રયત્ન કરવો એ વધુ અર્થપૂર્ણ અભિગમ છે.
માતા ચંદ્રઘંટાનું સિંહવાહન શૌર્ય,આત્મવિશ્વાસ અને નિર્ભયતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. સિંહ જંગલનો શક્તિશાળી પ્રાણી છે,તેના પ્રતીક દ્વારા ભક્તને સમજાવવામાં આવે છે કે જીવનમાં મુશ્કેલીઓ આવે ત્યારે ગભરાઈ જવાને બદલે ધીરજ અને હિંમતથી તેનો સામનો કરવો જોઈએ.નિર્ભયતાનો અર્થ એવો નથી કે મનુષ્ય ક્યારેય ડરે જ નહીં. નિર્ભયતા એટલે ભય હોવા છતાં યોગ્ય કાર્ય કરવાની હિંમત રાખવી. કોઈ વ્યક્તિ અન્યાય કરતી હોય ત્યારે મૌન રહીને તેને પ્રોત્સાહન આપવું નહીં પરંતુ શાંતિપૂર્ણ અને ન્યાયસંગત માર્ગ અપનાવવો, તેવી જ રીતે પોતાના જીવનમાં ક્રોધ-ઈર્ષ્યા અને દ્વેષ જેવી નકારાત્મક વૃત્તિઓ ઊભી થાય ત્યારે તેમને ઓળખીને નિયંત્રિત કરવી જોઈએ. બીજાને જીતવા કરતાં પોતાના મનની નબળાઈઓ પર વિજય મેળવવો વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.માતાના સિંહવાહનનું ચિંતન આપણને શીખવે છે કે સાચો પરાક્રમ બીજાને ડરાવવામાં નથી પરંતુ પોતાના કર્તવ્ય પ્રત્યે અડગ રહેવામાં છે.
માતા એક તરફ યુદ્ધ માટે સજ્જ અને પરાક્રમી છે તો બીજી તરફ ભક્તો માટે શાંતિદાયિની અને કલ્યાણકારી છે,આ વિરોધાભાસ નહીં પરંતુ શક્તિનું સંતુલિત સ્વરૂપ છે.આજના જીવનમાં પણ માણસ પાસે જ્ઞાન,સંપત્તિ,સત્તા કે પ્રતિષ્ઠા હોય તો તેની સાથે વિનમ્રતા હોવી જરૂરી છે.શક્તિ સાથે અહંકાર જોડાય ત્યારે તે વિનાશનું કારણ બની શકે છે.જ્યારે શક્તિ સાથે કરૂણા જોડાય ત્યારે તે સમાજના કલ્યાણનું સાધન બને છે.પરિવારમાં વડીલોનો આદર કરવો,નાના પ્રત્યે સ્નેહ રાખવો,જરૂરિયાતમંદને મદદ કરવી,બીજાની ભૂલોને સમજદારીથી સુધારવી અને મતભેદ વખતે સંયમ જાળવવો-આ બધાં ગુણ માતાના સૌમ્ય સ્વરૂપમાંથી પ્રેરણા આપે છે.
મધુર વાણી પણ એક પ્રકારની શક્તિ છે.કઠોર શબ્દોથી સંબંધોમાં અંતર ઊભું થાય છે જ્યારે પ્રેમપૂર્વક બોલવાથી તણાવ ઓછો થઈ શકે છે તેથી માતાની ઉપાસના કરનાર વ્યક્તિએ પોતાના શબ્દો અને વર્તનનું પણ આત્મપરીક્ષણ કરવું જોઈએ. જેના હૃદયમાં કરૂણા,વાણીમાં મધુરતા અને વર્તનમાં નિર્ભયતા છે તે જ શક્તિ અને શાંતિનો સાચો સમન્વય સાધી શકે છે.
