વૈશ્વિક સ્તરે, દરેક લોકશાહી દેશમાં, ભારતીય ભાષામાં, કોઈપણ બિલ સંસદના બંને ગૃહોમાં લોકશાહી રીતે પસાર થાય છે અને તેને કાયદાનો દરજ્જો આપીને અમલમાં મૂકવામાં આવે છે. આ જ ક્રમમાં, ભારતમાં વક્ફ સુધારા બિલ 2025 ના રૂપમાં બીજો એક પ્રકરણ ઉમેરવામાં આવ્યો છે, જે બંને ગૃહોમાં પસાર થઈ ગયો છે અને 5 એપ્રિલ 2025 ના રોજ મોડી સાંજે રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર પછી, હવે તે ‘ઉમીદ’ નામનો કાયદો બની ગયો છે અને સામાન્ય લોકોની માહિતી માટે, તેને ગેઝેટમાં પણ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. હવે બધાની નજર આ કાયદાને લાગુ કરવા માટે ક્યારે સૂચના બહાર પાડવામાં આવે છે તેના પર છે. વકફ સુધારા બિલને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી ગઈ હોવાથી, નવો કાયદો અસ્તિત્વમાં આવ્યો છે, હવે તેનું નામ યુનિફાઇડ મેનેજમેન્ટ એમ્પાવરમેન્ટ એફિશિયન્સી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (ઉમીદ) છે, તેથી આજે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી, આપણે આ લેખ દ્વારા ચર્ચા કરીશું કે કેન્દ્ર સરકાર એક સૂચના બહાર પાડશે અને વકફની જગ્યાએ નવા કાયદા ઉમીદના અમલીકરણની તારીખ જણાવશે અને નિયમો પણ બનાવવામાં આવશે.
મિત્રો, જો આપણે વકફ સુધારા બિલ 2025 ના કાયદા બનવાની વાત કરીએ, તો સંસદના બંને ગૃહો દ્વારા વકફ સુધારા બિલ પસાર થયા પછી, તે હવે કાયદો બની ગયો છે, તેને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી ગઈ છે. લોકસભા અને રાજ્યસભા દ્વારા પસાર થયા બાદ, વક્ફ સુધારા બિલને રાષ્ટ્રપતિ પાસે મંજૂરી માટે મોકલવામાં આવ્યું હતું. રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર સાથે, વકફ સુધારા બિલ હવે કાયદો બની ગયો છે, જે સમગ્ર દેશમાં લાગુ થશે. સંસદના ઉપલા ગૃહ રાજ્યસભામાં, વક્ફ સુધારા બિલના પક્ષમાં ૧૨૮ અને વિરોધમાં ૯૫ મત પડ્યા. લોકસભામાં અગાઉ, તેના પક્ષમાં 288 અને વિરોધમાં 232 મત પડ્યા હતા. વિરોધ પક્ષોએ બંને ગૃહોમાં તેનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો. વિરોધ પક્ષોના નેતાઓએ તેને ગેરબંધારણીય ગણાવ્યું હતું. કોંગ્રેસ અધ્યક્ષે સરકારને બિલ પાછું ખેંચવાની અપીલ પણ કરી હતી. આ બિલ અંગે, સરકારનો દાવો છે કે તે વકફ વહીવટમાં પારદર્શિતા, જવાબદારી અને સમાવેશકતાને પ્રોત્સાહન આપશે. ગરીબ મુસ્લિમો જે તેમના અધિકારોથી વંચિત હતા તેમને તેમના અધિકારો મળશે, આ દેશના મુસ્લિમોની સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિમાં સુધારો લાવવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
રાષ્ટ્રપતિ મુર્મુ દ્વારા સુધારા અને મંજૂરી બાદ, આ બિલનું નામ હવે યુનિફાઇડ મેનેજમેન્ટ એમ્પાવરમેન્ટ એફિશિયન્સી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (ઉમીદ) થઈ ગયું છે. આ કાયદો ખાતરી કરે છે કે મહિલાઓને વકફ મિલકતો પર સમાન વારસાગત અધિકારો મળે, જે લિંગ સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને મુસ્લિમ મહિલાઓને સશક્ત બનાવવાના પ્રયાસોનો મુખ્ય ભાગ છે.
