વૈશ્વિક સ્તરે, લગભગ દરેક દેશના નાગરિકોને એવી લાગણી છે કે તેઓએ તેમના દેશની સેવાના માર્ગ તરીકે સરકારી નોકરી કરવી જોઈએ. સ્વાભાવિક રીતે, આપણે આ જાણીએ છીએ અને વ્યવહારિક રીતે પણ જોયું છે કે પટાવાળાથી લઈને વરિષ્ઠ અધિકારીઓને તેમની પોસ્ટમાંથી કેટલો દરજ્જો મળે છે, તેઓ તેમના વર્તન, વર્તન, દેશની સેવા, જાહેર સેવક વગેરે અને અન્ય ઘણી ફરજો અને જવાબદારીઓ ભૂલી જાય છે, જો કે, મારો મુદ્દો દરેક પર નથી પરંતુ આવા કર્મચારીઓ પર છે જેઓ તેમની પોસ્ટ અને સ્થિતિ પર આધારિત છે. તેઓ તમને સરકારના જમાઈ સમજવા લાગે છે. કોઈપણ રીતે, સરકારી કર્મચારીઓને સરકારી જમાઈ કહેવામાં આવે છે. મારી કાનૂની કારકિર્દીમાં, મેં ઘણી ઓફિસોમાં જોયું છે કે સરકારી અધિકારીઓ તેમના પદની સ્થિતિ દર્શાવે છે. વાત માત્ર આટલા સુધી જ સીમિત નથી, આજકાલ સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં લોકો મીડિયા પોસ્ટમાં રીલ અથવા કોઈપણ સંદેશ અથવા ટિપ્પણી પોસ્ટ કરીને તેમની સ્થિતિ અને ઓળખ બતાવવામાં આગળ છે જેથી લોકો તેમને ધ્યાનથી સાંભળે અથવા તેમના દબાણ મિકેનિઝમને મહત્વ આપે, કદાચ આ ખામીઓને કારણે જ જમ્મુ અને કાશ્મીર અને ગુજરાત સરકારોએ પહેલાથી જ તેમના નાગરિક સેવા આચાર નિયમોમાં સુધારો કર્યો છે અને તેમને કડક નિયમો બનાવ્યા છે. હવે મહારાષ્ટ્ર સરકારે પણ 19મી માર્ચ 2025ના રોજ વિધાનસભા સત્રમાં જાહેરાત કરી છે કે ત્રણ મહિનામાં મહારાષ્ટ્ર સિવિલ સર્વિસ કન્ડક્ટ રૂલ્સ 1979માં સુધારો કરીને આટલા કડક બનાવવામાં આવશે, કારણ કે 1979માં સોશિયલ મીડિયા નહોતું, તેથી આ નિયમો તે સમયના આચરણ માટે યોગ્ય લાગતા હતા, પરંતુ હવે ડિજિટલ વિશ્વમાં કડક નિયમો બનાવવા જોઈએ, હવે હું માનું છું કે દરેક રાજ્યને નાગરિક સેવા આચરણ કરવાનો સમય મળ્યો છે. તેના રાજ્યોના નિયમો ખૂબ જ કડક છે, જેથી દરેક સમયે સ્ટાફ અધિકારીઓ પોતાને સરકારના જમાઈ સમજવાને બદલે જનતાના સેવક માને છે, જો તેઓ તેમના હોદ્દા પર નિર્ભર રહેવાને બદલે દરેક જગ્યાએ જનતાની સેવા કરે છે, પરંતુ નમ્ર અને નમ્ર બનીને અને પોતાને જાહેર સેવક ગણે છે, તો આ પૃથ્વી સ્વર્ગ કરતાં વધુ સારી નહીં હોય. મહારાષ્ટ્ર સરકારે ત્રણ મહિનામાં સુધારા કરવાનું વચન આપ્યું હોવાથી, આજે આપણે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી એક લેખ દ્વારા ચર્ચા કરીશું, તમામ રાજ્યો તેમના નાગરિક સેવા આચાર નિયમોમાં તાત્કાલિક સુધારો કરે તે સમયની જરૂરિયાત છે.
