વૈશ્વિક સ્તરે, આપણે ઘણીવાર લોકશાહીના ચાર સ્તંભો, વિધાનસભા, કારોબારી, ન્યાયતંત્ર અને મીડિયા અને તેમના અધિકારો, ફરજો, જવાબદારી અને કાર્યક્ષેત્રો વિશે સાંભળી અને વાંચીએ છીએ. સ્વાભાવિક રીતે, ચાર સ્તંભોમાં કાર્ય, અધિકારો અને ફરજોના અલગ અલગ ક્ષેત્રો છે, પરંતુ તેમની એકબીજા સાથે તુલના કરી શકાતી નથી, કોઈને ઓછો અંદાજ આપી શકાતો નથી, પરંતુ જ્યારે આપણે વ્યવહારિક રીતે જોઈએ છીએ, ત્યારે મનમાં સ્વાભાવિક રીતે એક પ્રશ્ન ઉદ્ભવે છે કે, ખાસ કરીને ત્રણ સ્તંભો, વિધાનસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્રમાં સૌથી શક્તિશાળી કોણ છે? મારા મનમાં આ વિચાર પણ આવ્યો કે ત્રણ સ્તંભોમાંથી ખરેખર કોણ શક્તિશાળી છે, ત્રણ સ્તંભોમાંથી કયો સ્તંભ સૌથી શક્તિશાળી છે? તેથી ખૂબ ઊંડા અભ્યાસ પછી મેં મારો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો કે કોઈ પણ “પદ” શક્તિશાળી નથી, પરંતુ તે પદની શક્તિ તે પદ પર બેઠેલી વ્યક્તિની ક્ષમતા, યોગ્યતા અને નૈતિક હિંમત દ્વારા પ્રગટ થાય છે. બીજા કોઈએ પણ આવો જ અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો હતો, જેની સાથે હું સંપૂર્ણપણે સંમત છું. જોકે મારા 45 વર્ષના લેખન અનુભવમાં, ઘણા લોકોએ ત્રણેય સ્તંભોમાં સર્વોચ્ચ પદ પર કબજો કર્યો છે, પરંતુ અત્યાર સુધી આપણે તેમના નિર્ણયોનું વિશ્લેષણ કરી શકીએ છીએ અને અનુમાન કરી શકીએ છીએ કે તે પદ મહત્વપૂર્ણ છે કે તેના પર બેઠેલી વ્યક્તિની ક્ષમતા, યોગ્યતા અને નૈતિક હિંમત, જેની ચર્ચા આપણે નીચેના ફકરામાં કરીશું. આજે આપણે આ વિષય પર ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ કારણ કે ભારતીય પીએમના પાછલા કાર્યકાળમાં નિર્ણય લેવાની રીત, ખાસ કરીને 370, ટ્રિપલ તલાક, સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક, ઓપરેશન સિંદૂર, GST અને અન્ય ઘણા નિર્ણયો, અને અમેરિકાના વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ, જેમણે પદ સંભાળતાની સાથે જ અમેરિકન ફર્સ્ટ, ટેરિફ કેસ, નાગરિકતા કેસ, પનામા કેનાલ, યુક્રેન રશિયા યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાની પહેલ, હમાસ ઇઝરાયલ યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાની પહેલ, સીરિયા પરના પ્રતિબંધો હટાવવા અને હવે ફેડરલ કોર્ટ દ્વારા ટેરિફ પર લાદવામાં આવેલ પ્રતિબંધ, અપીલ કોર્ટે ફગાવી દીધો અને ટેરિફ પુનઃસ્થાપિત કર્યો, આવા ઘણા મુદ્દાઓ છે, જે આ બંને વ્યક્તિત્વોની ક્ષમતા, ક્ષમતા અને નૈતિક હિંમત દર્શાવે છે. ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ બીઆર ગવઈએ શનિવારે (31 મે, 2025) અલ્હાબાદમાં નવનિર્મિત એડવોકેટ ચેમ્બર બિલ્ડીંગ અને મલ્ટી લેવલ પાર્કિંગના ઉદ્ઘાટન કાર્યક્રમમાં જણાવ્યું હતું કે ભારતીય બંધારણના અમલીકરણની 75 વર્ષની સફરમાં, વિધાનસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્રએ સામાજિક અને આર્થિક સમાનતા લાવવામાં ઘણું યોગદાન આપ્યું છે. જોકે, વ્યવહારિક રીતે વિશ્વમાં શાસનના ત્રણેય અંગો, જેમ કે વિધાનસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્રના અધિકારો અને સત્તાઓમાં સંતુલન છે, પરંતુ આજે, મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી, આપણે આ લેખ દ્વારા ચર્ચા કરીશું, જે વિશ્વના કારોબારી અને ન્યાયતંત્રમાં સૌથી શક્તિશાળી છે, શું “પદ” વધ્યું કે શું આ પદ સંભાળનાર વ્યક્તિની ક્ષમતા, યોગ્યતા અને નૈતિક હિંમત વધી?