મિત્રો, જો આપણે આ કાયદાની જોગવાઈઓ વિશે વાત કરીએ, તો: (1) વક્ફ બોર્ડની રચના: બોર્ડમાં ઇસ્લામના તમામ વિચારધારાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરવામાં આવશે. સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલમાં 22 સભ્યો હશે, જેમાંથી ચારથી વધુ બિન-મુસ્લિમ નહીં હોય. (૨) વકફ મિલકત પર નિયંત્રણ: વકફ બોર્ડની દેખરેખ માટે એક ચેરિટી કમિશનરની નિમણૂક કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે, જે ખાતરી કરશે કે મિલકતોનું યોગ્ય રીતે સંચાલન થાય. (૩) વિધવાઓ, છૂટાછેડા લીધેલી સ્ત્રીઓ અને અનાથોના અધિકારોનું રક્ષણ: કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાની મિલકતને વકફ બનાવી શકે છે, પરંતુ વિધવાઓ, છૂટાછેડા લીધેલી સ્ત્રીઓ અને અનાથોની માલિકીની મિલકતોને વકફ જાહેર કરી શકાતી નથી. (૪) વિવાદોના નિરાકરણ માટે ટ્રિબ્યુનલ: દેશભરમાં વકફ સંબંધિત ૩૧,૦૦૦ થી વધુ કેસો પેન્ડિંગ છે, તેથી વકફ ટ્રિબ્યુનલને મજબૂત બનાવવામાં આવ્યું છે. ઉપરાંત, અપીલની જોગવાઈ ઉમેરવામાં આવી છે જેથી અસંતુષ્ટ પક્ષ સિવિલ કોર્ટમાં જઈ શકે. (૫) રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ અને સ્મારકોનું રક્ષણ: ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ હેઠળની મિલકતોને વકફ તરીકે જાહેર કરી શકાતી નથી. આ બિલ શા માટે રજૂ કરવામાં આવ્યું? સંસદીય બાબતોના મંત્રીએ ગૃહમાં કહ્યું હતું કે, 2006 માં, દેશમાં 4.9 લાખ વકફ મિલકતો હતી, જેનાથી ફક્ત 163 કરોડ રૂપિયાની આવક થતી હતી. ૨૦૧૩ના સુધારા પછી પણ આ આવકમાં માત્ર ૩ કરોડ રૂપિયાનો વધારો થયો. હાલમાં દેશમાં ૮.૭૨ લાખ વકફ મિલકતો છે પરંતુ તેમનું સંચાલન અસરકારક બનાવવાની જરૂર હતી.
મિત્રો, જો આપણે આ કાયદામાં જિલ્લા કલેક્ટરની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા વિશે વાત કરીએ, તો કલેક્ટરની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ રહેશે. એક અગ્રણી પ્રિન્ટ મીડિયા પેપરમાં પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલમાં, એક વકીલ નિષ્ણાતે જણાવ્યું હતું કે બિલમાં કેટલીક જોગવાઈઓ છે જેનો અમલ કરવો સરળ રહેશે. જેમ કે મૂળ કાયદા હેઠળ રદ કરાયેલી કલમો. પહેલા વકફ મિલકત નક્કી કરવાનો અધિકાર વકફ બોર્ડ પાસે હતો પરંતુ હવે તેને દૂર કરવામાં આવ્યો છે. આનો તાત્કાલિક અમલ કરવામાં આવશે. કેટલીક જોગવાઈઓને અમલમાં મૂકવામાં સમય લાગશે. ખાસ કરીને કલેક્ટર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવતી તપાસની પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ કરવામાં. જ્યારે વક્ફ બોર્ડ કલેક્ટરને મામલો મોકલશે, ત્યારે તપાસ કેવી રીતે હાથ ધરવામાં આવશે તે અંગે નિયમો બનાવવામાં આવશે. કેટલાક સુધારાઓ માટે ફક્ત પ્રક્રિયાગત ફેરફારોની જરૂર પડશે. તેમના મતે, સરકારી મિલકતો અને નિયુક્ત અધિકારીઓની ભૂમિકા સંબંધિત જોગવાઈઓ પણ નિયમોમાં સ્પષ્ટ કરવાની જરૂર પડશે. તેમણે કહ્યું કે સરકારી મિલકતો માટે એક નિયુક્ત અધિકારી રહેશે. આ અધિકારી કોણ હશે, તેમનો કાર્યકાળ અને અધિકારક્ષેત્ર શું હશે, તેનો ઉલ્લેખ નિયમોમાં કરવામાં આવશે. નિયમો પ્રકાશિત કરવામાં વધુ સમય લાગશે નહીં, કેન્દ્રીય લઘુમતી બાબતોનું મંત્રાલય આ નિયમોનો મુસદ્દો તૈયાર કરવાની જવાબદારી ધરાવે છે. મંત્રાલયના એક અધિકારીએ નામ ન આપવાની શરતે પ્રિન્ટ મીડિયાને જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રપતિ બિલને મંજૂરી આપ્યા પછી નિયમો ઘડવામાં આવશે. તેમણે કહ્યું, “અમને આશા છે કે નિયમો પ્રકાશિત કરવામાં વધુ સમય લાગશે નહીં કારણ કે મંત્રાલય બિલ અને સુધારાઓ વિશે સ્પષ્ટ છે.” એકવાર નિયમો બની ગયા પછી, તે કાયદા બન્યાના છ મહિનાની અંદર પ્રકાશિત થવા જોઈએ. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, સમય મર્યાદા લંબાવી શકાય છે. કેટલાક નિયમો માટે જાહેર પરામર્શની જરૂર હોય છે, જેમાં પ્રતિસાદ માટે ઓછામાં ઓછા 30 દિવસનો સમય આપવામાં આવે છે. જો આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ઘણા સૂચનો પ્રાપ્ત થાય, તો પ્રકાશનની સમયમર્યાદા છ મહિના સુધી લંબાવી શકાય છે. જે નિયમો માટે જાહેર પરામર્શની જરૂર નથી, તેમના માટે સમય મર્યાદા બિલના અમલીકર ણથી છ મહિના છે. બિલના આગળના પગલાઓ વિશે લોકસભાના ભૂતપૂર્વ મહાસચિવ સાથે વાત કરતા, તેમણે કહ્યું કે એકવાર તેને રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ મળી જાય અને તે ગેઝેટમાં સૂચિત થઈ જાય, તો સુધારેલા બિલમાં કેટલીક જોગવાઈઓ હોઈ શકે છે જે નિયમો માટે છે અને કેટલાક સુધારાઓનો ઉલ્લેખ પહેલાથી જ કરવામાં આવ્યો છે. બિલનો કલમ 41 એક નવો વિભાગ છે જે કેન્દ્ર સરકારને નિયમો બનાવવાની સત્તા આપે છે. કોઈ કાયદો ત્યારે જ લાગુ થઈ શકે છે જ્યારે નિયમો બનાવવામાં આવે અને સૂચિત કરવામાં આવે, તેથી નિયમો તાત્કાલિક બનાવવા જોઈએ. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, સરકાર બિલ સંસદમાં રજૂ થાય કે પસાર થાય તે પહેલાં જ નિયમો બનાવે છે, જેથી નિયમો પસાર થતાંની સાથે જ તેને સૂચિત કરી શકાય, એમ તેમણે જણાવ્યું હતું.