મિત્રો, જો આપણે મહારાષ્ટ્રમાં સિવિલ સર્વિસીસ કન્ડક્ટ રૂલ્સ 2025 ના અમલીકરણની વાત કરીએ તો, સરકારી પદ મળતાની સાથે જ કેટલાક લોકો દેશની સેવા ઓછી અને કેમેરાને વધુ પ્રેમ કરવા લાગે છે. ક્યારેક ખુરશી પર બેસીને સ્લો મોશન એન્ટ્રી, ક્યારેક હથિયારો સાથે સંવાદ, હવે આ બધું સામાન્ય થઈ ગયું છે. પગાર સરકારી છે, પણ શોખ તો ફુલ ટાઈમ રીલ સ્ટાર જેવા છે. મહારાષ્ટ્ર સરકાર હવે આવા સરકારી અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ પર કડક નિયંત્રણો લાદવા જઈ રહી છે, આ માટે સરકાર સિવિલ સર્વિસ આચાર નિયમો 1979માં સુધારો કરીને નવા નિયમો લાગુ કરશે, જેથી સરકારી કર્મચારીઓના સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરી શકાય. મહારાષ્ટ્રના સીએમએ બુધવારે, 19 માર્ચે વિધાનસભામાં આની જાહેરાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે મહારાષ્ટ્ર સિવિલ સર્વિસીસ કન્ડક્ટ રૂલ્સ 1979માં સુધારો કરીને નવા નિયમો લાગુ કરવામાં આવશે,જે સરકારી કર્મચારી ઓના સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરશે. આ દરમિયાન તેમણે કહ્યું કે આ અંગે ટૂંક સમયમાં સરકારનો નિર્ણય (GR) જારી કરવામાં આવશે. તેમણે એવા અધિકારીઓને પણ ઠપકો આપ્યો કે જેઓ સરકાર વિરોધી જૂથોમાં સક્રિય છે અને સરકારની નીતિઓ વિરુદ્ધ સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ કરે છે. બે સભ્યોએ વિધાન પરિષદમાં અધિકારીઓ સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિય હોવાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. તેઓએ કહ્યું કે રીલ બનાવીને અધિકારીઓ એવું બતાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે તેઓ સમગ્ર સિસ્ટમ ચલાવી રહ્યા છે.પોલીસ અધિકારીઓ ‘સિંઘમ’ જેવી ફિલ્મોથી પ્રેરિત રીલ બનાવી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે આવા મામલાઓ પર કડક નિયંત્રણો લાદવાની જરૂર છે, ત્યારબાદ તેમણે પૂછ્યું કે શું સરકાર આ અંગે કાયદામાં સુધારો કરશે? આ પ્રશ્નના જવાબમાં, સીએમએ કહ્યું કે મહારાષ્ટ્ર સિવિલ સર્વિસીસ કન્ડક્ટ રૂલ્સ 1979 માં બનાવવામાં આવ્યા હતા, કારણ કે 1989 માં કોઈ સોશિયલ મીડિયા નહોતું, તેથી તે સમયના નિયમો ફક્ત ત્યારે ઉપલબ્ધ મીડિયાને જ લાગુ પડતા હતા. તેમણે કહ્યું કે, અત્યારે સોશિયલ મીડિયાને લઈને કોઈ કડક જોગવાઈઓ નથી, પરંતુ આજે કેટલાક અધિકારીઓ સોશિયલ મીડિયાનો દુરુપયોગ કરી રહ્યા છે, કેટલાક સરકારી નીતિઓ વિરુદ્ધ પોસ્ટ કરી રહ્યા છે, કેટલાક પોતાની શાન વધારવા માટે પોતાના સત્તાવાર પદનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે, આવા કિસ્સાઓને રોકવા માટે નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે. સુધારો ફરજિયાત છે.
