New Delhi, તા.25
મોડી રાત સુધી સોશિયલ મીડિયા પર ચોંટી રહેલો એક 21 વર્ષીય યુવક નિખિલ સવારે ઊઠીને સૌથી પહેલાં પોતાનાં મોબાઇલમાં જુએ છે કે રાતની પાર્ટી પોસ્ટ પર કેટલા લાઇક્સ અને વ્યૂઝ મળ્યા છે. દિલ્હીની સોફ્ટવેર એન્જિનિયર રીયા એ વાતથી નારાજ છે કે તેની બહેનનાં લગ્નમાં તેની રડતી તસવીરો એવી નથી કે તે સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરી શકાય. મનોવૈજ્ઞાનિકો આ વ્યસનને ’પરફોર્મેટિવ લિવિંગ’ કહે છે.
સવારે ઉઠવાથી લઈને સૂવા સુધી, યુઝર્સ, ખાસ કરીને યુવા પેઢી, તેના વેબમાં એટલી ફસાઈ ગઈ છે કે તેઓ સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા માટે કોઈ ક્ષણ ચૂકતાં નથી. તમામ પ્લેટફોર્મ પર ઉત્સવ અને ખુશીની પળોની રીલ્સ ઘણી જોવા મળે છે, પરંતુ કોઈ પ્રિયજનના મૃત્યુના થોડા મિનિટો અથવા કલાકો પછી સોશિયલ મીડિયા પર આવતી પોસ્ટ પણ ઓછી નથી. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, તેને સોશિયલ ’મીડિયા ગુલામી’ કહેવું ખોટું નહીં હોય. આવા યુઝર્સને શબ્દોનો ટેકો અથવા પ્રશંસા મળે છે, પરંતુ તેમના પ્રિયજનોની શીખ નહીેં. સોશિયલ મીડિયા કે જે આપણા કનેક્ટ કરવાનો દાવો કરે છે તે જ આપણને અલગ કરી રહ્યું છે. મનોવૈજ્ઞાનિકોની નજરમાં, તે ’પ્રેઝન્સ પરફોર્મન્સ પ્રેશર’ ડિસઓર્ડર છે. જો તમને લાઇક્સ અને કોમેન્ટ્સ ન મળે, તો તમને લાગે છે કે જીવન કંટાળાજનક છે.
સ્પોટલાઇટ ઇફેક્ટથી પીડાતા લોકો
સોશિયલ મીડિયા પર યુઝર્સને એ વાતની પણ શંકા છે કે તેમની ઈમેજ ખોટી તો નથી બની રહીને. મનોવૈજ્ઞાનિકો આને સ્પોટલાઇટ ઇફેક્ટ કહે છે. ખરેખર, આ મનોવૈજ્ઞાનિક ઘટના છે, જેમાં આપણને લાગે છે કે દરેક વ્યક્તિ આપણી તરફ જોઈ રહી છે. સોશિયલ મીડિયાએ તેની અસર 100 ગણી વધારી દીધી છે. સ્પોટલાઇટ ઇફેક્ટ નામ 1984 માં થોમસ ગિલોવિચે આપ્યું હતું.
નો ફિલ્ટર નવેમ્બર મુવમેન્ટ
યુરોપનો ડિજિટલ સર્વિસ એક્ટ અને ભારતનો ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ અલ્ગોરિધમની પારદર્શિતા અને વ્યસનકારક ડિઝાઇનને રોકવા માટે તૈયાર છે. હેશટેગ ’નો ફિલ્ટરનવેમ્બર’ જેવી મુવમેન્ટ પણ ચલાવવામાં આવી રહી છે.
રીલ્સના ચકકરમા નકલી વીડિયો પણ
ઘણી સાઇટ્સ કમાણી અથવા ભીડ માટે નકલી રીલ્સ પણ બનાવી રહી છે. તેમને લાખો વ્યૂઝ અને લાઇક્સ મળે છે. જ્યારે કેટલાક કારણો સાચા છે, ત્યારે એઆઈ અને ડીપફેકના યુગમાં તેમને ઓળખવું મહત્વપૂર્ણ છે.
► ઓનલાઇન રહેવાનો થાક
મનોવિજ્ઞાની કબીર સિંહ તેને મિલેનિયલ બર્નઆઉટ 2.0 કહે છે. થાક ઓફિસનો નથી, પણ હંમેશાં ‘ઓન’ રહેવાનો છે. તેના દર્દીઓ કહે છે કે તેઓ પોસ્ટ કરતા પહેલા 10 વખત વિચારે છે, શું તે સારું છે? પસંદો અને શેરોએ આપણા મગજની ડોપામાઇન સિસ્ટમને હાઇજેક કરી છે. આપણે કંન્ટેન્ટ માટે ટેવાયેલા નથી પણ વેલિડેશન માટે ટેવાયેલા છીએ.
► 21 કરોડ યુઝર્સ સોશિયલ મીડિયાના વ્યસની બન્યાં
1એક કુટુંબ વૃદ્ધ પિતાને આમેરમાં ફરવા માટે લાવ્યો હતો. જેવો તેઓ હાથી પર ચઢ્યા કે તરત જ તેમને ચક્કર આવવા લાગ્યા. પુત્ર અને પુત્રવધૂએ રીલ બનાવી અને કેપ્શન લખ્યું- પપ્પાની પહેલી હાથીની સવારી ખોટી પડી ગઈ. (આમેર, ઓગસ્ટ, 2025)
2 છોકરો અને છોકરી ગોવાના બીચ પર હતા ત્યારે અચાનક એક મોજા આવ્યા અને યુવતીનો ફોન પાણીમાં પડી ગયો. તેણે તરત જ બીજો ફોન કાઢ્યો અને લખ્યું, ‘ફોન ગયો છે પરંતુ સંપર્ક બંધ થઈ શકતો નથી.’ મેં એક નવો આઇફોન બુક કરાવ્યો. (બાગા બીચ, ગોવા – નવેમ્બર 2025)
3કાર લખનઉમાં પલટી ગઈ, યુવક બહાર નીકળ્યો અને એમ્બ્યુલન્સ આવે તે પહેલાં લાઇવ સ્ટાર્ટ કર્યું કે ભાઈ, અકસ્માત થયો, છે બધું બરાબર છે. ફક્ત થોડું લોહી નીકળે છે. ત્યાં 1200 લોકો લાઇવ જોઈ રહ્યાં હતાં. (હઝરતગંજ, જુલાઈ-2025).
► યુવાનો પણ ઉકેલો શોધી રહ્યાં છે
◙સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિયતા રહેવાનું દબાણ ઘટાડવા માટે, તેઓ ડિજિટલ ડિટોક્સ ટ્રિપની યોજના બનાવી રહ્યાં છે, જ્યાં ફોન પર જમા કરવાનો રહેશે.
◙લગ્નમાં ’અનપ્લગ્ડ વેડિંગ’ લખ્યું હોય છે કે ’કૃપા કરીને ફોન બંધ રાખો, અમારો પ્રેમ લાઇવ જુઓ, રેકોર્ડ ન કરો.’
◙કેટલાક ઘરોમાં દર રવિવારે નો પોસ્ટ ડે એટલે કે સોશિયલ મીડિયાથી અંતર રાખવાનો ટ્રેન્ડ વધી રહ્યો છે.
► 62%ટકા ઝેન ઝેડ અને મિલેનિયલ્સ સોશિયલ મીડિયાથી કંટાળ્યા
►21 કરોડ યુઝર્સ સોશિયલ મીડિયાના આદી બન્યા