મિત્રો, જો આપણે કાનૂની નિષ્ણાતોના મંતવ્ય વિશે વાત કરીએ, તો સુપ્રીમ કોર્ટના એક નિષ્ણાત એડવોકેટે કહ્યું કે આ સુધારો મિલકતને વકફ તરીકે જાહેર કરનારાઓને પ્રતિબંધિત કરે છે. તે ફક્ત એવા મુસ્લિમો સુધી મર્યાદિત છે જેઓ ઓછામાં ઓછા પાંચ વર્ષથી મુસ્લિમ છે. જોકે, આ કેવી રીતે નક્કી થશે તે સ્પષ્ટ નથી. આ બિલ વકફ બોર્ડ દ્વારા તેમને સોંપવામાં આવેલા કેસોમાં કલેક્ટર દ્વારા તપાસ માટેની પ્રક્રિયાને વધુ સ્પષ્ટ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેમણે કહ્યું કે તેમણે સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ સમક્ષ બિલ પર પ્રેઝન્ટેશન પણ આપ્યું હતું. બિલમાં કેટલીક જોગવાઈઓ લાગુ કરવામાં સરળ રહેશે, જ્યારે અન્ય નિયમો ઘડવામાં વધુ સમય લાગશે. તે જ સમયે, સરકારને આશા છે કે નિયમો બનાવવામાં વધુ સમય લાગશે નહીં. સરકારે એક જાહેરનામું બહાર પાડીને માહિતી આપી છે કે સંસદની મંજૂરી બાદ, વકફ (સુધારા) અધિનિયમ, 2025 ને રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા 5 એપ્રિલ, 2025 ના રોજ મંજૂરી આપવામાં આવી છે. હવે આ કાયદો બનાવવામાં આવ્યો છે અને તેને સામાન્ય લોકોની માહિતી માટે પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે. પીટીઆઈના અહેવાલને ટાંકીને આ માહિતી પ્રકાશમાં આવી છે. સરકારે કહ્યું છે કે નવા કાયદાનો હેતુ વકફ મિલકતોમાં પારદર્શિતા લાવવા, અનિયમિતતા અટકાવવા અને ગેરકાયદેસર અતિક્રમણને રોકવાનો છે.
તો જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીશું, તો આપણને જાણવા મળશે કે વકફ (સુધારા) બિલને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી ગઈ – એક નવો કાયદો અસ્તિત્વમાં આવ્યો – જેનું નામ યુનિફાઇડ મેનેજમેન્ટ એમ્પાવરમેન્ટ એફિશિયન્સી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (ઉમીદ) છે. નવા વકફ કાયદા ઉમીદને ત્રણ વિપક્ષી પક્ષોએ અલગ-અલગ અરજીઓ દાખલ કરીને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો. ભારતીય ગેઝેટમાં એક સૂચના જારી કરીને મુસ્લિમ વકફ એક્ટ 1923 રદ કરવામાં આવ્યો. કેન્દ્ર સરકાર એક જાહેરનામું બહાર પાડશે અને વક્ફ ઉમીદના સ્થાને લાવવામાં આવેલા કાયદાના અમલીકરણની તારીખ જાહેર કરવામાં આવશે અને નિયમો બનાવવામાં આવશે.
-સંકલનકાર લેખક – કાર નિષ્ણાત કટારલેખક સાહિત્યકાર આંતરરાષ્ટ્રીય લેખક ચિંતક કવિ સંગીત માધ્યમ સીએ(એટીસી) એડવોકેટ કિશન સનમુખદાસ ભાવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર
