વૈશ્વિક સ્તરે, ભારત અનાદિ કાળથી આધ્યાત્મિકતા અને શ્રદ્ધાનું પ્રતીક રહ્યું છે, જે હજારો વર્ષ પૂર્વેના ઇતિહાસમાં નોંધાયેલું છે, જે આપણે વર્તમાન સમયમાં આપણા પૂર્વજો, પૂર્વજો અને વડીલો પાસેથી વાર્તાઓ અને માન્યતાઓના રૂપમાં સાંભળી રહ્યા છીએ. ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે જ્યાં હિન્દુ, મુસ્લિમ, શીખ અને ખ્રિસ્તી સહિત અનેક જાતિઓ, જાતિઓ અને પેટા-જાતિઓના લોકો પોતાના ધોરણો અને માન્યતાઓ અનુસાર ધાર્મિક વિધિઓ કરે છે. કોઈના માટે કોઈ પ્રતિબંધો નથી, આ ભારતીય બંધારણની સુંદરતા છે, અમે આજે આ એટલા માટે કહી રહ્યા છીએ કારણ કે 30 માર્ચથી 6 એપ્રિલ 2025 સુધી, ચૈત્ર નવરાત્રીના શુભ દિવસો છે જે દર વર્ષે એપ્રિલ મહિનામાં અલગ અલગ તારીખે ઉજવવામાં આવે છે. તે ફક્ત એક રાજ્યમાં જ નહીં પરંતુ ઘણા રાજ્યોમાં ઊંડી શ્રદ્ધા સાથે ઉજવવામાં આવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, વ્યક્તિની પોતાની માન્યતા અને મહત્વ અનુસાર કડક ઉપવાસ રાખવામાં આવે છે – ચંપલ ન પહેરવા, વાળ ન મુંડાવવા, જમીન પર સૂવું, બ્રહ્મચારી રહેવું, મૌન પાળવું, પોતાની શક્તિ મુજબ અનેક પ્રકારની વસ્તુઓથી દૂર રહેવું, લોકો માતા દુર્ગા કાલીને તેમની ઇચ્છાઓ અને ઇચ્છિત ફળની પરિપૂર્ણતા માટે પ્રાર્થના કરે છે. એક મહત્વની વાત એ છે કે આ વખતે માતા દુર્ગા ગજ એટલે કે હાથી પર સવાર થઈને આવી રહી છે. ચૈત્ર નવરાત્રી ૩૦ માર્ચ થી ૬ એપ્રિલ ૨૦૨૫ સુધી – શેરાવલીઓ હાથી પર સવારી કરીને આવશે, તેથી આજે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી, આપણે આ લેખ દ્વારા ચર્ચા કરીશું, ચૈત્ર નવરાત્રીમાં માતાનું દરેક સ્વરૂપ સ્ત્રી શક્તિના દરેક પાસાને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને મહિલા સશક્તિકરણનું એક અદ્ભુત ઉદાહરણ પણ રજૂ કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે વર્ષમાં ચાર વખત આ તહેવાર ઉજવવાની વાત કરીએ, તો આ તહેવાર વર્ષમાં ચાર વખત ઉજવવામાં આવે છે, જેમાં ચૈત્ર નવરાત્રી અને શારદીય નવરાત્રીનું વિશેષ મહત્વ છે. ચૈત્ર નવરાત્રી એ દેવી દુર્ગાના નવ સ્વરૂપોની પૂજાનો તહેવાર છે, જે દર વર્ષે ચૈત્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષની પ્રતિપદા તિથિથી શરૂ થાય છે. આ વર્ષે ચૈત્ર નવરાત્રી ૩૦ માર્ચ ૨૦૨૫ (રવિવાર) ના રોજ શરૂ થશે અને ૬ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (રવિવાર) ના રોજ સમાપ્ત થશે. આ વખતે નવરાત્રી 9 દિવસને બદલે ફક્ત 8 દિવસની હશે, કારણ કે તારીખોમાં ફેરફારને કારણે અષ્ટમી અને નવમી એક જ દિવસે આવી રહ્યા છે. નવરાત્રી સામાન્ય રીતે 9 દિવસ માટે ઉજવવામાં આવે છે, પરંતુ આ વર્ષે તારીખોમાં ઘટાડો થવાને કારણે આ તહેવાર 8 દિવસમાં સમાપ્ત થશે. આનું કારણ કેલેન્ડરની ગણતરી છે, જેમાં ક્યારેક તારીખોના સંયોગને કારણે એક દિવસ ઓછો થઈ જાય છે. તેમ છતાં, ધાર્મિક દ્રષ્ટિકોણથી તેનું વિશેષ મહત્વ છે કારણ કે ઓછા દિવસોમાં વ્યક્તિને વધુ ઉર્જા અને ભક્તિ સાથે પૂજા કરવાનો શુભ અવસર મળે છે.
