ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં જો કોઈ એક એવું નામ હોય જેને સાંભળતા જ મનમાં આદર, ભવ્યતા અને એક અનોખા વ્યક્તિત્વની છબી ઉપસી આવે, તો તે નામ છે અમિતાભ બચ્ચન. હિન્દી સિનેમાના ‘એન્ગ્રી યંગ મેન’, ‘શહેનશાહ’ અને ‘બિગ બી’ જેવા અસંખ્ય બિરુદોથી નવાજવામાં આવેલા અમિતાભ બચ્ચન માત્ર એક અભિનેતા નથી, પરંતુ તેઓ ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સિનેમાની એક અદભુત સંસ્થા છે. આજે શહેનશાહ Amitabh Bachchan Birthday Special લેખમાં વાંચીએ પાંચ દાયકા કરતાં પણ વધુ સમયથી કરોડો હૃદય પર રાજ કરનાર અમિતાભ બચ્ચનની જીવન સફર કોઈપણ નવલકથા કરતાં ઓછી રોમાંચક નથી.
પ્રારંભિક જીવન, જન્મ અને કૌટુંબિક પૃષ્ઠભૂમિ
અમિતાભ બચ્ચનનો જન્મ ૧૧ ઓક્ટોબર ૧૯૪૨ ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના અલ્હાબાદ (હાલનું પ્રયાગરાજ) ખાતે થયો હતો. તેમના પિતા ડૉ. હરિવંશરાય બચ્ચન હિન્દી સાહિત્યના અત્યંત પ્રખ્યાત અને આદરણીય કવિ હતા, જેમણે ‘મધુશાલા’ જેવી કાળજયી કૃતિની રચના કરી હતી. તેમની માતા તેજી બચ્ચન એક અત્યંત પ્રભાવશાળી અને આધુનિક વિચારો ધરાવતા મહિલા હતા, જેઓ થિયેટરમાં પણ ઊંડો રસ ધરાવતા હતા.
અમિતાભના જન્મ સમયે તેમનું નામ ‘ઇન્કિલાબ’ રાખવાનું વિચારવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ પાછળથી પ્રખ્યાત કવિ સુમિત્રાનંદન પંતની સલાહ પર તેમનું નામ ‘અમિતાભ’ રાખવામાં આવ્યું, જેનો અર્થ થાય છે “ક્યારેય ન ખૂટે તેવો પ્રકાશ”. અમિતાભ બચ્ચનને સંસ્કાર અને ભાષા પ્રત્યેનો પ્રેમ તેમના પિતા તરફથી વારસામાં મળ્યો હતો, જ્યારે સ્ટેજ પ્રત્યેનો આકર્ષણ તેમની માતા તરફથી મળ્યો હતો.
તેમણે પ્રારંભિક શિક્ષણ અલ્હાબાદની જ્ઞાન પ્રબોધિની અને બોયઝ હાઈસ્કૂલમાંથી મેળવ્યું. ત્યારબાદ તેઓ નૈનીતાલની પ્રખ્યાત શેરવુડ કોલેજમાં ભણ્યા અને દિલ્હી યુનિવર્સિટીની કિરોડી મલ કોલેજમાંથી વિજ્ઞાન પ્રવાહમાં સ્નાતકની પદવી મેળવી. અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી, તેમણે કોલકાતા (ત્યારનું કલકત્તા) માં ‘બર્ડ એન્ડ કંપની’ નામની શિપિંગ ફર્મમાં એક્ઝિક્યુટિવ તરીકે નોકરી શરૂ કરી, પરંતુ તેમનું મન હંમેશાં અભિનયની દુનિયામાં જ અટકાયેલું હતું.
મુંબઈ આગમન અને શરૂઆતનો કઠિન સંઘર્ષ
૧૯૬૦ના દાયકાના અંતમાં અમિતાભ બચ્ચન પોતાની નોકરી છોડીને અભિનેતા બનવાનું સપનું લઈને માયાનગરી મુંબઈ આવ્યા. શરૂઆતના દિવસો અત્યંત સંઘર્ષમય હતા. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ તેમના પ્રખ્યાત ઘેરા અવાજને કારણે તેમને રિજેક્ટ કરી દીધા હતા કે તેમનો અવાજ રેડિયો માટે યોગ્ય નથી. તે સમયે કોઈએ કલ્પના પણ નહોતી કરી કે આ જ અવાજ એક દિવસ આખા દેશની ઓળખ બની જશે.
