જો આપણે દાયકાઓ પહેલાના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો, આપણને ઘણા દેશો મળશે જે પહેલા સંયુક્ત દેશો હતા, પછી આ દેશોના રાજકીય હિતોને કારણે, ગૃહયુદ્ધો થતા રહ્યા અને દેશો તૂટી પડતા રહ્યા, જેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ સંયુક્ત રશિયા, સંયુક્ત ભારત છે. જો આપણે અવિભાજિત ભારત પર નજર કરીએ તો, તેમાં પાકિસ્તાન સાથે હાલના કેટલાક દેશોનો સમાવેશ થતો હતો, જેને લોર્ડ માઉન્ટબેટન દ્વારા નેતાઓ વચ્ચે પરસ્પર વાટાઘાટો દ્વારા પ્રક્રિયાગત રીતે અલગ કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે 1912 માં, સિંધ, ગુજરાત અને મુંબઈ બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી હેઠળ આવ્યા હતા. ત્યારબાદ ૧૯૨૮માં, બ્રિટિશ સરકાર સમક્ષ અલગ સિંધ પ્રાંતની રચનાની માંગ કરવામાં આવી અને તેની ભલામણો કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરવામાં આવી. પછી ૧૯૩૬માં, સિંધને મુંબઈ પ્રેસિડેન્સીથી અલગ કરીને એક રાજ્ય બનાવવામાં આવ્યું. જોકે, મુંબઈ પ્રેસિડેન્સીમાં બહુમતી હિન્દુઓની હતી અને બાકીના મુસ્લિમો, જૈનો, શીખો અને ખ્રિસ્તીઓની વસ્તી પ્રમાણમાં ઓછી હતી. પછી ૧૯૪૧માં, સિંધ રાજ્યમાં મુસ્લિમ વસ્તી ૭૨ ટકા અને હિન્દુ વસ્તી ૨૬ ટકા થઈ ગઈ, જેનો અર્થ એ થયો કે સિંધ રાજ્યની રચના પછી મુંબઈ પ્રેસિડેન્સીમાં બહુમતી લઘુમતી બની ગઈ. ૧૯૪૭માં લોર્ડ માઉન્ટબેટને ભારતના ભાગલાને મંજૂરી આપી, ત્યારબાદ ૨૬ જૂન ૧૯૪૭ના રોજ સિંધ એસેમ્બલીએ પાકિસ્તાનમાં જોડાવાનો નિર્ણય લીધો, ત્યારબાદ ભાગલા પછી ૧૯૪૭-૪૮માં ૨ લાખ હિન્દુઓની હત્યા કરવામાં આવી. એટલે કે, જો નેતાઓએ મુંબઈ પ્રેસિડેન્સી જાળવી રાખવાનો નિર્ણય લીધો હોત જેમાં ગુજરાત, મુંબઈ અને સિંધનો સમાવેશ થતો હતો, જ્યાં બહુમતી હિન્દુ હતી, તો આજે આખું સિંધ ભારતનો ભાગ હોત. આજે આપણે આ ઐતિહાસિક વિષય પર ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ કારણ કે પાકિસ્તાનમાં ખૈબર પખ્તૂન, બલુચિસ્તાન પછી હવે સિંધ પ્રાંત પણ આઝાદી માટે ઉગ્ર આંદોલન કરી રહ્યો છે. જોકે આ ચળવળ ૧૯૭૨માં જ નેતા જીએમ સઈદે શરૂ કરી હતી. પરંતુ હવે સિંધમાં, ચેલિસ્તાન કેનાલ પ્રોજેક્ટ ચાલી રહ્યો છે જે સિંધુથી પંજાબમાં 176 કિમી લંબાઈની 6 નવી નહેરો મોકલશે, જે આજની તણખા છે, બીજું, ભારત દ્વારા સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરવી પણ પાણીના સંકટનું એક કારણ છે. ભારત સાથેના તણાવ વચ્ચે, પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંતમાં અલગ સિંધુ દેશ બનાવવાની માંગણી કરતું એક વિશાળ આંદોલન અને પ્રદર્શન શરૂ થયું હતું જે 1972 થી ચાલી રહ્યું છે અને ભારત સાથે સંઘર્ષમાં ફસાયેલા પાકિસ્તાની શાસકોને ખરાબ સમાચાર મળ્યા, આજે પાકિસ્તાન બલુચિસ્તાન સિંધની સ્વતંત્રતા માટે ઉગ્ર આંદોલન ચાલી રહ્યું છે, પરિસ્થિતિ ગૃહમંત્રીના ઘરને બાળી નાખવા સુધી પહોંચી ગઈ છે, તેથી આજે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી, આ લેખ દ્વારા આપણે પાણીના વિવાદ, પાકિસ્તાનમાં ફાટી નીકળેલા ગૃહયુદ્ધ, બલુચિસ્તાન અને સિંધની સ્વતંત્રતા પર તેની અસર વિશે ચર્ચા કરીશું.