મિત્રો, જો આપણે 30 માર્ચથી 6 એપ્રિલ સુધી માતાની સવારી અને તેના મહત્વ વિશે વાત કરીએ, તો આ વખતે ચૈત્ર નવરાત્રી રવિવારથી શરૂ થઈ રહી છે અને જ્યારે નવરાત્રી રવિવારથી શરૂ થાય છે, ત્યારે માતાનું વાહન હાથી હોય છે. હાથી પર સવાર થઈને માતાનું આગમન ભારે વરસાદનો સંકેત આપે છે. જોકે, જુદા જુદા દિવસો અનુસાર, નવરાત્રિમાં મા દુર્ગાના વાહનો પાલખી, હોડી, ઘોડો, ભેંસ, માનવ અને હાથી છે. માન્યતા અનુસાર, જો સોમવાર કે રવિવારે નવરાત્રિ શરૂ થઈ રહી હોય, તો મા દુર્ગાનું વાહન હાથી છે, જે ભારે વરસાદનો સંકેત આપે છે. જ્યારે જો નવરાત્રિ મંગળવાર અને શનિવારે શરૂ થાય છે, તો માતાનું વાહન ઘોડો છે, જે શક્તિ પરિવર્તનનો સંકેત આપે છે. આ ઉપરાંત, જો દિવસ ગુરુવાર કે શુક્રવારથી શરૂ થાય છે, તો મા દુર્ગા પાલખીમાં બેઠી આવે છે જે રક્તપાત, તોડફોડ અને જાન-માલના નુકસાનનો સંકેત આપે છે. જો નવરાત્રિ બુધવારથી શરૂ થાય છે, તો માતા હોડી પર સવાર થઈને આવે છે. હોડી પર સવાર માતાનું આગમન શુભ છે. જો નવરાત્રિ રવિવાર અને સોમવારે સમાપ્ત થાય છે, તો માતા દુર્ગા ભેંસ પર સવારી કરે છે, જે શુભ માનવામાં આવતું નથી. આનો અર્થ એ થયો કે દેશમાં દુ:ખ અને રોગ વધશે. જો નવરાત્રિ શનિવાર કે મંગળવારે સમાપ્ત થાય છે, તો માતા જગદંબા કૂકડા પર સવારી કરીને જાય છે. કૂકડા પર સવારી કરવી એ દુ:ખ અને દુઃખમાં વધારો દર્શાવે છે. જ્યારે બુધવાર અને શુક્રવારે નવરાત્રિ સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે માતા દેવી હાથી પર ફરી પાછા ફરે છે, જે ભારે વરસાદનો સંકેત આપે છે. આ ઉપરાંત, જો નવરાત્રિ ગુરુવારે સમાપ્ત થઈ રહી હોય, તો માતા દુર્ગા મનુષ્ય પર સવારી કરે છે, જે સુખ અને શાંતિમાં વધારો દર્શાવે છે.
મિત્રો, જો આપણે ચૈત્ર નવરાત્રી પર્વના આગમનની માન્યતાઓ વિશે વાત કરીએ, તો ચૈત્ર નવરાત્રી 30 માર્ચ, રવિવારથી શરૂ થવા જઈ રહી છે, જે 6 એપ્રિલના રોજ સમાપ્ત થશે. નવરાત્રીના નવ દિવસોમાં, દેવી દુર્ગાના નવ સ્વરૂપોની પૂજા કરવામાં આવે છે. ભક્તો આ નવ દિવસના તહેવારને ખૂબ જ ભક્તિભાવથી ઉજવે છે. આ નવરાત્રીમાં, કેટલાક લોકો આખા 8 દિવસ ઉપવાસ રાખે છે, જ્યારે કેટલાક લોકો ફક્ત શરૂઆતમાં અને અંતે ઉપવાસ રાખે છે. ચૈત્ર નવરાત્રીના 8 દિવસ દરમિયાન, દેવીઓને તેમના સ્વરૂપો અનુસાર વિવિધ પ્રસાદ ચઢાવવામાં આવે છે. નવરાત્રીના પહેલા દિવસે માતા શૈલપુત્રી- ઘટસ્થાપન કરવામાં આવે છે. આ દિવસે માતા દેવીના પ્રથમ સ્વરૂપની પૂજા કરવામાં આવે છે. માતા શૈલપુત્રી હિમાલયની પુત્રી છે. માતાને સફેદ રંગ ગમે છે. દેવી માતાને શુદ્ધ ગાયનું ઘી અથવા ઘીમાંથી બનેલી વસ્તુઓ ચઢાવવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે તે સારા સ્વાસ્થ્યના આશીર્વાદ લાવે છે. ચૈત્ર નવરાત્રીના બીજા દિવસે માતા બ્રહ્મચારિણી – માતાના બીજા સ્વરૂપની પૂજા