નવરાત્રિના ત્રીજા દિવસે ભક્તો પોતાની કુળપરંપરા અને શ્રદ્ધા અનુસાર માતા ચંદ્રઘંટાની પૂજા કરે છે.ઉપાસનાનો મુખ્ય હેતુ મનની એકાગ્રતા,સદ્?ગુણોની વૃદ્ધિ અને ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણની ભાવના વિકસાવવાનો છે.સવારે સ્નાન કરીને સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરવા, માતાની પ્રતિમા કે ચિત્ર સમક્ષ દીવો પ્રગટાવીને શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રાર્થના કરવી.માતા ચંદ્રઘંટાના પ્રચલિત મંત્રનો જપ કરવો કે દુર્ગાસપ્તશતીના પાઠનું શ્રવણ કરવું.ધ્યાન દરમિયાન મનમાં શાંતિ, હિંમત, કરૂણા અને સદ્?બુદ્ધિ વિકસે એવી પ્રાર્થના કરવી. જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિને યથાશક્તિ મદદ કરવી અને કોઈનું મન દુભાય એવું વર્તન ન કરવાનો સંકલ્પ લેવો.પૂજાની વિધિ કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે પૂજાથી મળતી પ્રેરણાને જીવનમાં ઉતારવી.જો પૂજા કર્યા પછી પણ માણસ ક્રોધ,દ્વેષ,અહંકાર અને અન્યાયથી દૂર ન રહે તો ઉપાસનાના આંતરિક હેતુને સમજવાની જરૂર છે.
આજના સમયમાં મનુષ્ય અનેક પ્રકારના માનસિક તણાવ,પારિવારિક સમસ્યાઓ,આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને સામાજિક પડકારોનો સામનો કરે છે, આવા સમયે શ્રદ્ધા મનને આશ્વાસન આપી શકે છે અને આધ્યાત્મિક ચિંતન યોગ્ય માર્ગ પસંદ કરવાની પ્રેરણા આપી શકે છે.
માતા ચંદ્રઘંટાનું સ્વરૂપ આપણને ત્રણ મહત્વના પાઠ શીખવે છે.મનની શાંતિપરિસ્થિતિ ગમે તેવી હોય ઉતાવળમાં નિર્ણય ન લેવો,ક્રોધિત થવાને બદલે શાંતિથી વિચારવું..બીજુંકર્તવ્યની હિંમતસત્યનો માર્ગ મુશ્કેલ હોય તો પણ ન્યાય અને પ્રામાણિકતાનો સાથ ન છોડવો..ત્રીજું શક્તિનો સદુપયોગપોતાની શક્તિ,જ્ઞાન અને સામર્થ્યનો ઉપયોગ બીજાને નુકસાન પહોંચાડવા માટે નહીં પરંતુ તેમની મદદ અને રક્ષણ માટે કરવો.
દેવીમાહાત્મ્યની વ્યાપક આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિમાં દેવીને સમગ્ર સૃષ્ટિમાં રહેલી શક્તિ તરીકે વંદન કરવામાં આવે છે.આ ભાવનાને જીવનમાં ઉતારીએ તો દરેક જીવ પ્રત્યે આદર, દરેક વ્યક્તિ પ્રત્યે માનવતા અને દરેક કર્તવ્ય પ્રત્યે નિષ્ઠા વિકસાવી શકીએ છીએ.
નવરાત્રિના ત્રીજા નોરતે માતા ચંદ્રઘંટાની ઉપાસના આપણને બાહ્ય વિધિની સાથે આંતરિક પરિવર્તનનો સંદેશ આપે છે. માતાના મસ્તક પરનો ચંદ્ર શીતળતાની પ્રેરણા આપે છે, ઘંટ જાગૃતિનો સંદેશ આપે છે અને તેમનું પરાક્રમી સ્વરૂપ ધર્મના માર્ગૅ અડગ રહેવાનું બળ આપે છે.આપણે સૌએ પ્રાર્થના કરવી જોઈએ કે આપણા મનમાંથી ભય અને અહંકાર દૂર થાય, વાણીમાં મધુરતા આવે, વિચારોમાં પવિત્રતા વધે અને વર્તનમાં કરૂણા પ્રગટે. આપણી શક્તિનો ઉપયોગ સત્ય, ન્યાય, સેવા અને પરોપકાર માટે થાય.
માતા ચંદ્રઘંટાની ઉપાસના ત્યારે જ સાચા અર્થમાં સાર્થક બને છે જ્યારે આપણે તેમની પાસેથી પ્રેરણા લઈને જીવનમાં શાંતિ અને પરાક્રમ,વિનમ્રતા અને આત્મવિશ્વાસ તથા ભક્તિ અને કર્તવ્યનો સમન્વય સાધીએ.આ પવિત્ર નવરાત્રિએ સંકલ્પ કરીએ કે આપણે મનથી શાંત, કર્મથી નિષ્ઠાવાન, વાણીથી મધુર અને સત્યના માર્ગૅ ચાલવા માટે નિર્ભય બનીશું. આ જ માતા ચંદ્રઘંટાની ઉપાસનાનો જીવનોપયોગી સંદેશ છે.