તેમના લાંબા કદ (૬ ફૂટ ૨ ઇંચ) અને શ્યામ રંગને કારણે ઘણા નિર્માતા-નિર્દેશકો તેમને ફિલ્મમાં લેવા માટે ના પાડતા હતા. આખરે, ૧૯૬૯માં ખ્વાજા અહમદ અબ્બાસે તેમને ફિલ્મ ‘સાત હિન્દુસ્તાની’ માં બ્રેક આપ્યો. આ ફિલ્મ માટે તેમને શ્રેષ્ઠ નવોદિત અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો, પરંતુ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ખાસ કમાલ ન કરી શકી. આ પછી તેમણે આગામી થોડા વર્ષોમાં અંદાજે ૧૨ સતત ફ્લોપ ફિલ્મોનો સામનો કરવો પડ્યો. આ એવો સમય હતો જ્યારે કોઈ પણ કલાકાર હિંમત હારી જાય, પરંતુ અમિતાભે ધીરજ ગુમાવી નહીં.
‘એન્ગ્રી યંગ મેન’ નો ઉદય: સિનેમામાં નવો વળાંક
૧૯૭૩નો સમય ભારતીય સિનેમા માટે એક નવો ઇતિહાસ લઈને આવ્યો. લેખક જોડી સલીમ-જાવેદે એક સ્ક્રિપ્ટ લખી હતી, જેને તે સમયના અગ્રણી અભિનેતાઓએ નકારી કાઢી હતી. પ્રકાશ મહેરાએ એ ફિલ્મનું નિર્દેશન કર્યું અને મુખ્ય ભૂમિકા માટે અમિતાભ બચ્ચનની પસંદગી કરી. એ ફિલ્મ એટલે ‘ઝંજીર’.
‘ઝંજીર’ માં ઇન્સ્પેક્ટર વિજય ખન્નાના પાત્રમાં અમિતાભ બચ્ચને જે આક્રોશ અને ગંભીરતા બતાવી, તેણે દેશના યુવા વર્ગને ઢંઢોળી નાખ્યો. તે સમયે દેશમાં બેરોજગારી, ભ્રષ્ટાચાર અને સિસ્ટમ પ્રત્યે લોકોમાં ભારે રોષ હતો. અમિતાભ બચ્ચને સ્ક્રીન પર આ રોષને વાચા આપી અને અહીંથી જ તેમનો ‘એન્ગ્રી યંગ મેન’ તરીકે ઉદય થયો. ‘ઝંજીર’ સુપરહિટ રહી અને અમિતાભ રાતોરાત સ્ટાર બની ગયા.
આ સફળતા પછી તેમણે ક્યારેય પાછું વળીને જોયું નથી. તેમણે એક પછી એક શાનદાર ફિલ્મો આપી:
- દિવાર (૧૯૭૫): “આજ ભી મેં ફેંકે હુએ પૈસે નહીં ઉઠાતા” જેવા સંવાદોએ તેમને અમર બનાવી દીધા.
- શોલે (૧૯૭૫): જયનું પાત્ર ભજવીને તેમણે મિત્રતાની નવી મિસાલ કાયમ કરી. આ ફિલ્મ ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસની સૌથી મોટી બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ.
- ત્રિશૂલ, મુકદ્દર કા સિકંદર, ડોન, કાલા પત્થર: આ ફિલ્મોએ સાબિત કર્યું કે બોક્સ ઓફિસ પર માત્ર અમિતાભ બચ્ચનનું નામ જ કાફી છે.
અભિનયની વિવિધતા: માત્ર એક્શન નહીં, રોમાન્સ અને કોમેડી પણ
અમિતાભ બચ્ચન માત્ર ગંભીર કે એક્શન ભૂમિકાઓ પૂરતા મર્યાદિત નહોતા. તેમણે પોતાની અદભુત કોમેડી ટાઈમિંગ અને રોમેન્ટિક અંદાજથી પણ દર્શકોને મંત્રમુગ્ધ કર્યા.
- કોમેડી ફિલ્મો: ‘અમર અકબર એન્થોની’, ‘ચુપકે ચુપકે’, ‘નમક હલાલ’, ‘સત્તે પે સત્તા’ અને ‘બુઢ્ઢા હોગા તેરા બાપ’ જેવી ફિલ્મોમાં તેમનો હાસ્ય કલાકારનો અંદાજ અપ્રતિમ હતો.
- રોમેન્ટિક અને લાગણીસભર ફિલ્મો: ‘કભી કભી’, ‘સિલસિલા’ અને ‘મિલી’ જેવી ફિલ્મોમાં તેમણે એક સંવેદનશીલ પ્રેમી અને ગંભીર વ્યક્તિની ભૂમિકા અત્યંત સુંદર રીતે ભજવી.
