વૈશ્વિક સ્તરે, 10 મે 2025 ના રોજ વહેલી સવાર સુધી સમગ્ર વિશ્વ સતત અને સચોટ નજર રાખતું હતું કે કેવી રીતે 26 થી વધુ ડ્રોન દ્વારા જમ્મુ કાશ્મીર, રાજસ્થાન, ગુજરાતથી લઈને પંજાબ સુધીના ઘણા શહેરો પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો, જેને ભારતના ડ્રોન રડાર સિસ્ટમ દ્વારા નિષ્ફળ બનાવવામાં આવ્યો હતો, જોકે પાકિસ્તાનની આર્થિક સ્થિતિ ખૂબ જ નાજુક છે, તેથી જ ડ્રોનની તપાસમાં તે તુર્કીમાં બનેલું હોવાનું જાણવા મળ્યું, પરંતુ આશ્ચર્યજનક રીતે, 1989 થી 35 વર્ષ સુધી, પાકિસ્તાનને 28 વર્ષ સુધી IMF તરફથી સતત ભંડોળ મળ્યું છે, 2019 થી છેલ્લા 5 વર્ષમાં, IMF એ 4 વખત લોન આપી છે, પાકિસ્તાનનો વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત 10.33 અબજ ડોલર છે જ્યારે ભારતનો 686 અબજ ડોલર છે, આના પરથી ભારત અને પાકિસ્તાનની આર્થિક સ્થિતિનું આંધળું મૂલ્યાંકન કરી શકાય છે. આજે આપણે ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધની પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે IMF લોન વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ કારણ કે 9 અને 10 મે 2025 ની મધ્યરાત્રિએ, IMF એ ફરી એકવાર પાકિસ્તાનને 2.3 બિલિયન ડોલર એટલે કે લગભગ 20 હજાર કરોડ રૂપિયાની લોન મંજૂર કરી છે, તે પણ પાકિસ્તાનની નાજુક આર્થિક સ્થિતિ પર જે ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધની આરે છે, જ્યારે IMF ના 191 સભ્યો છે, અને મતદાન પણ આવા મોટા મુદ્દા પર થાય છે. પરંતુ આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે ભારત તરફથી ભારે વિરોધ અને ઘણા પુરાવા આપ્યા છતાં, લોન પસાર થઈ ગઈ અને એક અબજ ડોલર તાત્કાલિક મુક્ત કરવામાં આવશે. તમને જણાવી દઈએ કે વાસ્તવમાં IMF માં 25 ડિરેક્ટર છે, જે વિશ્વભરના દેશોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અહીં નિર્ણયો મોટાભાગે સર્વસંમતિથી લેવામાં આવે છે પરંતુ જ્યારે મતદાનની વાત આવે છે, ત્યારે કાં તો સમર્થન માન્ય છે અથવા ગેરહાજર રહેવાની મંજૂરી છે, આવા કિસ્સામાં જો કોઈ વિરોધ દર્શાવવા માંગે છે તો ગેરહાજર રહે છે પરંતુ ભારત પોતાનો વિરોધ નોંધાવતી વખતે ગેરહાજર રહ્યું પરંતુ પોતાની દલીલમાં જોરદાર વિરોધ દર્શાવ્યો પરંતુ તેમ છતાં લોન પસાર કરવામાં આવી કારણ કે ભારતનો IMF ને મજબૂત સંદેશ છે કે આ પૈસા પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થામાં સુધારો કરશે નહીં પરંતુ આતંકવાદી ભંડોળમાં ઉપયોગ કરવામાં આવશે, છતાં ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધની પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે 191 સભ્યો ધરાવતા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ દ્વારા આટલી મોટી લોનની રકમ સ્વીકારવી એ એક કાવતરું, વ્યૂહરચના અથવા ભલામણ છે, તેથી આજે આપણે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી આ લેખ દ્વારા ચર્ચા કરીશું, ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધની પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે, 191 સભ્યો ધરાવતા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળે પાકિસ્તાનને 2.3 અબજ ડોલરની લોન મંજૂર કરી.