વધુમાં એમ કહીને કે સરકારી અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓએ સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિય હોવા જોઈએ, પરંતુ તેમના વર્તન અંગે ચોક્કસ અપેક્ષાઓ છે, તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ નાગરિકો સાથે વાતચીત કરવા માટે થવો જોઈએ અને રીલ કરીને ખ્યાતિ મેળવવા માટે નહીં. આ દરમિયાન તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે સરકારી સેવાઓમાં અનુશાસનને કોઈપણ સ્વરૂપે સાંખી લેવામાં આવશે નહીં. તમને જણાવી દઈએ કે જમ્મુ-કાશ્મીર અને ગુજરાત સરકારો પહેલાથી જ આવા કાયદાઓ લાગુ કરી ચૂકી છે, હવે મહારાષ્ટ્ર સરકાર પણ સિવિલ સર્વિસ આચાર નિયમોમાં સુધારો કરીને સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગ, વર્તન અને ભાગીદારી પર કાયદો બનાવવા જઈ રહી છે.
મિત્રો, જો આપણે સરકારી કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓ કર્મચારીઓની સરકારના જમાઈ તરીકેની ઈમેજથી પરેશાન થઈ રહ્યા છે તેની વાત કરીએ તો દરેક દેશને તેને ચલાવવા માટે એક સરકારની જરૂર છે અને તે સરકારને ચલાવવા માટે સરકારી કર્મચારીઓની જરૂર છે જે જનતાની સેવા કરે છે. પરંતુ આપણા દેશમાં સરકાર જેમને સરકારી કર્મચારી કહીને ભરતી કરે છે તેઓ નોકરો કરતાં માસ્તર જેવું વર્તન કરે છે. નોકરનું કામ તેના માલિકની સેવા કરવાનું છે અને જો તે તેમ ન કરે તો તેણે નોકરી ગુમાવવી પડે છે. પણ આપણા લોકશાહી દેશમાં સરકારી નોકર જરા પણ નોકર જેવો દેખાતો નથી. તે કામ કરે કે ન કરે, તેને પૂરો પગાર જોઈએ છે કારણ કે તે તેનો અધિકાર છે. સરકારી નોકર એ નોકર છે જે એક વાર એમ્પ્લોયર દ્વારા નોકરીએ રાખ્યા બાદ તેનો નોકર બની જાય છે. અવાર-નવાર આ નોકર હડતાળની ધમકી આપે છે અને પગાર ઉપરાંત વિવિધ પ્રકારની સુવિધાઓ પણ માંગે છે. તેમની અને તેમના પરિવારની સંપૂર્ણ જવાબદારી સરકારની છે. સરકાર તેમના મૃત્યુ સુધી તેમના પરિવારને મદદ કરવાનું ચાલુ રાખે છે. આપણો દેશ ખૂબ જ ગરીબ દેશ છે, પરંતુ જો તમે આપણા રાજકીય સેવકોને જુઓ તો તેમની સાત પેઢીઓને ભૂલી જાઓ, તેઓએ એટલી બધી સંપત્તિ એકઠી કરી છે કે જ્યાં સુધી તેમના બાળકો આ ધરતી પર રહેશે ત્યાં સુધી તેમને વૈભવી જીવન જીવવા માટે હાથ કે પગ હલાવવાની જરૂર નહીં પડે. રાજકીય સેવકો પ્રજાના સાચા માલિક છે અને ધર્મ અને જાતિના નામે રાજનીતિ કરીને પૈસા કમાવવાનો જ તેમનો ધર્મ છે. હું માનું છું કે રાજકારણીઓનો કોઈ ધર્મ કે જાતિ હોતો નથી, તેઓ જે દિશામાં ફાયદો જુએ છે તે દિશામાં આગળ વધે છે.