‘કુલી’ અકસ્માત અને પુનર્જન્મ
૧૯૮૨માં ફિલ્મ ‘કુલી’ ના શૂટિંગ દરમિયાન બેંગલોરમાં એક ફાઈટ સીન વખતે અમિતાભ બચ્ચનને પેટમાં ગંભીર ઈજા થઈ હતી. તેમની સ્થિતિ એટલી નાજુક હતી કે ડોક્ટરોએ તેમને ક્લિનિકલી ડેડ જાહેર કરી દીધા હતા. આખા દેશમાં શોકનું મોજું ફરી વળ્યું હતું. કરોડો ચાહકોએ મંદિરો, મસ્જિદો અને ગુરુદ્વારાઓમાં પ્રાર્થનાઓ શરૂ કરી હતી.
લોકોની દુઆઓ રંગ લાવી અને ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૯૮૨ના રોજ અમિતાભ ભાનમાં આવ્યા. આ દિવસને તેમનો બીજો જન્મ માનવામાં આવે છે. જ્યારે તેઓ સાજા થઈને ઘરે પાછા આવ્યા, ત્યારે તેમના સ્વાગત માટે લાખો લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા હતા. આ ઘટના દર્શાવે છે કે જનતાના હૃદયમાં તેમનું સ્થાન કેટલું ઊંડું હતું.
રાજકારણમાં પ્રવેશ અને મોટું આર્થિક સંકટ
પોતાના પરમ મિત્ર રાજીવ ગાંધીના આગ્રહથી અમિતાભ બચ્ચને ૧૯૮૪માં રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો. તેમણે અલ્હાબાદ બેઠક પરથી લોકસભાની ચૂંટણી લડી અને ભારતના રાજકીય ઇતિહાસની સૌથી મોટી સરસાઈથી જીત મેળવી. જો કે, રાજકારણની ગંદકી તેમને માફક ન આવી અને ત્રણ વર્ષ પછી તેમણે રાજીનામું આપી દીધું.
૧૯૯૦ના દાયકાના અંતમાં અમિતાભના જીવનમાં સૌથી મોટો આર્થિક સંકટ આવ્યો. તેમણે પોતાની કંપની ABCL (Amitabh Bachchan Corporation Limited) શરૂ કરી હતી, જે ખરાબ સંચાલનના કારણે સંપૂર્ણપણે દેવામાં ડૂબી ગઈ. તેઓ નાદાર થઈ ગયા, બેંકોની નોટિસો આવવા લાગી અને તેમનું ઘર ‘પ્રતીક્ષા’ પણ જપ્ત થવાની અણી પર હતું. ઉંમરના આ પડાવ પર આટલી મોટી મુશ્કેલી આવી હોવા છતાં, તેમણે હિંમત હારી નહીં. તેઓ પોતે યશ ચોપરા પાસે ગયા અને કામ માંગ્યું, જેના પરિણામે તેમને ફિલ્મ ‘મોહબ્બતેં’ મળી.
ટેલિવિઝન ક્રાંતિ: ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ અને સેકન્ડ ઇનિંગ્સ
વર્ષ ૨૦૦૦માં અમિતાભ બચ્ચને એક એવો નિર્ણય લીધો જેણે ભારતીય ટેલિવિઝનનો ઇતિહાસ બદલી નાખ્યો. સ્ટાર પ્લસ પર શરૂ થયેલા શો ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ (KBC) ના હોસ્ટ તરીકે તેઓ નાના પડદા પર આવ્યા. તે સમયે મોટા સ્ટાર્સ ટીવી પર કામ કરવાનું નાનમ સમજતા હતા, પરંતુ અમિતાભ બચ્ચનની નમ્રતા, તેમનો પ્રભાવશાળી અવાજ અને “દેવીઓ ઔર સજ્જનો” કહેવાની શૈલીએ આખા દેશને ટીવી સ્ક્રીન સામે બાંધી દીધો. KBC સુપરહિટ રહ્યું અને તેનાથી અમિતાભનું તમામ દેવું ચૂકવાઈ ગયું તેમજ તેમનો લોકપ્રિયતાનો નવો યુગ શરૂ થયો.
પાછલી ઉંમરની પ્રાયોગિક અને અદભુત ભૂમિકાઓ
૬૦ અને ૭૦ વર્ષની ઉંમર વટાવ્યા પછી પણ અમિતાભ બચ્ચને એવા પાત્રો ભજવ્યા જે યુવા કલાકારો માટે પણ પડકારરૂપ છે:
- બ્લેક (૨૦૦૫): એક અંધ અને બહેરા બાળકીના અલ્ઝાઈમર પીડિત શિક્ષકની ભૂમિકા, જેના માટે તેમને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો.
