દેશનું શિક્ષણ હાલમાં દરેક સ્તરે બે વિભાગોમાં વહેંચાયેલું છેઃ સરકારી અને ખાનગી. સરકાર પાસે સંસાધનોનો અભાવ છે, તેથી તેણે શિક્ષણમાં ખાનગી રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવું પડશે. સમાજનો જે વર્ગ સૌથી વધુ શિક્ષણની જરૂર છે તે સરકારી શાળાઓ પર નિર્ભર છે. તેઓ મજબૂરીથી આ સ્વીકારી રહ્યા છે, કારણ કે તેમની ગુણવત્તા અને વિશ્વસનીયતા આજે પ્રશ્નાર્થમાં છે. નિયમિત સરકારી સેવામાં કાર્યરત અને સમૃદ્ધ દરેક વ્યક્તિ પોતાના બાળકોને નિયમિત સરકારી શાળાઓને બદલે ખાનગી શાળાઓમાં મોકલવાનું પસંદ કરી રહ્યો છે. અહીં બે વર્ગો ઉભરી આવ્યા છે.
સરકારી સહાયિત યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશ માટેની સ્પર્ધા એટલી તીવ્ર બની ગઈ છે કે કોચિંગ સંસ્થાઓમાં હાજરી આપવી એ એક આવશ્યકતા છે. કોચિંગ એ શુદ્ધ વ્યવસાય છે. જે પરિસ્થિતિઓ હેઠળ સંવેદનશીલ ઉંમરના યુવાનો અહીં આવે છે, રહે છે અને અભ્યાસ કરે છે તે તણાવ, ચિંતા અને ચિંતાના અસ્વીકાર્ય સ્તરો બનાવે છે. ધોરણ ૧૧ અને ૧૨ ના વિદ્યાર્થીઓએ બોર્ડ પરીક્ષાઓની તૈયારી કરવી પડે છે. જો તેઓ લઘુત્તમ ગુણ પ્રાપ્ત કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે, તો તેઓ આગળની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં બેસવા માટે સમર્થ રહેશે નહીં. પછી તેમને મેડિકલ, એન્જિનિયરિંગ અથવા અન્ય વ્યાવસાયિક સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરવી પડે છે, કોચિંગમાં ભાગ લેવો પડે છે અને લગભગ દરરોજ સ્પર્ધામાં આગળ રહેવાની જવાબદારીનો સામનો કરવો પડે છે. આમાં તેમના માતાપિતાની અપેક્ષાઓ અને આશાઓનું સતત વધતું દબાણ ઉમેરવામાં આવ્યું છે.
બીજી બાજુ, સમાજમાં નૈતિકતામાં સતત વધતી જતી શિથિલતા અને સિસ્ટમમાં પ્રામાણિકતાના અભાવે પેપર લીકનું એક જાળું બનાવ્યું છે, જેનો કોઈ ઉકેલ આવવાનો નથી. એવું પણ કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે છેતરપિંડી અને પેપર લીકમાં સામેલ કેટલાક માફિયાઓ દાયકાઓથી આમાં સામેલ છે અને સરકારી તંત્ર અને ન્યાયિક પ્રણાલીની મજાક ઉડાવી રહ્યા છે. કોઈને વિશ્વાસ નથી કે સરકારી તંત્ર ભવિષ્યમાં નિયમો લાગુ કરી શકશે. આ જોડાણ એટલું મજબૂત છે કે સામાન્ય વ્યક્તિ માટે તેને તોડવું અશક્ય લાગે છે. છેતરપિંડી માફિયાઓ, સોલ્વર ગેંગ્સ, પેપર લીક વગેરે બધું શિક્ષિત લોકો દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે અને નિર્દેશિત કરવામાં આવે છે. આ સમસ્યાઓના તાત્કાલિક ઉકેલો શોધવા જરૂરી છે, પરંતુ શિક્ષણ પ્રણાલીની વિશ્વસનીયતા પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે લાંબા ગાળાના પગલાં લેવાની જરૂર પડશે. પ્રામાણિકતામાં ઘટાડો અને નૈતિકતા પુસ્તકો સુધી મર્યાદિત થવા તરફ દોરી ગયેલા સંજોગોનું પ્રામાણિકપણે વિશ્લેષણ કરીને જ આ શક્ય છે.