મિત્રો, જો આપણે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ વચ્ચે IMF દ્વારા પાકિસ્તાન માટે 2.3 બિલિયન ડોલરની લોન મંજૂર કરવાની વાત કરીએ, તો IMF એ પાકિસ્તાનને 2.3 બિલિયન ડોલર (20 હજાર કરોડ રૂપિયા) ના બે પેકેજ મંજૂર કર્યા છે. આ લોનમાંથી, 1 બિલિયન ડોલર (8500 કરોડ રૂપિયા) એક્સટેન્ડેડ ફંડ ફેસિલિટી હેઠળ તાત્કાલિક આપવામાં આવશે, જ્યારે 1.3 બિલિયન ડોલર (11 હજાર કરોડ રૂપિયા) ની લોન આગામી 28 મહિનામાં હપ્તામાં આપવામાં આવશે.
મિત્રો, જો આપણે IMFના મતદાન અને IDR ના આધાર વિશે વાત કરીએ, તો અહીં, યુદ્ધની પરિસ્થિતિ વચ્ચે, આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળે પાકિસ્તાનને 2.3 અબજ ડોલર (20 હજાર કરોડ રૂપિયા) ના બે પેકેજ મંજૂર કર્યા છે. આ લોનમાંથી, 1 બિલિયન ડોલર (8500 કરોડ રૂપિયા) એક્સટેન્ડેડ ફંડ ફેસિલિટી હેઠળ તાત્કાલિક આપવામાં આવશે, જ્યારે 1.3 બિલિયન ડોલર (11 હજાર કરોડ રૂપિયા) ની લોન આગામી 28 મહિના માટે હપ્તામાં આપવામાં આવશે. IMF માં 191 સભ્ય દેશો છે. દરેક દેશનો એક મત હોય છે, પરંતુ મત ફક્ત આનાથી નક્કી થતો નથી. IMF માં, મતદાન અધિકારો ક્વોટાના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે. એનો અર્થ એ થયો કે, ક્વોટા જેટલો ઊંચો હશે, IMFના નિર્ણયોમાં તેનો હિસ્સો એટલો જ વધુ હશે. કોઈ દેશ પાસે કેટલો ક્વોટા હશે તે તે દેશની આર્થિક શક્તિ (જેમ કે GDP), વિદેશી વિનિમય અનામત, વેપાર અને આર્થિક સ્થિરતા પર આધાર રાખે છે. અમેરિકાનો ક્વોટા સૌથી વધુ ૧૬.૫ ટકા હોવાથી, તેનો મત સૌથી વધુ મહત્વ ધરાવે છે. ભારતની મતદાન શક્તિ લગભગ 2.75 ટકા છે. જ્યારે પાકિસ્તાનની મતદાન શક્તિ લગભગ 0.43 ટકા છે. મતદાનના અધિકારો બે આધારે આપવામાં આવે છે: મૂળભૂત મતો: દરેક દેશને 250 મૂળભૂત મતો મળે છે, જે બધા દેશો માટે સમાન હોય છે. ક્વોટા આધારિત મતો: ક્વોટાના આધારે વધારાના મતો આપવામાં આવે છે. આ માટે, IMF ની ખાસ ચલણ SDR ખરીદવી પડશે. ૧ લાખ SDR માટે ૧ મત મળે છે. કુલ મતો મૂળભૂત મતો અને ક્વોટા-આધારિત મતો ઉમેરીને મેળવવામાં આવે છે. SDR નું પૂર્ણ સ્વરૂપ સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ છે. આ IMF દ્વારા બનાવવામાં આવેલ આંતરરાષ્ટ્રીય અનામત સંપત્તિ છે. આને IMFનું ‘આંતરરાષ્ટ્રીય રોકડ’ અથવા ‘વૈશ્વિક ચલણ એકમ’ કહી શકાય. તેનો ઉપયોગ નાણાકીય વ્યવહારો માટે થાય છે. જોકે, તે વાસ્તવિક ચલણ નથી. SDR નું મૂલ્ય પાંચ મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય ચલણો પર આધારિત છે: (1) US ડોલર (USD) (2) યુરો (EUR) (3) ચાઇનીઝ યુઆન (CNY) (4) જાપાનીઝ યેન (JPY) (5) બ્રિટિશ પાઉન્ડ (GBP) IMF બધા સભ્ય દેશોને તેમના ક્વોટા અનુસાર SDR ફાળવે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પાસે ૧૬.