વૈશ્વિક સ્તરે, સમગ્ર વિશ્વ હૃદયપૂર્વક સ્વીકારે છે કે ભારતમાં, મહિલાઓને ઘણી સરકારી યોજનાઓમાં સન્માન આપવામાં આવે છે અને તેમને પ્રાથમિકતાનો દરજ્જો આપવામાં આવે છે, જે લેડીઝ ફર્સ્ટના એક પ્રકારના પ્રોટોકોલમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.8 માર્ચ 2023ના રોજ આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસ પણ આવી રહ્યો છે.વધુ એક બાબત આપણે જોઈએ છીએ કે આજના યુગમાં મહિલાઓ દરેક ક્ષેત્રમાં પુરૂષોને પાછળ છોડી રહી છે, જેનું સચોટ ઉદાહરણ એ છે કે શિક્ષણમાં પ્રથમ આવવાથી માંડીને કામ કરતી મહિલાઓમાં પ્રથમ સ્થાને મહિલાઓ આજે અગ્રેસર છે, એટલે જ આજે મહિલાઓને દરેક કામમાં કંપનીઓ દ્વારા પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ ખાનગી ક્ષેત્રમાં પણ મહિલાઓને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે.હું માનું છું કે તેમની પાસે જવાબદારી, જવાબદારી અને દરેક કામને ગંભીરતાથી લેવાની અભૂતપૂર્વ ગુણવત્તા છે.આજે આપણે આ વિષય વિશે એટલા માટે વાત કરી રહ્યા છીએ કારણ કે આજે 3 માર્ચ, 2025 ના રોજ મોડી સાંજે, નીતિ આયોગે લોન લેનારાઓથી લઈને બિલ્ડરો સુધીની વાર્તામાં મહિલાઓની ભૂમિકા પર એક અહેવાલ બહાર પાડ્યો હતો, જેમાં ગત વર્ષની સરખામણીમાં મહિલાઓમાં 42% જેટલી નાણાકીય જાગૃતિ વધી છે,વગેરે ઘણી બધી સકારાત્મક બાબતો મહિલાઓની તરફેણમાં કહેવામાં આવી છે, તેથી આજે અમે આ લેખમાં ઉપલબ્ધ માહિતી, સહાયક, સહાયકો સાથે ચર્ચા કરીશું m અને ભારતના આર્થિક વિકાસ અને પ્રગતિમાં કામ કરતી મહિલા વ્યાવસાયિકોનો ઉત્સાહ. સખત મહેનતે પ્રશંસનીય યોગદાન આપ્યું છે.
મિત્રો, જો આપણે 3 માર્ચ, 2025 ના રોજ મોડી સાંજે નીતિ આયોગ દ્વારા નાણાકીય ક્ષેત્રે મહિલાઓની સિદ્ધિઓ પરના રિપોર્ટિંગની રજૂઆત વિશે વાત કરીએ, તો નીતિ આયોગે આજે ફ્રોમ બોરોઅર્સ ટુ ક્રિએટર્સઃ ધ રોલ ઑફ વિમેન ઇન ઇન્ડિયાઝ ફાઇનાન્શિયલ ડેવલપમેન્ટ સ્ટોરી શીર્ષકથી એક રિપોર્ટ બહાર પાડ્યો છે.નીતિ આયોગના CEO દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ અહેવાલ દર્શાવે છે કે ભારતમાં વધુ મહિલાઓ લોન લેવા માંગે છે અને તેમના ક્રેડિટ સ્કોર્સ પર સક્રિયપણે દેખરેખ રાખી રહી છે.ડિસેમ્બર 2024 સુધીમાં, 27 મિલિયન મહિલાઓ તેમની ધિરાણ પર નજર રાખી રહી હતી,જે પાછલા વર્ષની સરખામણીમાં 42 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે અને આ અહેવાલ ટ્રાન્સયુનિયન CIBIL, NITI આયોગના મહિલા સાહસિકતા પ્લેટફોર્મ અને માઇક્રોસેવ કન્સલ્ટિંગ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. લોંચ દરમિયાન, NITI આયોગના CEOએ મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને સશક્તિકરણમાં ફાઇનાન્સની પહોંચની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.તેમણે કહ્યું કે, સરકાર માને છે કે ફાઇનાન્સ સુધી પહોંચ એ મહિલા ઉદ્યોગ સાહસિકતા માટે મૂળભૂત સમર્થક છે.