ફક્ત એક વર્ષ થયું છે, પરંતુ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા થયેલી ઉથલપાથલ એક યુગ બદલાઈ ગયો હોય તેવું લાગે છે. નવા વર્ષની શરૂઆતમાં, તેમણે વેનેઝુએલા પર હુમલો કર્યો. આ વર્ષે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તેની ૨૫૦મી વર્ષગાંઠ ઉજવશે, પરંતુ શું વિશ્વના સૌથી ઉદાર, સંતુલિત અને સ્થિર લોકશાહીના સ્થાપકોએ ક્યારેય કલ્પના કરી હશે કે કોઈ રાષ્ટ્રપતિ માત્ર એક વર્ષમાં ૨૫૦ વર્ષ જૂના ક્રમને ઉથલાવી દેશે? આફ્રિકન-અમેરિકન ફંક ગાયક જેમ્સ બ્રાઉને પ્રખ્યાત ગાયું હતું, “ઇટ્સ અ મેન્સ વર્લ્ડ.” તેવી જ રીતે, એવું કહી શકાય કે આ ટ્રમ્પની દુનિયા છે – ખાસ કરીને ભૂરાજકીય અને અર્થશાસ્ત્રમાં.
ટ્રમ્પની દુનિયામાં, સ્થાપિત રાજદ્વારી પરંપરાઓ અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો અને નિયમોની કોઈ ગેરંટી નથી. આ બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી સ્થાપિત નિયમ-આધારિત વિશ્વથી તદ્દન વિપરીત છે, જેના પર ભારતની વિદેશ અને વેપાર નીતિ ટકી છે. સોવિયેત યુનિયનના વિઘટન સાથે ભારત જે બ્લોક્સને ટાળતું હતું તે તૂટી ગયું, અને વિશ્વ એકધ્રુવીય બની ગયું. ભારતે, બિન-જોડાણવાદને બદલે, સ્વ-હિત સ્વાયત્તતાની નીતિ અપનાવી અને, જૂથવાદને ટાળીને, તેની વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક શક્તિ વિકસાવવા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો વ્યૂહાત્મક અને વેપાર ભાગીદાર બન્યો.
ભારત પહેલાં, ચીને પણ જૂથવાદ છોડી દીધો અને પોતાના વ્યૂહાત્મક હિતોનું રક્ષણ કરતી વખતે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે વેપાર ભાગીદારીમાં પ્રવેશ કર્યો, જેના કારણે તે હવે દરેક ક્ષેત્રમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને પડકારવાની સ્થિતિમાં છે. ટ્રમ્પ પોતે ચીનને ય્-૨ નું બીજું ય્, એટલે કે, બીજી મહાસત્તા માનતા હતા. તેઓ રશિયાને વ્યૂહાત્મક મહાસત્તા માને છે, પરંતુ તે વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનનો ત્રીજો ધરી બનવાની સ્થિતિમાં નથી. યુક્રેન યુદ્ધ અને આર્થિક પ્રતિબંધોએ તેને ચીનના છાવણીમાં ધકેલી દીધું છે. આનો અર્થ એ છે કે વિશ્વ ફરી એકવાર બે છાવણીમાં વહેંચાયેલું દેખાય છે, જ્યારે ભારત બહુપક્ષીય વ્યવસ્થા ઇચ્છે છે. યુનેસ્કો, વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન અને પેરિસ આબોહવા કરાર જેવી વૈશ્વિક સંસ્થાઓ અને સંધિઓમાંથી ટ્રમ્પના ખસી જવાથી ચોક્કસપણે વિશ્વ મંચ પર ઉભરતી શક્તિઓ માટે થોડી જગ્યા ઊભી થઈ છે. જો કે, મહાસત્તાઓની મનસ્વીતાએ નિયમ-આધારિત વ્યવસ્થાનું સ્થાન લીધું છે. વેનેઝુએલા પર યુએસ હુમલો અને ત્યારબાદ રાષ્ટ્રપતિ માદુરો પર કબજો, ઈરાન અને નાઇજીરીયા પર હવાઈ હુમલા અને તાઇવાનને ડરાવવા માટે ચીનની લશ્કરી કવાયતો આના તાજેતરના ઉદાહરણો છે.
મહાસત્તાઓની મનસ્વીતા ભારત માટે ચિંતાજનક છે. ભારત ચોક્કસપણે ઇચ્છે છે કે વૈશ્વિક સંસ્થાઓ અમેરિકા અને યુરોપિયન નિયંત્રણથી મુક્ત રહે, પરંતુ સુવ્યવસ્થિતતાના ભોગે નહીં. તે ઇચ્છે છે કે ભારત, બ્રાઝિલ, દક્ષિણ આફ્રિકા અને જાપાન જેવી શક્તિઓને વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ મળે. જો ભારત સુપરપાવર મનસ્વીતાના અંધાધૂંધમાં સુરક્ષા પરિષદ અને વિશ્વ બેંક જેવી સંસ્થાઓમાં યોગ્ય સ્થાન મેળવે છે, તો પણ તેની વ્યવહારિક ઉપયોગિતા શું રહેશે? વાસ્તવિકતા એ છે કે ભારતે તેની વિદેશ નીતિ કુશળતા દ્વારા આ વ્યવસ્થામાં પોતાનું સ્થાન બનાવવું પડશે. આ વર્ષે, તે બ્રિક્સ રાષ્ટ્રોનું અધ્યક્ષપદ સંભાળશે, જ્યાં તેને દક્ષિણના રાષ્ટ્રોનું નેતૃત્વ કરવાની તક મળશે, પરંતુ તેને ચીનનો પણ સામનો કરવો પડશે. બ્રિક્સ સભ્ય ઈરાન પણ ચલણના અવમૂલ્યન અને આર્થિક કટોકટી અંગે વિરોધ પ્રદર્શનો જોઈ રહ્યું છે. ટ્રમ્પે ધમકી આપી છે કે જો વિરોધ પ્રદર્શનો પર કાર્યવાહી કરવામાં આવશે તો અમેરિકા હસ્તક્ષેપ કરશે. અધ્યક્ષ તરીકે, બ્રિક્સ દેશના આંતરિક બાબતોમાં દખલગીરીનો આ ભય ભારત માટે યુક્રેનની જેમ જ મૂંઝવણ ઊભી કરી શકે છે.
ભારતે ક્વાડ સમિટનું પણ આયોજન કરવું પડશે, જે એક વર્ષ માટે મુલતવી રાખવામાં આવ્યું છે, જે ટ્રમ્પની ભારત મુલાકાત પર નિર્ભર રહેશે. ટ્રમ્પની ભારત મુલાકાત વેપાર વાટાઘાટોની પ્રગતિ પર નિર્ભર રહેશે, જેની નિષ્ફળતાએ ૨૫ વર્ષ જૂના સંબંધોમાં ખટાશ લાવી છે. જોકે યુએસ ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવ જેમીસન ગ્રીરે ભારતના પ્રસ્તાવોને અત્યાર સુધી મળેલી શ્રેષ્ઠ વેપાર ઓફર ગણાવી છે, ટ્રમ્પના વલણને જોતાં, ભારત કોઈપણ વસ્તુ પર આધાર રાખી શકે તેમ નથી. ભારતે યુએસ બજાર માટે વિકલ્પો શોધવા પડશે.