૫ ટકા મતદાન અધિકારો સાથે સૌથી વધુ મતદાન અધિકારો છે. કોઈપણ નિર્ણય લેવા માટે ૮૫ ટકા મતોની જરૂર પડે છે. આવી સ્થિતિમાં, જો અમેરિકા મતદાન ન કરે તો બહુમતી વિના કોઈ નિર્ણય પસાર થઈ શકશે નહીં. ભારતે આજે IMFમાં મતદાન કર્યું ન હતું. ભારતના વિદેશ સચિવે 8 મેના રોજ કહ્યું હતું કે IMF એ છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં પાકિસ્તાનને મોટી સહાય પૂરી પાડી છે. તેમના દ્વારા ચલાવવામાં આવતા કોઈપણ કાર્યક્રમો સફળ પરિણામો પ્રાપ્ત કરી શક્યા નથી. આજે મતદાન પહેલા ભારતે પોતાનો વાંધો નોંધાવ્યો હતો. ભારતે કહ્યું કે જો સરહદ પાર આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપતા દેશને વારંવાર મદદ આપવામાં આવે છે, તો તે વિશ્વને ખોટો સંદેશ આપે છે. આ પછી, ભારતે પાકિસ્તાનને IMF ભંડોળ મળવાના મુદ્દા પર વિરોધમાં મતદાન કર્યું ન હતું. અન્ય દેશોના મતોની મદદથી, આ ભંડોળ પાકિસ્તાન માટે મંજૂર કરવામાં આવ્યું હતું.
મિત્રો, જો આપણે IMF માં લોન સામે ભારતના વાંધા દલીલ વિશે વાત કરીએ, તો શુક્રવારે મળેલી બેઠકમાં ભારતે પાકિસ્તાનને આપવામાં આવી રહેલી લોન અંગે ગંભીર વાંધો ઉઠાવ્યો. ભારતે IMFની વિસ્તૃત ભંડોળ સુવિધા હેઠળ પાકિસ્તાનને આપવામાં આવી રહેલી 1 અબજ ડોલરની લોન અને સ્થિતિસ્થાપકતા અને સ્થિતિસ્થાપકતા સુવિધા હેઠળ પ્રસ્તાવિત 1.3 અબજ ડોલરની નવી લોન પર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. ભારતે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે પાકિસ્તાનના નબળા રેકોર્ડ અને લોનના દુરુપયોગની શક્યતાને અવગણી શકાય નહીં, ખાસ કરીને જ્યારે આ નાણાંનો ઉપયોગ આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપવા માટે થઈ શકે છે. ભારતે IMFને યાદ અપાવ્યું કે 1989 થી અત્યાર સુધીના 35 વર્ષમાં, પાકિસ્તાનને 28 વર્ષ સુધી IMF તરફથી નાણાકીય મદદ મળી છે, અને છેલ્લા 5 વર્ષમાં જ ચાર બેલઆઉટ પ્રોગ્રામ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. ભારતે કહ્યું કે જો અગાઉના કાર્યક્રમો અસરકારક હોત તો આજે પાકિસ્તાનને ફરીથી IMF પાસે જવાની જરૂર ન પડી હોત. IMF સંસાધનોના લાંબા ગાળાના ઉપયોગ પર IMFના મૂલ્યાંકન અહેવાલને ટાંકીને ભારતે કહ્યું કે પાકિસ્તાનના કિસ્સામાં, IMFની દેખરેખ પ્રણાલીની અસરકારકતા, તેના કાર્યક્રમોની ડિઝાઇન અને તેમના અમલીકરણ અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. રિપોર્ટમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે પાકિસ્તાનને વારંવાર રાહત પેકેજ આપવા પાછળ રાજકીય કારણોની વ્યાપક ધારણા છે. ભારતે એમ પણ કહ્યું કે પાકિસ્તાનના અર્થતંત્રમાં સૈન્યની ઊંડી દખલગીરી નીતિગત અસ્થિરતા અને સુધારાઓને ઉલટાવી દેવાનું જોખમ વધારે છે. 