વિમેન એન્ટરપ્રેન્યોરશિપ પ્લેટફોર્મ નાણાકીય સાક્ષરતા, ધિરાણ સુધી પહોંચ, માર્ગદર્શકતા અને બજાર જોડાણને પ્રોત્સાહન આપતી એક સમાવિષ્ટ ઇકો- સિસ્ટમ બનાવવાની દિશામાં કામ કરવાનું ચાલુ રાખે છે. જો કે, સમાન નાણાકીય પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સામૂહિક પ્રયાસ જરૂરી છે.મહિલાઓની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ સમાવિષ્ટ ઉત્પાદનો ડિઝાઇન કરવામાં નાણાકીય સંસ્થાઓની ભૂમિકા તેમજ માળખાકીય અવરોધોને દૂર કરતી નીતિગત પહેલ આ ગતિને બનાવવામાં મદદ કરશે. આ ધ્યેય હાંસલ કરવા માટે, WEP ના આશ્રય હેઠળ ફાઇનાન્સિંગ વિમેન્સ કોલાબોરેટિવ ની રચના કરવામાં આવી છે.અમે ઈચ્છીએ છીએ કે નાણાકીય ક્ષેત્રના વધુ હિતધારકો FWC સાથે જોડાય અને આ મિશનમાં યોગદાન આપે.નીતિ આયોગના મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર અને WEP ના મિશન ડિરેક્ટરે કહ્યું: મહિલા ઉદ્યોગ સાહસિકતાને પ્રોત્સાહિત કરવી એ ભારતના કાર્યબળમાં પ્રવેશતી મહિલાઓ માટે રોજગારની તકો સુનિશ્ચિત કરવાનો એક માર્ગ છે.તે સમાન આર્થિક વિકાસને ચલાવવા માટે એક સક્ષમ વ્યૂહરચના તરીકે પણ કામ કરે છે. મહિલા સાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવાથી 150 થી 170 મિલિયન લોકો માટે રોજગારીની તકો ઊભી થઈ શકે છે અને શ્રમ દળમાં મહિલાઓની વધુ ભાગીદારી પણ થઈ શકે છે.અહેવાલ દર્શાવે છે કે કુલ સ્વ-નિરીક્ષણ આધારમાં મહિલાઓનો હિસ્સો ડિસેમ્બર 2024માં વધીને 19.43 ટકા થયો હતો જે 2023માં 17.89 ટકા હતો. નોન-મેટ્રો વિસ્તારોમાં મહિલાઓ સક્રિયપણે તેમની ધિરાણનું સ્વ-નિરીક્ષણ કરી રહી છે, મેટ્રો વિસ્તારોની તુલનામાં, નોન-મેટ્રો વિસ્તારોમાં 48 ટકા અને મેટ્રો વિસ્તારોમાં 30 ટકાના વધારા સાથે.2024 માં, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ કર્ણાટક, ઉત્તર પ્રદેશ અને તેલંગાણામાં સ્વ-નિરીક્ષણ કરતી તમામ મહિલાઓમાં 49 ટકા હિસ્સો હશે, જેમાં દક્ષિણ પ્રદેશ 10.2 મિલિયન સાથે અગ્રણી છે.રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્યપ્રદેશ સહિતના ઉત્તર અને મધ્ય રાજ્યોમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં સક્રિય મહિલા ઋણધારકોમાં સૌથી વધુ ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) જોવા મળ્યો છે.2019 થી, બિઝનેસ લોનની ઉત્પત્તિમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 14 ટકા વધ્યો છે અને ગોલ્ડ લોનમાં તેમનો હિસ્સો 6 ટકા વધ્યો છે, ડિસેમ્બર 2024 સુધીમાં, બિઝનેસ લેનારાઓમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 35 ટકા હતો. જો કે, ધિરાણ ટાળવા, બેંકિંગનો નબળો અનુભવ, લોનની તૈયારીમાં અવરોધો અને કોલેટરલ અને બાંયધરી આપનારની સમસ્યાઓ જેવા પડકારો યથાવત છે. વધતી જતી ધિરાણ જાગૃતિ અને સુધારેલા સ્કોર્સ સાથે, નાણાકીય સંસ્થાઓ પાસે મહિલાઓની અનન્ય જરૂરિયાતોને અનુરૂપ લિંગ-સ્માર્ટ નાણાકીય ઉત્પાદનો ઓફર કરવાની તક છે.