મિત્રો, જો સરકારના જમાઈના સૌથી મોટા ઉદાહરણની વાત કરીએ તો રેલવે વિભાગમાં સૌથી વધુ સરકારી નોકરો છે, જેઓ રેલવેને પોતાનો પ્રથમ અધિકાર માને છે, તે અને તેમનો પરિવાર આખી જિંદગી ટ્રેનમાં મફત મુસાફરીનો આનંદ માને છે,તેવી જ રીતે તમામ વિભાગના કર્મચારીઓ તેમના વિભાગ દ્વારા આપવામાં આવતી સુવિધાઓને જનતા સમક્ષ પોતાનો અધિકાર માને છે, મારું અનુમાન છે કે જો તેમના વિભાગની સેવા કરવામાં આવી હોય તો તેમના વિભાગની સેવા કરતાં વધુ હશે. જાહેર, કદાચ. સરકાર પણ માને છે કે સરકારી કર્મચારીઓ કામ કરતા નથી, તેથી જ તેઓ ધીમે ધીમે હંગામી કર્મચારીઓથી કામ ચલાવી રહ્યા છે, કારણ કે જનતા જ વાસ્તવિક માલિક છે, પરંતુ તેમને ખબર નથી કે નોકરો પાસેથી કામ કેવી રીતે લેવું, જે નોકર કામ કરતો નથી તેને નોકરીમાં રહેવાનો અધિકાર કેવી રીતે હોઈ શકે છે અને જો કોઈને કામ માટે નોકરી આપવામાં આવી રહી નથી તો તેને નોકરી આપવામાં આવી રહી છે તેનું કામ? તેઓ પૈસા આપે છે, પણ આપણા દેશમાં આવું થાય છે?હવે સમય આવી ગયો છે જ્યારે આપણે સરકારી નેતાઓ, અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓને આપવામાં આવતા પગાર અને ભથ્થાને બદલે સંપૂર્ણ કામ કરવાની જવાબદારી ઉભી કરવી પડશે. જો કોઈ નેતા પોતાનું કામ ન કરે તો જનતાને તેને પાછો બોલાવવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ. એમાં કોઈ મતલબ નથી કે જો કોઈ નેતા પ્રજાને ખોટા વચનો આપીને ચૂંટાઈ આવે તો જનતાએ નેતાની છેતરપિંડીનો શિકાર બનીને કરેલી ભૂલની સજા આખા પાંચ વર્ષ ભોગવવી પડે છે, તેવી જ રીતે જો કોઈ ભ્રષ્ટ અને આળસુ વ્યક્તિ સરકારમાં અધિકારી કે કર્મચારી તરીકે નિયુક્ત થાય તો તેને આખી જીંદગી ભોગવવી પડે, જો કોઈ પણ સમયે એવું લાગતું હોય કે તે કોઈ ભ્રષ્ટાચારી કે નોકરી કરવા ઈચ્છતો નથી, તો તે આ કામ કરવા માંગતો નથી તાત્કાલિક નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવો જોઈએ. કેટલાક લોકો કહે છે કે આમ કરવાથી તેનો પરિવાર મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જાય છે, પરંતુ આવું વિચારવાનું આપણું કામ નથી, આ કરનારનું કામ છે.જ્યારે તેને તેના પરિવારની ચિંતા નથી તો આપણે તેના પરિવારની ચિંતા શા માટે કરીએ? હવે સરકારી સેવાઓના નિયમોમાં ફેરફાર કરવો જરૂરી બની ગયો છે, જેથી યોગ્ય કામ ન કરનારાઓને બહારનો રસ્તો બતાવી શકાય.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સંપૂર્ણ વિગતોનો અભ્યાસ કરીએ અને તેનું વિશ્લેષણ કરીએ, તો જાણવા મળે છે કે તમામ રાજ્ય સરકારો તાત્કાલિક તેમના સિવિલ સર્વિસ આચરણ નિયમોમાં સુધારો કરે તે સમયની જરૂરિયાત છે.
-કમ્પાઈલર લેખક – ટેક્સ એક્સપર્ટ કોલમિસ્ટ સાહિત્યિક આંતરરાષ્ટ્રીય લેખક વિચારક કવિ સંગીત માધ્યમ સીએ(એટીસી) એડવોકેટ કિશન સનમુખદાસ ભાવનાનિ ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર 9284141425