2021ના યુએન રિપોર્ટને ટાંકીને, ભારતે કહ્યું કે પાકિસ્તાનની સૈન્ય સાથે જોડાયેલી કંપનીઓ દેશમાં સૌથી મોટી વ્યવસાયિક સંસ્થાઓ છે. સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફેસિલિટેશન કાઉન્સિલમાં સેનાની તાજેતરની ભૂમિકા આ દખલગીરીને વધુ મજબૂત બનાવે છે. પાકિસ્તાન ભંડોળનો દુરુપયોગ કરી રહ્યું છે. ભારતે એવો પણ ભય વ્યક્ત કર્યો હતો કે IMF જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓ પાસેથી મળતું ભંડોળ ‘ફંગિબલ’ છે (એટલે કે સરળતાથી અન્ય હેતુઓ માટે વાપરી શકાય છે) અને તેનો ઉપયોગ રાજ્ય-પ્રાયોજિત સરહદ પાર આતંકવાદ માટે થઈ શકે છે. ભારતે કહ્યું કે આવા ભંડોળનો દુરુપયોગ માત્ર વૈશ્વિક મૂલ્યોની અવગણના નથી પરંતુ તે IMF અને અન્ય દાતા સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા પર પણ પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. પોતાના કડક વલણના ભાગ રૂપે, ભારતે આ મુદ્દા પર IMF મતદાન પ્રક્રિયામાંથી દૂર રહ્યું અને અન્ય સભ્ય દેશોને નૈતિક અને વૈશ્વિક સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી જવાબદાર પગલાં લેવા અપીલ કરી.
મિત્રો, જો આપણે પાકિસ્તાનની પરિસ્થિતિ વિશે વાત કરીએ, તો દુનિયામાં કોણ પાકિસ્તાનની ગરીબી વિશે જાણતું નથી? તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF), વિશ્વ બેંક, ADB અને તેમના મિત્ર દેશો પાસેથી ભીખ માંગવા માટે પ્રખ્યાત રહ્યા છે. પરંતુ આ પૈસાનો ઉપયોગ પોતાના વિકાસ માટે કરવાને બદલે, તેણે તેનો ઉપયોગ આતંકવાદી ફેક્ટરી ચલાવવા માટે કર્યો. હવે ભારત પાકિસ્તાનના આતંકવાદી ભંડોળ પર એક પછી એક હુમલા કરી રહ્યું છે. હવે તે આ સ્ટ્રાઈકમાં પોતાનું ટ્રમ્પ કાર્ડ રમવા જઈ રહ્યો છે. પહેલગામ હુમલા બાદ ભારતે પાકિસ્તાન પર આર્થિક દબાણ વધાર્યું છે. આ અંતર્ગત સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરવામાં આવી છે. પાકિસ્તાન સાથેના વેપાર પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. હવાઈ ક્ષેત્ર પણ બંધ કરી દેવામાં આવ્યું છે. આ બધા પગલાં પાકિસ્તાનના અર્થતંત્રને ભારે નુકસાન પહોંચાડશે. જોકે, આ ટ્રેન્ડ હજુ બંધ થયો નથી. હવે ભારત પાકિસ્તાનને IMF પાસેથી મળી રહેલી $1.3 બિલિયન લોનનો પણ વિરોધ કરી શકે છે. ભારતનું કહેવું છે કે પાકિસ્તાન આ પૈસાનો ઉપયોગ આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરે તેવી શક્યતા છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર વર્ણનનો અભ્યાસ કરીએ અને તેનું વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ દરમિયાન, ૧૯૧ સભ્યોના આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) એ પાકિસ્તાનને ૨.૩ બિલિયન ડોલર (૨૦ હજાર કરોડ) ની લોન મંજૂર કરી છે. ભારતનો IMF ને કડક સંદેશ એ છે કે આ નાણાંનો ઉપયોગ પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા સુધારવા માટે નહીં પરંતુ આતંકવાદી ભંડોળ માટે કરવામાં આવશે. શું ૧૯૧ સભ્યોના આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ દ્વારા ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ વચ્ચે આટલી મોટી લોન સ્વીકારવી એ કોઈ કાવતરું, વ્યૂહરચના કે ભલામણ છે?
કિશન સનમુખદાસ ભાવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9284141425