મિત્રો, જો આપણે મહિલાઓની પ્રતિભા, સમર્પણ અને ઉત્સાહની વાત કરીએ,તો રાષ્ટ્રની પ્રગતિના સારા માપદંડોમાંના એક, એક મહાન બુદ્ધિ અને શક્તિવાળા વ્યક્તિએ એક વખત કહ્યું હતું કે,રાષ્ટ્રની પ્રગતિનું શ્રેષ્ઠ માપદંડ એ છે કે તે તેની સ્ત્રીઓ સાથે કેવી રીતે વર્તે છે, સ્ત્રીઓએ પડકારો અને અવરોધોનો સામનો કર્યો છે અને આનાથી તેઓને છેલ્લા ઘણા સમયથી મદદ મળી છે , મહિલા કાર્યકારી વ્યાવસાયિકો તેમની પ્રતિભા, સમર્પણ અને ઉત્સાહ માટે પ્રખ્યાત બની છે.તેઓએ સામાજિક અને કૌટુંબિક બાકાત હોવા છતાં, મહિલાઓએ તેમના આર્થિક સ્વતંત્રતાના અધિકારનો દાવો કર્યો છે અને પંચાયત પ્રણાલીમાં મહિલાઓને 50% અનામત આપવામાં આવી છે, જ્યારે ‘રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન’ જેવા ઘણા રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો તેમને નેતૃત્વની તકો પૂરી પાડે છે.સ્વચ્છ ભારત મિશન’ અને ‘મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ’ જેવી સરકારી પહેલોએ મહિલા કાર્યબળને સુપરવાઇઝરી નોકરીની તકો પૂરી પાડી છે આજે, ભારત વિશ્વમાં સ્ટાર્ટઅપ્સની દ્રષ્ટિએ ત્રીજા નંબરનું સૌથી મોટું ઇકોસિસ્ટમ ધરાવે છે અને યુનિકોર્ન સમુદાયમાં પણ ત્રીજું સૌથી મોટું છે.જો કે, તેમાંથી માત્ર 10 ટકા મહિલા સ્થાપકોની આગેવાની હેઠળ છે. મહિલા ઉદ્યોગ સાહસિકો માટે માનસિક અને આર્થિક બંને રીતે વધુ સમર્થન એકત્રિત કરવું અને તેમની મુસાફરી શરૂ કરવામાં મદદ કરવી એ સમયની જરૂરિયાત છે. સદભાગ્યે, છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં મહિલાઓની બિઝનેસ લીડર બનવાની અને કંપનીઓ સ્થાપવાની સમગ્ર પ્રક્રિયામાં મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે.
