કિશન સનમુખદાસ ભવનાની
વૈશ્વિક સ્તરે, આજના ગ્રાહક માત્ર ખોરાક જ નહીં, પરંતુ આરોગ્ય, વિશ્વાસ અને જીવનશૈલી પણ ખરીદે છે. આ જ કારણ છે કે ખાદ્ય ઉદ્યોગે તેના ઉત્પાદનો પર તાજા, સ્વસ્થ, શુદ્ધ, કુદરતી, 100 ટકા ઓર્ગેનિક, શૂન્ય ખાંડ, કોઈ ઉમેરેલી ખાંડ નહીં, રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારનાર અને સંપૂર્ણ કંઈક જેવા આકર્ષક શબ્દોનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું છે. FSSAI એ ભ્રામક જાહેરાતો અને ખોટા લેબલિંગ સામે તેના રાષ્ટ્રવ્યાપી અભિયાનનો વિસ્તાર કર્યો છે. 6 જુલાઈની કાર્યવાહીના બે દિવસ પછી, 8 જુલાઈ, 2026 ના રોજ,
એફએસએસએઆઈ એ એક મોટી કાર્યવાહી, ભાગ 2 શરૂ કરી. એક્સ અને ઇન્સ્ટાગ્રામ જેવા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, અને ત્રણ અન્ય મુખ્ય બ્રાન્ડ્સને કારણ બતાવો નોટિસ જારી કરવામાં આવી હતી. આ શબ્દોનો એટલો ઊંડો માનસિક પ્રભાવ છે કે મોટાભાગના ગ્રાહકો પેકેજની આગળના દાવાઓને અંતિમ સત્ય તરીકે સ્વીકારે છે અને પાછળની વાસ્તવિક હકીકતો વાંચવાની પણ તસ્દી લેતા નથી. પરિણામે, ગ્રાહકો ઘણીવાર એવા ઉત્પાદનો ખરીદે છે જે જાહેરાત કરવામાં આવે તેટલા સ્વાસ્થ્યપ્રદ નથી. એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, એડવોકેટ, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર તરીકે, હું જનતાને જણાવવા માંગુ છું કે આ વલણ સામે નિર્ણાયક કાર્યવાહી હવે ભારતમાં જોવા મળી રહી છે. ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (એફએસએસએઆઈ) એ ઘણી કંપનીઓને તેમના ભ્રામક દાવાઓ અંગે નોટિસ જારી કરી છે, જેમાં સાત દિવસની અંદર સ્પષ્ટતા માંગવામાં આવી છે. આ ફક્ત કેટલીક કંપનીઓ સામે કાર્યવાહી નથી, પરંતુ સમગ્ર ખાદ્ય ઉદ્યોગને સ્પષ્ટ સંદેશ છે કે વૈજ્ઞાનિક પુરાવા વિના કરવામાં આવેલા આરોગ્ય દાવાઓ હવે સ્વીકારવામાં આવશે નહીં.
મિત્રો, ભારતમાં ખાદ્ય સુરક્ષા માટેનું સમગ્ર કાનૂની માળખું ખાદ્ય સુરક્ષા અને ધોરણો અધિનિયમ, 2006 પર આધારિત છે, જેમાં આધુનિક અને વૈજ્ઞાનિક માળખું પૂરું પાડવા માટે અનેક અલગ અલગ ખાદ્ય કાયદાઓને એકીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. આ કાયદાની કલમ 24 ખાસ કરીને ભ્રામક જાહેરાતો અને ખોટા દાવાઓને પ્રતિબંધિત કરે છે. કોઈપણ ઉત્પાદક, વિક્રેતા અથવા કંપની એવી જાહેરાતો પ્રકાશિત કરી શકશે નહીં જે ઉત્પાદનની ગુણવત્તા, પ્રકૃતિ, રચના અથવા સ્વાસ્થ્ય લાભોને અતિશયોક્તિપૂર્ણ કરે અથવા ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરે. તેથી, જો કોઈ કંપની “100 ટકા કુદરતી” અથવા “શુદ્ધ” હોવાનો દાવો કરે, તો તેણે વૈજ્ઞાનિક રીતે તેના દાવાને વાસ્તવિક રીતે સચોટ સાબિત કરવો આવશ્યક છે. આ હેતુ માટે, એફએસએસએઆઈ(જાહેરાત અને દાવા) નિયમનો, 2018 લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. આ નિયમો સ્પષ્ટ કરે છે કે દરેક આરોગ્ય દાવો, પોષણ દાવો અથવા ગુણવત્તા દાવો વૈજ્ઞાનિક પુરાવા પર આધારિત હોવો જોઈએ. ખાસ કરીને, શેડ્યૂલ 5 કુદરતી, તાજા, શુદ્ધ, મૂળ અને પરંપરાગત જેવા શબ્દોના ઉપયોગ માટે ખૂબ જ કડક ધોરણો નક્કી કરે છે. આ ધોરણો અનુસાર, મોટાભાગના પ્રોસેસ્ડ ખોરાક વાસ્તવમાં કુદરતી અથવા તાજા કહેવા માટે લાયક નથી. મતલબ કે, ફક્ત માર્કેટિંગ હેતુઓ માટે આ શબ્દોનો ઉપયોગ કાયદાનું ઉલ્લંઘન ગણી શકાય.
મિત્રો, આજે સૌથી વધુ મૂંઝવણ શૂન્ય ખાંડ અને ખાંડ ઉમેર્યા વિનાના શબ્દો વિશે છે. સામાન્ય ગ્રાહક તેમને એક જ વસ્તુ માને છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક રીતે, તેમના અર્થ અલગ અલગ છે. “કોઈ ઉમેરેલી ખાંડ નહીં” નો સીધો અર્થ એ છે કે ઉત્પાદન પ્રક્રિયા દરમિયાન કોઈ વધારાની ખાંડ ઉમેરવામાં આવી ન હતી. તેનો અર્થ એ નથી કે ઉત્પાદન કુદરતી ખાંડ અથવા અન્ય ખાંડથી મુક્ત છે. ઘણી કંપનીઓ સુક્રોઝ, માલ્ટોડેક્સ્ટ્રિન, હાઇ-ફ્રુક્ટોઝ કોર્ન સીરપ, ડેક્સ્ટ્રોઝ, ઇન્વર્ટ ખાંડ, કેન્દ્રિત ફળોના રસ અથવા અન્ય કાર્બોહાઇડ્રેટ સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરે છે, જે આખરે શરીરમાં ગ્લુકોઝમાં રૂપાંતરિત થાય છે. તેથી, પેકેજની આગળના ભાગમાં આકર્ષક દાવાઓ પર આધાર રાખવો ગ્રાહકો માટે જોખમી બની શકે છે.
મિત્રો, ભારતીય કાયદો ફક્ત ખાદ્ય સુરક્ષા સુધી મર્યાદિત નથી. ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 હેઠળ રચાયેલી કેન્દ્રીય ગ્રાહક સુરક્ષા સત્તામંડળ પાસે ભ્રામક જાહેરાતો સામે કડક પગલાં લેવાની પણ સત્તા છે. આ સંસ્થા સ્વતઃ સંજ્ઞાન લઈ શકે છે અને કંપનીઓ પર ભારે નાણાકીય દંડ લાદી શકે છે, જાહેરાતો પાછી ખેંચવાનો આદેશ આપી શકે છે, અને જો જરૂરી હોય તો, આવા પ્રમોશનમાં સામેલ સેલિબ્રિટીઓ પર પ્રતિબંધ પણ લગાવી શકે છે. આમ, એફએસએસએઆઈ અને સીસીપીએ ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્ય અને આર્થિક હિત માટે બેવડું રક્ષણ પૂરું પાડે છે. ભારતની સંઘીય વ્યવસ્થામાં, કેન્દ્ર સરકાર કાયદા બનાવે છે, પરંતુ તેનો વાસ્તવિક અમલ રાજ્યો દ્વારા કરવામાં આવે છે. એક ફૂડ સેફ્ટી કમિશનર નિયુક્ત કરવામાં આવે છે, જેના હેઠળ નિયુક્ત અધિકારીઓ અને ફૂડ સેફ્ટી અધિકારીઓ કામ કરે છે. આ અધિકારીઓ ખાદ્ય સંસ્થાઓનું નિરીક્ષણ કરે છે, નમૂના લે છે, પ્રયોગશાળા પરીક્ષણ કરે છે, જો ઉલ્લંઘન જોવા મળે તો ઉત્પાદનો જપ્ત કરે છે અને કોર્ટમાં કેસ ચલાવે છે. જો કોઈ કંપનીનો પ્રતિભાવ અસંતોષકારક જણાય, તો તેનું લાઇસન્સ સસ્પેન્ડ અથવા રદ પણ થઈ શકે છે. આમ, કેન્દ્રીય નિયમોની વાસ્તવિક અસર રાજ્ય સ્તરે અસરકારક અમલીકરણ પર આધારિત છે.
મિત્રો, હાલની કાર્યવાહી માત્ર થોડી કંપનીઓ પૂરતી મર્યાદિત નથી; તે ભારતીય ખાદ્ય ઉદ્યોગ માટે એક વ્યાપક ચેતવણી છે કે ભવિષ્યમાં, વૈજ્ઞાનિક આધાર વિના કોઈપણ સ્વાસ્થ્ય દાવા સ્વીકારવામાં આવશે નહીં. જો કોઈ ઉત્પાદન રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારનાર, હૃદય-સ્વસ્થ, ડાયાબિટીસ-મૈત્રીપૂર્ણ અથવા સંપૂર્ણપણે કુદરતી તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે, તો ઉત્પાદકે તેને સમર્થન આપવા માટે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, પરીક્ષણ અને પુરાવા પ્રદાન કરવા પડશે. ફક્ત માર્કેટિંગ ભાષા હવે પૂરતી રહેશે નહીં. ગ્રાહકો માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન એ છે કે યોગ્ય ઉત્પાદન કેવી રીતે ઓળખવું. કોઈપણ પેકેજ્ડ ખોરાક ખરીદતી વખતે, ફક્ત આગળના દાવાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પૂરતું નથી. પાછળની ઘટકોની સૂચિ પહેલા વાંચવી જોઈએ. કાયદા અનુસાર, ઘટકો ઉતરતા ક્રમમાં સૂચિબદ્ધ છે. જો કહેવાતા સ્વસ્થ બિસ્કિટમાં પહેલા શુદ્ધ લોટ અને બીજા સ્થાને ખાંડની સૂચિ હોય, તો તેનો સ્પષ્ટ અર્થ એ થાય કે આ તેના મુખ્ય ઘટકો છે. તેવી જ રીતે, પોષણ કોષ્ટકમાં પ્રતિ 100 ગ્રામ ખાંડ, સોડિયમ, સંતૃપ્ત ચરબી અને ઉર્જા સામગ્રીને પણ ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ. કંપનીઓ ઘણીવાર વાસ્તવિક માત્રાને ઓછી કરવા માટે ખૂબ નાના સર્વિંગ કદનો ઉપયોગ કરે છે. તેથી, પ્રતિ 100 ગ્રામ સ્તંભ સચોટ સરખામણી માટેનો આધાર છે.
મિત્રો, દરેક ગ્રાહકે ઉત્પાદન પર છપાયેલ 14-અંકનો
એફએસએસએઆઈ લાઇસન્સ નંબર તપાસવો જોઈએ. આ નંબર સૂચવે છે કે ઉત્પાદન અધિકૃત સુવિધા દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું છે. જો જરૂરી હોય તો આ લાઇસન્સ નંબર ચકાસી શકાય છે. વધુમાં, ઉત્પાદન તારીખ, સમાપ્તિ તારીખ, શાકાહારી કે માંસાહારી ચિહ્નો, એલર્જન ચેતવણીઓ અને સંગ્રહ સૂચનાઓની પણ કાળજીપૂર્વક સમીક્ષા કરવી જોઈએ.