- પા (૨૦૦૯): પ્રોજેરિયા નામની દુર્લભ બીમારીથી પીડિત ૧૨ વર્ષના બાળકની ભૂમિકા, જેમાં તેમના પોતાના પુત્ર અભિષેક બચ્ચને તેમના પિતાની ભૂમિકા ભજવી હતી.
- પીકુ (૨૦૧૫): એક જૂના ખ્યાલો ધરાવતા બંગાળી પિતાની ભૂમિકા, જેમાં દીપિકા પાદુકોણ સાથે તેમની કેમિસ્ટ્રી અદભુત હતી.
- પિંક (૨૦૧૬): “નો મીન્સ નો” ના શક્તિશાળી સંદેશ સાથે એક વકીલની ભૂમિકા, જેણે સમાજની માનસિકતા પર પ્રહારો કર્યા.
પુરસ્કારો, સન્માન અને સામાજિક યોગદાન
ભારત સરકારે કલાના ક્ષેત્રમાં તેમના અપ્રતિમ યોગદાન બદલ તેમને દેશના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માનોથી નવાજ્યા છે:
- પદ્મશ્રી (૧૯૮૪)
- પદ્મભૂષણ (૨૦૦૧)
- પદ્મવિભૂષણ (૨૦૧૫)
- દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર (૨૦૧૮) – ભારતીય સિનેમાનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર.
આ ઉપરાંત, તેઓ યુનિસેફ (UNICEF) ના ગુડવિલ એમ્બેસેડર તરીકે ભારતમાં પોલિયો નાબૂદી અભિયાન (‘દો બૂંદ જિંદગી કી’) ના મુખ્ય ચહેરો રહ્યા છે. ટ્યુબરક્યુલોસિસ (TB) અને સ્વચ્છ ભારત અભિયાનમાં પણ તેમનું મોટું સામાજિક યોગદાન છે.
ઉપસંહાર: સમય બદલાયો, પણ શહેનશાહ એ જ રહ્યા
આજે ૮3 વર્ષથી વધુની ઉંમરે પણ અમિતાભ બચ્ચન રોજ ૧૪ થી ૧૬ કલાક કામ કરે છે. સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિય રહીને પોતાના બ્લોગ દ્વારા ચાહકો સાથે જોડાયેલા રહે છે, જેને તેઓ પોતાનો ‘Extended Family’ (વિસ્તૃત પરિવાર) કહે છે.
અમિતાભ બચ્ચન માત્ર એક વ્યક્તિ નથી, પણ સંયમ, શિસ્ત, સખત પરિશ્રમ અને ક્યારેય હાર ન માનવાની જીવંત મિસાલ છે. ઉતાર-ચઢાવથી ભરેલી તેમની આ જીવન સફર આવનારી પેઢીઓને હંમેશાં પ્રેરણા આપતી રહેશે.
બોલીવુડના આ મહાનાયકને જન્મદિનની ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ!
FAQ
- Q1: અમિતાભ બચ્ચનનો જન્મ ક્યારે થયો હતો?
A: અમિતાભ બચ્ચનનો જન્મ 11 ઓક્ટોબર 1942 ના રોજ પ્રયાગરાજ (અલ્હાબાદ) માં થયો હતો. - Q2: અમિતાભ બચ્ચનને સદીના મહાનાયક કેમ કહેવાય છે?
A: 5 દાયકાથી વધુ સિનેમા પર રાજ અને BBC ના પોલમાં ‘Actor of the Century’ નો ખિતાબ મળવાથી તેમને સદીના મહાનાયક કહેવામાં આવે છે. - Q3: અમિતાભ બચ્ચનને કુલી ફિલ્મના શૂટિંગમાં શું થયું હતું?
A: 1982 માં કુલી ફિલ્મના શૂટિંગ દરમિયાન તેમને ગંભીર ઈજા થઈ હતી, જેને તેમનો બીજો જન્મ માનવામાં આવે છે. - Q4: અમિતાભ બચ્ચનને કયા સર્વોચ્ચ પુરસ્કારો મળ્યા છે?
A: તેમને પદ્મશ્રી, પદ્મભૂષણ, પદ્મવિભૂષણ અને દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર મળેલ છે.
મિત્રો આ સાથે સદીના મહાનાયક અમિતાભ બચ્ચન સર પરનો આ લેખ પૂરો થાય છે. તમને આ લેખ કેવો લાગ્યો તે નીચે કમેન્ટ બોક્સમાં જરૂરથી લખજો.