મિત્રો, જો આપણે રિપોર્ટિંગના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ભાગો વિશે વાત કરીએ, તો અહેવાલ દર્શાવે છે કે ભારતીય મહિલાઓ વધુને વધુ લોન લઈ રહી છે અને નાણાકીય સ્વતંત્રતા તરફ આગળ વધી રહી છે, જો કે, વ્યવસાયિક હેતુઓ માટે લોન લેવાની વૃત્તિ હજુ પણ ઓછી છે.આ વલણ વધુ વેગવાન બની શકે છે કારણ કે સરકાર અને નાણાકીય સંસ્થાઓ મહિલાઓ માટે વધુ સારી નાણાકીય પ્રોડક્ટ્સ અને પોલિસી સપોર્ટ પ્રદાન કરે છે, રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતમાં 27 મિલિયન મહિલા ઋણ લેનારાઓ ડિસેમ્બર 2024માં તેમની લોન પર સક્રિયપણે દેખરેખ રાખી રહ્યા હતા, જે ડિસેમ્બર 2023માં કરવામાં આવેલી આશરે 19 મિલિયન મહિલાઓ કરતાં 42% વધુ છે. આ દર્શાવે છે કે નાણાકીય સશક્તિકરણના પાયાના પથ્થર તરીકે મહિલા ઋણ લેનારાઓ વધુને વધુ મહિલાઓને ધિરાણની દેખરેખમાં આગેવાની લે છે, જેમ જેમ વધુ મહિલાઓ કાર્યબળમાં જોડાય છે અથવા ઉદ્યોગસાહસિક બને છે, ત્યારે ઔપચારિક ધિરાણની પહોંચ તેમને તેમની કારકિર્દીને આગળ વધારવાનો માર્ગ પૂરો પાડે છે. વધુમાં, તમારી ક્રેડિટનું નિરીક્ષણ કરવાથી મહિલા ઋણ લેનારાઓને તેમની નાણાકીય તંદુરસ્તી જાળવવામાં, વધુ સારી લોનની શરતો સુરક્ષિત કરવામાં અને ઓળખની ચોરી સામે રક્ષણ આપવામાં મદદ મળે છે.ઋણ લેનારાઓ તેમની ક્રેડિટ સ્ટેટસ વિશે સજાગ રહીને વધુ સારા નાણાકીય નિર્ણયો લઈ શકે છે, રિપોર્ટમાં એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે ડિસેમ્બર 2024માં મહિલાઓનો હિસ્સો વધીને 19.43 ટકા થયો હતો જે ડિસેમ્બર 2023માં 17.89 ટકા હતો.રિપોર્ટના તારણો પર બોલતા, MSC મેનેજિંગ ડિરેક્ટર મનોજ કુમાર શર્માએ કહ્યું: તારણો ચોંકાવનારા છે.2019 થી લોન મેળવવા માંગતી મહિલા ઓની સંખ્યા 22% ના CAGR પર વધી છે,જેમાં 60% ઋણ લેનારાઓ અર્ધ-શહેરી અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી આવે છે.આ મેટ્રો શહેરોની બહાર એક ઊંડા નાણાકીય પદચિહ્નની રૂપરેખા આપે છે.વધુમાં, યુવા જનરલ ઝેડ મહિલાઓ ડેટ મોનિટરિંગમાં આગળ વધી રહી છે, આ જૂથની સંખ્યામાં વાર્ષિક ધોરણે 56% વધારો થયો છે, જે 2024માં સ્વ-નિરીક્ષણ કરતી મહિલા વસ્તીમાં તેમનો હિસ્સો 22% સુધી લઈ જાય છે. મિલેનિયલ3 મહિલાઓની સંખ્યામાં વાર્ષિક ધોરણે 38% નો વધારો જોવા મળ્યો, જે આ જ સમયગાળા માટે સ્વ- નિરીક્ષણ કરતી મહિલા વસ્તીમાં તેમનો હિસ્સો 52% સુધી લઈ ગયો, કુલ સ્વ-નિરીક્ષણ વસ્તીમાં પણ, જનરલ Z મહિલા ઋણ લેનારાઓનો હિસ્સો ડિસેમ્બર 2023 માં 24.9% થી વધીને ડિસેમ્બર 2024 માં 27.1% થયો. આ મેટ્રિક્સમાં વધારો નાણાકીય જાગૃતિનું ઉચ્ચ સ્તર અને નાણાકીય સ્વતંત્રતા હાંસલ કરવા માટે ક્રેડિટ મેનેજમેન્ટ સાધનોની વ્યાપક સ્વીકૃતિ દર્શાવે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સંપૂર્ણ વિગતોનો અભ્યાસ કરીએ અને તેનું વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જોવા મળશે કે NITI આયોગનો રિપોર્ટ 2025 – ઋણ લેનારા ઓથી લઈને બિલ્ડરો સુધી: મહિલાઓની નાણાકીય વિકાસની વાર્તામાં મહિલાઓની વિશેષ ભૂમિકા ગત વર્ષની સરખામણીમાં 42% વધી છે.
-કમ્પાઈલર લેખક – ટેક્સ એક્સપર્ટ કોલમિસ્ટ સાહિત્યિક આંતરરાષ્ટ્રીય લેખક વિચારક કવિ સંગીત માધ્યમ સીએ (એટીસી) એડવોકેટ કિશન સનમુખદાસ ભાવનાનિ ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર 9284141425