બંધારણના ઘડવૈયાઓએ ૧૪ વર્ષની ઉંમર સુધીના દરેક બાળક માટે ફરજિયાત અને મફત શિક્ષણ ફરજિયાત બનાવ્યું હતું. જો બધી સરકારોએ શરૂઆતથી જ આ જવાબદારી નિભાવી હોત, બધા બાળકોને સમાન શૈક્ષણિક તકો પૂરી પાડવાની ભાવનાને વ્યવહારુ આકાર આપ્યો હોત, તેમની જવાબદારી સ્વીકારી હોત, અને તેના માટે સંસાધનો પૂરા પાડ્યા હોત, ખાતરી કરી હોત કે બધા વર્ગ અને આર્થિક સ્થિતિના બાળકો એક જ શાળામાં સાથે અભ્યાસ કરે, તો આજે આ પરિસ્થિતિ ઊભી ન થાત. જો સરકારોએ આમ કર્યું હોત, તો સમાજ પહેલ કરી હોત. સંસાધનોનો અભાવ થોડા વર્ષોમાં આપમેળે ઉકેલાઈ ગયો હોત. સરકારી શાળાઓ પ્રત્યેની ઘોર બેદરકારી, બિન-શૈક્ષણિક કાર્યમાં શિક્ષકોની નિષ્ક્રિયતા અને નિયમિત નિમણૂકો કરવામાં નિષ્ફળતા એ કેટલાક અક્ષમ્ય નિર્ણયો છે જેની અસરને ઓછી કરવી અને અટકાવવી આવશ્યક છે. જો કે, શિક્ષણ નીતિ ૨૦૨૦ એ આશાસ્પદ વિકાસ લાવ્યો છેઃ નીતિનિર્માણ ભારતીય સંસ્કૃતિના પ્રકાશમાં હાથ ધરવામાં આવ્યું છે અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાના મહત્વને સ્વીકારવામાં આવ્યું છે. આ અત્યંત સંવેદનશીલ ક્ષેત્રો છે; તેમને યોગ્ય મહત્વ આપ્યા વિના, શિક્ષણમાં સાચી સમાનતા તરફ પ્રગતિ મુશ્કેલ બનશે.
ઉદ્દેશ્ય એ છે કે શિક્ષણમાં વિક્ષેપ ન આવે, એક દિવસ માટે પણ. શું શાળાઓ બંધ કરીને શિક્ષકોને ચૂંટણી, વસ્તી ગણતરી અને પશુધન ગણતરી જેવા કાર્યોમાં જોડવાની પ્રથા વિકસિત ભારતમાં પણ ચાલુ રહેશે? આ શિક્ષકોને નિરાશ કરે છે અને દેશના જ્ઞાન અને કૌશલ્યને ઘટાડે છે. સિસ્ટમનું વિકેન્દ્રીકરણ જરૂરી છે. દરેક સ્તરે નેતૃત્વ કેળવવાના પ્રયાસો કરવા જોઈએ, તો જ દરેક સ્તરે જવાબદારીની ભાવના વધશે. આ સ્વાભાવિક રીતે અન્ય ઉકેલો તરફ દોરી જશે. શિક્ષણ, જે હાલમાં પ્રગતિ અને વિકાસનો મજબૂત પાયો સાબિત થયું છે, તે ભવિષ્યમાં ત્યારે જ તેની અપેક્ષિત સુસંગતતા સાબિત કરી શકશે જ્યારે તે ગુણવત્તા, શ્રેષ્ઠતા, જીવનમાં ઉપયોગીતા અને ઉત્પાદન કુશળતાથી ભરપૂર હશે.