મિત્રો, જો આપણે પાકિસ્તાનમાં સિંધની સ્વતંત્રતા માટેના ઉગ્ર આંદોલનની વાત કરીએ, તો ભારત સાથેના તણાવ વચ્ચે, પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંતમાં અલગ સિંધુદેશ બનાવવા માટે જોરદાર વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થઈ ગયા છે. લોકો આ આપત્તિમાં તક શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે અને એવું લાગે છે કે તેઓ ભારત પર હુમલો કરે તેની રાહ જોઈ રહ્યા છે જેથી તેઓ પાકિસ્તાનથી અલગ થઈ શકે અને તેમના અલગ પ્રાંતો માટે એક અલગ દેશ બનાવી શકે. સિંધુદેશની માંગનો અર્થ સિંધીઓ માટે એક અલગ વતનનું નિર્માણ છે, જ્યાં લોકો સાથે કોઈ ભેદભાવ ન હોય અને પાકિસ્તાની સેના દ્વારા તેમના પર અત્યાચાર ન થાય. એવું માનવામાં આવે છે કે સિંધુદેશની રચનાની માંગ પાકિસ્તાની પંજાબીઓ દ્વારા નિયંત્રિત પાકિસ્તાની સેનાની દમનકારી નીતિઓનું પરિણામ છે. ભારત સાથે સંઘર્ષમાં ફસાયેલા પાકિસ્તાનને તેના ઘરેલુ મોરચે વધુ એક ખરાબ સમાચાર મળ્યા છે. પાકિસ્તાનમાં બલોચ પછી હવે સિંધ ક્ષેત્રમાં પણ આઝાદીની માંગ ઉઠવા લાગી છે. સિંધમાં ઘણા લોકોએ પોતાના અધિકારો અને સ્વતંત્રતાની માંગણી માટે આંદોલન શરૂ કર્યું છે. સિંધુ રાષ્ટ્રની હિમાયત કરતા એક મોટા જૂથે તાજેતરમાં જ મોટા શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શનો કર્યા. આમાં ગુમ થયેલા સિંધી રાષ્ટ્રવાદીઓની મુક્તિની માંગ કરવામાં આવી હતી. આ સમય દરમિયાન માનવ અધિકારોનો મુદ્દો પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. સિંધ પ્રાંતમાં સ્વતંત્રતાની માંગ બલુચિસ્તાનની જેમ જ તીવ્ર બની છે. જય સિંધ સ્વતંત્રતા ચળવળે શાંતિપૂર્ણ ધરણાનું આયોજન કર્યું. આ પ્રદર્શન દરમિયાન ગુમ થયેલા અને જેલમાં બંધ રાષ્ટ્રવાદીઓની મુક્તિની માંગ કરવામાં આવી હતી. પ્રદર્શનકારીઓએ સિંધ અને બલુચિસ્તાનમાં થઈ રહેલા માનવાધિકાર ઉલ્લંઘનને વૈશ્વિક સ્તરે ઉજાગર કરવાની હાકલ કરી હતી. સિંધના લોકો ઉર્દૂ જાણતા હોય તો જ સરકારી નોકરી મેળવી શકે છે. આ ઘટનાઓએ સિંધીઓમાં સતત અલગતાની લાગણીને વેગ આપ્યો છે. ભાગલા પછી ભારત ભાગી ગયેલા હિન્દુઓથી સિંધના લોકોને કોઈ ફાયદો થયો નહીં કારણ કે તેમની મિલકતો મુહાજિરો દ્વારા કબજે કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, ભારતમાંથી ગયેલા મુસ્લિમો ઉર્દૂ જાણતા હતા, તેથી તેમણે સિંધ પ્રાંતનો વહીવટ સંભાળી લીધો.
મિત્રો, જો આપણે સિંધના ગુસ્સાના વાસ્તવિક કારણ વિશે વાત કરીએ, તો ચોલિસ્તાન કેનાલ પ્રોજેક્ટ આ આગની ચિનગારી છે. ચોલિસ્તાન નહેર પ્રોજેક્ટ – પાકિસ્તાનની જીવાદોરી તરીકે ઓળખાતી સિંધુ નદીના પાણીને પંજાબના ચોલિસ્તાન રણ સુધી લઈ જવા માટે, પાકિસ્તાનની કેન્દ્ર સરકાર અને સેનાએ 176 કિલોમીટર લંબાઈની છ નહેરો બનાવવાની યોજના બનાવી હતી, પરંતુ સિંધના લોકો તેને પોતાના માટે ખતરો માને છે, કારણ કે સિંધની ખેતી, ત્યાંના ખેડૂતો અને લાખો લોકોની આજીવિકા આ સિંધુ નદી પર નિર્ભર છે. જો આ પાણી પંજાબ તરફ વાળવામાં આવે તો સિંધમાં દુષ્કાળ પડી શકે છે, પાક નાશ પામી શકે છે અને સમગ્ર વિસ્તાર રણ બની શકે છે. સિંધના લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા અને આ પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કર્યો. સિંધના ખેડૂતોને ડર છે કે તેમના પાક મરી જશે, તેમના બાળકો ભૂખ્યા રહેશે, અને આ વિરોધમાં ફક્ત ખેડૂતો જ નહીં – રાજકીય પક્ષો, ધાર્મિક સંગઠનો, વકીલો અને કાર્યકરો પણ સામેલ છે. ચોલિસ્તાન કેનાલ પ્રોજેક્ટ સામે સિંધમાં મહિનાઓથી હિંસા અને રાજકીય અરાજકતા ચાલી રહી હતી, ગયા મહિને પાકિસ્તાનની સામાન્ય હિત પરિષદે આ પ્રોજેક્ટ રદ કર્યો હતો, પરંતુ સિંધના લોકો કહે છે કે, અમને વિશ્વાસ નથી, અમે લેખિતમાં ઇચ્છીએ છીએ કે આ પ્રોજેક્ટ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવામાં આવે, અને જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે તેમની વાત ન સાંભળી, ત્યારે ગુસ્સો ફાટી નીકળ્યો, 21 મે 2025 ના રોજ, વિરોધીઓએ ગૃહ રાજ્યમંત્રીના ઘરને પણ બાળી નાખ્યું, જો જોવામાં આવે તો, આ જળ સંગ્રામ ફક્ત પાણી માટેની લડાઈ નથી. સિંધમાં પણ સ્વતંત્રતાના અવાજો વધુ બુલંદ થઈ રહ્યા છે. જય સિંધ સ્વતંત્રતા ચળવળે 17 મેના રોજ મોટા પ્રદર્શનો કર્યા હતા, જેમાં લોકો સિંધની સ્વાયત્તતા અને પાકિસ્તાની સેના વિરુદ્ધ સૂત્રોચ્ચાર કરી રહ્યા હતા. બલુચિસ્તાનમાં પહેલાથી જ સ્વતંત્રતા ચળવળ ચાલી રહી છે અને હવે સિંધ પણ તે જ માર્ગ પર છે. સિંધમાં પણ આઝાદીની માંગ કરવામાં આવી રહી છે. અહેવાલો અનુસાર, સિંધ પ્રાંતમાં પાણીની અછત અંગે લોકો લાંબા સમયથી ગુસ્સે છે. જોકે, આ સમયે સિંધ પ્રાંતમાં જે પ્રકારનું વાતાવરણ પ્રવર્તી રહ્યું છે તે જોતાં આવી ઘટનાઓને અવગણી શકાય નહીં. અહીં, શાંતિપૂર્ણ આંદોલનો અને દેખાવો દ્વારા પણ, લોકો પાકિસ્તાનથી અલગ થવાની માંગ કરી રહ્યા છે. આ માંગણી માટે ZSF M એટલે કે જય સિંધ ફ્રીડમ મૂવમેન્ટના લોકોએ તાજેતરમાં પાકિસ્તાનના મુખ્ય હાઇવે પર પ્રદર્શન કર્યું હતું, જેમાં સેંકડો કાર્યકરોએ ભાગ લીધો હતો.
મિત્રો, જો આપણે પાકિસ્તાનમાં પાણીના સંકટ દરમિયાન સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરીને ભારત દ્વારા મળેલા દ્વિપક્ષીય ફટકા વિશે વાત કરીએ, તો પાકિસ્તાન ટુડે અનુસાર, સિંધ પ્રાંત પહેલાથી જ પાણીના સંકટનો સામનો કરી રહ્યો છે. ૧૯૯૯ થી ૨૦૨૩ ની વચ્ચે, સિંધમાં સરેરાશ ૪૦ ટકા પાણીની અછત હતી, જ્યારે પંજાબમાં ૧૫ ટકા પાણીની અછત હતી. આ પાણીની કટોકટીને કારણે, 2.5 મિલિયન એકર કેરીના બગીચા અને અન્ય પાક સુકાઈ જવાના આરે છે. આ ઉપરાંત, દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ખેતીની જમીનો પણ દરિયાના પાણીના અતિક્રમણને કારણે પ્રભાવિત થઈ રહી છે. સિંધમાં વિવિધ રાજકીય પક્ષો, નાગરિક સંગઠનો અને ખેડૂત સંગઠનોએ વિરોધ પ્રદર્શનો કર્યા છે. પીડીપી પાર્ટીએ લરકાનાથી થટ્ટા સુધી રેલીઓનું આયોજન કર્યું હતું, જ્યારે સિંધ યુનાઇટેડ પાર્ટી, સિંધ અબદગર ઇત્તેહાદ અને જય સિંધ કૌમી મહાઝ જેવા સંગઠનોએ પણ વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લીધો હતો.
મિત્રો, જો આપણે ગૃહમંત્રીના ઘરને સળગાવવાની ગંભીર ઘટનાની વાત કરીએ, તો પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંતમાં પાણીને લઈને મોટા પાયે હિંસા થઈ છે.ઘણા અઠવાડિ યાથી ચાલી રહેલ પાણીનું સંકટ હવે હિંસક બની ગયું છે. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, સિંધ પ્રાંતના ગૃહમંત્રીના ગૃહ જિલ્લા નૌશહરો ફિરોઝના મોરો શહેરમાં મંગળવારે થયેલી અથડામણ દરમિયાન એક પ્રદર્શનકારીનું મોત થયું હતું. આ ઉપરાંત, સિંધ પ્રાંતના ગૃહમંત્રીનું ઘર વિરોધીઓ દ્વારા સળગાવી દેવામાં આવ્યું છે, અને અરાજકતાનું વાતાવરણ જોવા મળી રહ્યું છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીશું, તો આપણને જાણવા મળશે કે પાણીનો વિવાદ – પાકિસ્તાનમાં ગૃહયુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું – બલુચિસ્તાન અને સિંધે સ્વતંત્રતાનો આગ્રહ રાખ્યો – ભારત સાથે સંઘર્ષમાં ફસાયેલા પાકિસ્તાની શાસકો માટે ખરાબ સમાચાર આવ્યા – ખૈબર પખ્તુન, બલુચિસ્તાન અને સિંધે હિંસક રીતે સ્વતંત્રતા માટે અવાજ ઉઠાવ્યો – ગૃહમંત્રીના ઘરને બાળી નાખવાની પરિસ્થિતિ આવી. ભારત સાથેના તણાવ વચ્ચે, પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંતમાં 1972 થી અલગ સિંધુ દેશ બનાવવાની માંગણી સાથે એક વિશાળ આંદોલન શરૂ થયું.
કિશન સનમુખદાસ ભાવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9284141425