મિત્રો, જો આપણે કારોબારી અને ન્યાયતંત્ર વિશે વાત કરીએ, તો ભારતમાં કારોબારી વધુ શક્તિશાળી છે. કારોબારી નિયમો અને કાયદા બનાવે છે અને ન્યાયતંત્ર તે કાયદાઓને લાગુ કરવામાં મદદ કરે છે. ન્યાયતંત્ર પોતાના સ્તરે કાયદા બનાવી શકતું નથી. કારોબારી ન્યાયતંત્રના આદેશોનું પાલન કરવાનું જરૂરી માનતી નથી, કારણ કે તેને સંબંધિત કાયદામાં ફેરફાર કરવાનો અધિકાર છે. સરકારે શાહ બાનો કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશનું પાલન કર્યું ન હતું. કોંગ્રેસ સરકારે બંધારણીય સુધારો લાવીને કાયદામાં ફેરફાર કર્યો હતો. એ જ રીતે, દિલ્હી કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશને એક નવું બિલ લાવીને ઉથલાવી દેવામાં આવ્યો હતો. 2 વર્ષ પહેલા, સુપ્રીમ કોર્ટે કાર્યસ્થળ પર SC ST શ્રેણીના કર્મચારીઓના ઉત્પીડનના કેસમાં આદેશ પસાર કર્યો હતો. તેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે તપાસ વિના અન્ય વર્ગના વ્યક્તિ સામે કેસ નોંધવો જોઈએ નહીં. આ માટે સરકારને કાયદો બનાવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. તે આદેશનું પાલન કરીને લોકસભામાં એક કાયદો બનાવવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ ભારે વિરોધને કારણે સરકારે તે કાયદો પાછો ખેંચવો પડ્યો હતો. તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મુસ્લિમોના હિત માટે ટ્રિપલ તલાક રોકવા માટે કાયદો બનાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. રાજ્યસભામાં આ બિલ પસાર કરાવવા માટે, વિપક્ષી પક્ષોના ઘણા વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. આમ ભારતીય બંધારણમાં કારોબારી એટલે કે લોકસભા અને રાજ્યસભાની સત્તાઓ વધુ શક્તિશાળી છે.
મિત્રો, જો આપણે આ બાબતને કારોબારી અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચે તુલનાત્મક શક્તિના દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ, તો ભારતમાં કારોબારી અને ન્યાયતંત્રમાં કોણ વધુ શક્તિશાળી છે અને શા માટે? ભારતમાં, કારોબારી અને ન્યાયતંત્રમાં કારોબારી વધુ શક્તિશાળી છે. કારોબારી નિયમો અને કાયદા બનાવે છે અને ન્યાયતંત્ર તે કાયદાઓને લાગુ કરવામાં મદદ કરે છે. ન્યાયતંત્ર પોતાના સ્તરે કાયદા બનાવી શકતું નથી. કારોબારી ન્યાયતંત્રના આદેશોનું પાલન કરવાનું જરૂરી માનતી નથી, કારણ કે તેને સંબંધિત કાયદામાં ફેરફાર કરવાનો અધિકાર છે. ભારતના વડા પ્રધાન અને ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશમાં કોણ વધુ શક્તિશાળી છે? જો આપણે બંધારણ પર નજર કરીએ તો, કોઈ વ્યક્તિ કોઈપણ મહત્તમ વય મર્યાદા વિના ઘણા વર્ષો અને ઘણી વખત વડા પ્રધાન રહી શકે છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશનો કાર્યકાળ ફક્ત થોડા મહિનાઓ કે વર્ષો માટે જ એક વાર હોય છે અને 65 વર્ષની વય મર્યાદા સુધીનો હોય છે. વડા પ્રધાનને ગમે ત્યારે પદ છોડવું પડી શકે છે, જ્યારે મુખ્ય ન્યાયાધીશને દૂર કરવા લગભગ અશક્ય છે. વડા પ્રધાને મુખ્ય ન્યાયાધીશના નિર્ણયને સ્વીકારવો પડે છે, પરંતુ એક શક્તિશાળી વડા પ્રધાન સંસદ દ્વારા તેને બદલી શકે છે. મોદીજી પણ વર્તમાન વડા પ્રધાન છે, ઇન્દિરા ગાંધી અને નરસિંહ રાવ પણ ત્યાં હતા અને તેમણે પદ સાથે જોડાયેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો, પરંતુ 10 વર્ષ સુધી વડા પ્રધાન હોવા છતાં, કોંગ્રેસના એક પણ વ્યક્તિએ તે સત્તાઓનો ઉપયોગ કર્યો ન હતો. ટી.એન. શેષને 6 વર્ષમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર બનીને સમગ્ર ચૂંટણી પ્રક્રિયા બદલી નાખી. તેમના પહેલા અને પછી આવેલા કમિશનરો પણ આવું કરી શક્યા નહીં. ઇન્દિરા ગાંધીના સમયમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ તેમના અયોગ્ય કાર્યો (કટોકટી) ને યોગ્ય ઠેરવતા રહ્યા. હકીકતમાં, પદ શક્તિશાળી નથી, પદની શક્તિ પદ સંભાળનાર વ્યક્તિની ક્ષમતા, યોગ્યતા અને નૈતિક હિંમત દ્વારા નક્કી થાય છે. વ્યવહારિક રીતે, ભારતમાં કોની પાસે વધુ સત્તા છે, ન્યાયતંત્ર, કારોબારી કે વિધાનસભા? વ્યવહારિક રીતે પણ, ભારતમાં, સરકારના ત્રણ અંગો, એટલે કે વિધાનસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્રના અધિકારો અને સત્તાઓ વચ્ચે સંતુલન છે. વિધાનસભા અને કારોબારીનું અસ્તિત્વ એકબીજા પર આધારિત છે. કારોબારી ફક્ત ત્યાં સુધી જ અસ્તિત્વમાં છે જ્યાં સુધી તેને વિધાનસભાનો વિશ્વાસ હોય અને રાષ્ટ્રપતિ કારોબારી વડા, વડા પ્રધાનની ભલામણ પર વિધાનસભાને વિસર્જન કરી શકે છે. કલમ ૧૨૧ અને ૨૧૧ વિધાનસભાને કોઈપણ ન્યાયાધીશના તેમના ફરજો બજાવવામાં વર્તનની ચર્ચા કરવાની મનાઈ ફરમાવે છે, જ્યારે બીજી બાજુ, કલમ ૧૨૨ અને ૨૧૨ અદાલતોને વિધાનસભાની આંતરિક કાર્યવાહી પર ચુકાદો આપવાથી મનાઈ ફરમાવે છે. આ ઉપરાંત, ભારતીય બંધારણના કલમ ૧૦૫ (૨) અને ૧૯૪ (૨) ધારાસભ્યોને તેમની વાણી સ્વાતંત્ર્ય અને મતદાન કરવાની સ્વતંત્રતાના સંદર્ભમાં અદાલતો દ્વારા દખલથી રક્ષણ આપે છે. તેથી જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે વિશ્વમાં કારોબારી અને ન્યાયતંત્રમાં સૌથી શક્તિશાળી કોણ છે? શું પદ વધ્યું છે કે પદ સંભાળનાર વ્યક્તિની ક્ષમતા, ક્ષમતા અને નૈતિક હિંમત વધી છે? વ્યવહારિક રીતે, વિશ્વમાં શાસનના ત્રણ અંગો, વિધાનસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્રના અધિકારો અને સત્તાઓમાં સંતુલન છે. વિશ્વમાં કોઈ પણ પદ શક્તિશાળી નથી, પદની શક્તિ પદ સંભાળનાર વ્યક્તિની ક્ષમતા, ક્ષમતા અને નૈતિક હિંમત, સચોટ વિચારો દ્વારા નક્કી થાય છે.
કિશન સન્મુખદાસ ભાવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9359653465