કરવામાં આવે છે. માતાએ ભગવાન શિવને પતિ તરીકે મેળવવા માટે કઠોર તપસ્યા કરી. આ કઠોર તપસ્યાને કારણે તેમનું નામ બ્રહ્મચારિણી પડ્યું. ખાંડને દેવી માતાનો પ્રિય પ્રસાદ માનવામાં આવે છે. ખાંડ ચઢાવવાથી આયુષ્ય વધે છે. મા ચંદ્રઘંટા – પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, મા દુર્ગાએ રાક્ષસોનો નાશ કરવા માટે ચંદ્રઘંટાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. આ અવતાર જ મહિષાસુરનો વધ કરીને દેવતાઓનું રક્ષણ કરતો હતો. માતા ચંદ્રઘંટાને દૂધ ચઢાવવામાં આવે છે. માતાને દૂધ આધારિત મીઠાઈ અથવા ખીર ચઢાવવાથી આર્થિક લાભ થાય છે. માતા કુષ્માંડા – એવું માનવામાં આવે છે કે માતા કુષ્માંડાએ પોતાના દિવ્ય સ્મિતથી બ્રહ્માંડની રચના કરી હતી. માતાને માલપુઆ ચઢાવવામાં આવે છે. માતા માલપુઆથી ખૂબ ખુશ છે. પ્રસાદથી પ્રસન્ન થઈને, માતા પોતાના ભક્તોની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે. માતા સ્કંદમાતા – પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, માતા પાર્વતીએ તેમના પુત્ર કાર્તિકેયને યુદ્ધ માટે તૈયાર કરવા માટે સ્કંદમાતાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. માતા સ્કંદમાતાને કેળા ચઢાવવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે માતાને કેળા ચઢાવવાથી શારીરિક રોગોથી રાહત મળે છે. છઠ્ઠા દિવસે, માતા કાત્યાની – માતાનો જન્મ મહર્ષિ કાત્યાયનના ઘરે થયો હતો, તેથી જ તેમનું નામ કાત્યાની રાખવામાં આવ્યું. દેવી કાત્યાયનીને દેવી દુર્ગાનું છઠ્ઠું સ્વરૂપ કહેવામાં આવે છે. માતાને મધ ખૂબ ગમે છે. મધ ચઢાવવાથી આકર્ષણ વધે છે. માતા કાલરાત્રિ – માતા કાલરાત્રિએ શુભમ-નિશુભમ અને રક્તબીજ નામના રાક્ષસોનો વધ કર્યો હતો. માતા કાલરાત્રિ નકારાત્મકતાનો નાશ કરનારી છે. તેમના શરીરનો રંગ કાળો છે અને તેમના વાળ વિખરાયેલા છે, તેથી તેમને કાલરાત્રિ કહેવામાં આવે છે. માતાને ગોળ ખૂબ જ ગમે છે. તેણીને ગોળ ચઢાવવાથી અચાનક મૃત્યુ થતું નથી. માતા મહાગૌરી – મહાગૌરીને માતા પાર્વતીનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. આઠમા દિવસને અષ્ટમી કહેવામાં આવે છે. આ દિવસે બધા ભક્તો ખાસ પૂજા કરે છે. આ દિવસે નારિયેળને પ્રસાદ તરીકે ચઢાવવામાં આવે છે, નારિયેળ ચઢાવવાથી દેવી માતા તમારી મનોકામનાઓ પૂર્ણ કરે છે. માતા સિદ્ધદાત્રી – માતા સિદ્ધદાત્રીને શક્તિનું સ્વરૂપ કહેવામાં આવે છે. પોતાના ભક્તોની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને, માતા નવ સિદ્ધિઓ આપી શકે છે. નવરાત્રીના નવમા દિવસે, પૂજા અને હવન પછી, કન્યા પૂજન કરવામાં આવે છે. આ દિવસે, માતા દેવીને હલવો-પુરી અને ચણાની ભાજી ચઢાવવામાં આવે છે, પછી પ્રસાદ કુંવારી છોકરીઓને ખવડાવવામાં આવે છે અને તેઓ પોતે તેને ખાઈને નવ દિવસના ઉપવાસનો અંત લાવે છે.
મિત્રો, જો આપણે કન્યાઓની પૂજા અને દેવીના શાસ્ત્રો વિશે વાત કરીએ, તો અષ્ટમીના દિવસે મા શક્તિની વિવિધ રીતે પૂજા કરવી જોઈએ, આ દિવસે દેવીના શસ્ત્રોની પૂજા કરવી જોઈએ, આ તિથિએ વિવિધ પ્રકારની પૂજા કરવી જોઈએ અને દેવીની પ્રસન્નતા માટે વિશેષ પ્રસાદ સાથે હવન કરવો જોઈએ, આ સાથે, 9 કન્યાઓને દેવીનું સ્વરૂપ માનીને ભોજન કરાવવું જોઈએ. દુર્ગાષ્ટમી પર દેવી દુર્ગાને ખાસ પ્રસાદ અર્પણ કરવો જોઈએ. પૂજા પછી, વ્યક્તિએ રાત્રે જાગવું જોઈએ અને ભજન, કીર્તન, નૃત્ય વગેરે સાથે તહેવારની ઉજવણી કરવી જોઈએ. 2 વર્ષની છોકરીને કુમારી કહેવામાં આવે છે. તેમની પૂજા કરવાથી બધા દુઃખ અને ગરીબી દૂર થાય છે. ૩ વર્ષની છોકરીને ત્રિમૂર્તિ માનવામાં આવે છે. ત્રિમૂર્તિની પૂજા કરવાથી પરિવારમાં ધન, સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ આવે છે. 4 વર્ષની છોકરીને કલ્યાણી માનવામાં આવે છે, તેની પૂજા કરવાથી સુખ અને સમૃદ્ધિ મળે છે. ૫ વર્ષની છોકરીને રોહિણી માનવામાં આવે છે. તેમની પૂજા કરવાથી રોગોથી રાહત મળે છે. કાલિકા નામની ૬ વર્ષની છોકરી. તેમની પૂજા કરવાથી જ્ઞાન અને રાજયોગની પ્રાપ્તિ થાય છે. ૭ વર્ષની છોકરીને ચંડિકા માનવામાં આવે છે, તેની પૂજા કરવાથી સમૃદ્ધિ મળે છે. ૮ વર્ષની છોકરી શામ્ભવી છે, તેની પૂજા કરવાથી લોકપ્રિયતા મળે છે. ૯ વર્ષની બાળકી દુર્ગાને દુર્ગા કહેવામાં આવી છે. તેમની પૂજા કરવાથી શત્રુઓ પર વિજય મળે છે અને અશક્ય કાર્યો પૂર્ણ થાય છે. ૧૦ વર્ષની છોકરીનું નામ સુભદ્રા છે. સુભદ્રાની પૂજા કરવાથી મનોકામનાઓ પૂર્ણ થાય છે અને સુખ પ્રાપ્ત થાય છે. વર્ષ દરમિયાન ચાર નવરાત્રીઓ ઉજવવામાં આવે છે. આ નવરાત્રી શારદીય હશે, જે પ્રતિપદાથી અશ્વિન શુક્લ પક્ષની નવમી તિથિ સુધી ઉજવવામાં આવશે. આ સમય દરમિયાન, ભક્તો દેવી દુર્ગા અને તેમના નવ અવતાર – નવદુર્ગાની પૂજા કરે છે. આ તહેવાર નવ દિવસ સુધી ઉજવવામાં આવે છે, તેથી કળશ સ્થાપનાની સાચી તારીખો અને સાચો મુહૂર્ત જાણવું મહત્વપૂર્ણ છે. નવરાત્રીના પહેલા દિવસે કળશ સ્થાપના કરવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે કળશ સ્થાપના ફક્ત શુભ સમયે જ કરવી જોઈએ, કારણ કે નવ દિવસ સુધી તે દેવીના રૂપમાં તમારા નિવાસસ્થાનમાં રહે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીશું, તો આપણને જાણવા મળશે કે ચૈત્ર નવરાત્રી ૩૦ માર્ચ – ૬ એપ્રિલ ૨૦૨૫ – સિંહો હાથી પર સવાર થઈને આવશે. હાથીઓ પર સવારી કરીને આવો – સિંહો, માતા જ્યોતવનલી. ચૈત્ર નવરાત્રીમાં માતાનું દરેક સ્વરૂપ સ્ત્રી શક્તિના દરેક પાસાને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને મહિલા સશક્તિકરણનું એક અદ્ભુત ઉદાહરણ પણ રજૂ કરે છે.
-સંકલનકાર લેખક – કાર નિષ્ણાત કટારલેખક સાહિત્યકાર આંતરરાષ્ટ્રીય લેખક ચિંતક કવિ સંગીત માધ્યમ સીએ(એટીસી) એડવોકેટ કિશન સનમુખદાસ ભાવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9284141425