મિત્રો, ભારતે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો અનુસાર તેના નિયમો વિકસાવ્યા છે. જો કે, એક મહત્વપૂર્ણ સુધારો બાકી છે: પેકની આગળ લેબલિંગ. ઘણા નિષ્ણાતો વર્ષોથી સૂચવી રહ્યા છે કે વધુ પડતી ખાંડ, મીઠું અથવા સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતા ખોરાકના પેકેજની આગળ સ્પષ્ટ ચેતવણીઓ હોવી જોઈએ. આનાથી ગ્રાહકો સમગ્ર પેકેજ વાંચ્યા વિના પણ જોખમનું પ્રારંભિક મૂલ્યાંકન કરી શકશે. આવી સિસ્ટમ વિશ્વભરના ઘણા દેશોમાં સફળ સાબિત થઈ છે, અને ભારતમાં પણ તેનો અમલ કરવાની તાતી જરૂર છે.આજકાલ, ખાદ્ય ઉદ્યોગ માત્ર સ્વાદ જ નહીં, પરંતુ આરોગ્યની છબી પણ વેચી રહ્યો છે. ગ્રાહક મનોવિજ્ઞાન એટલું પ્રભાવિત છે કે તેઓ તેજસ્વી રંગો, આકર્ષક પેકેજિંગ અને આરોગ્ય દાવાઓના આધારે નિર્ણયો લે છે. આ જ કારણ છે કે આધુનિક ગ્રાહક માટે વૈજ્ઞાનિક જાગૃતિ કાનૂની રક્ષણ જેટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. જો ગ્રાહકો ઘટકોની યાદીઓ, પોષણ કોષ્ટકો અને લાઇસન્સિંગ વિગતો વાંચવાની ટેવ વિકસાવશે, તો ગેરમાર્ગે દોરનારા માર્કેટિંગની અસર આપમેળે ઓછી થઈ જશે.એફએસએસએઆઈ દ્વારા જારી કરાયેલ તાજેતરની નોટિસ ભારતીય ખાદ્ય નિયમનના ઇતિહાસમાં એક વળાંક દર્શાવે છે. તે સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે ફક્ત માર્કેટિંગ ભાષા દ્વારા ગ્રાહકોને પ્રભાવિત કરવાની સંસ્કૃતિ હવે સ્વીકાર્ય રહેશે નહીં. આ પગલું પ્રામાણિક કંપનીઓ માટે પણ ફાયદાકારક છે, કારણ કે તે વાજબી સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપશે અને ગુણવત્તા-આધારિત બજાર વિકસાવશે.
મિત્રો, ગેરમાર્ગે દોરનારા ફૂડ લેબલિંગ વૈશ્વિક સ્તરે એક ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે. યુનાઇટેડ નેશન્સ કોડેક્સ એલિમેન્ટેરિયસે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા પ્રદાન કરી છે કે કોઈપણ ખાદ્ય ઉત્પાદન પર કરવામાં આવેલા દાવાઓ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા પર આધારિત હોવા જોઈએ અને ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરવા જોઈએ નહીં. આ વૈશ્વિક ધોરણ મોટાભાગના દેશોની નીતિઓનો આધાર બનાવે છે. યુરોપિયન યુનિયને આ ક્ષેત્રમાં વિશ્વનું સૌથી કડક માળખું વિકસાવ્યું છે. યુરોપિયન ફૂડ સેફ્ટી ઓથોરિટી દ્વારા વૈજ્ઞાનિક રીતે મંજૂર કરાયેલા આરોગ્ય અથવા પોષણના દાવાઓ જ ત્યાં સ્વીકારવામાં આવે છે. “કુદરતી,” “સ્વસ્થ,” અથવા “શુદ્ધ” જેવા સામાન્ય દાવાઓનો મનસ્વી ઉપયોગ વર્ચ્યુઅલ રીતે અશક્ય છે. જો કોઈ દાવો મંજૂર સૂચિમાં નથી, તો તે પેકેજિંગ પર લખવાથી પ્રતિબંધિત છે. આ યુરોપિયન ગ્રાહકોને વધુ પારદર્શક માહિતી પ્રદાન કરે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં,એફડીએ અને એફટીસી સંયુક્ત રીતે આ સિસ્ટમનું સંચાલન કરે છે. એફડીએ ફૂડ લેબલ્સની વૈજ્ઞાનિક ચોકસાઈનું ઓડિટ કરે છે, જ્યારે એફટીસી ગેરમાર્ગે દોરનારી જાહેરાતો માટે દંડ લાદે છે. ઘણા સ્વાસ્થ્ય દાવાઓમાં એવું પણ જણાવવું જરૂરી છે કે દાવાને સરકારી વૈજ્ઞાનિક પ્રમાણપત્ર દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. આ ગ્રાહક મૂંઝવણની સંભાવના ઘટાડે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે સ્વસ્થ ભારતનું નિર્માણ ફક્ત કડક કાયદાઓ દ્વારા જ શક્ય નથી. આ માટે સરકારની સતર્કતા, નિયમનકારી સંસ્થાઓની નિષ્પક્ષતા, ઉદ્યોગની પ્રામાણિકતા અને સૌથી ઉપર, સભાન ગ્રાહકોની સક્રિય ભાગીદારીની જરૂર છે. જ્યારે ગ્રાહકો પેકેજિંગ પાછળ છુપાયેલા વૈજ્ઞાનિક તથ્યો વાંચવાનું શરૂ કરશે, આગળના આકર્ષક શબ્દોને બદલે, તાજા, શુદ્ધ, કુદરતી, સ્વસ્થ અને શૂન્ય ખાંડ જેવા શબ્દો ખરેખર વિશ્વસનીય બનશે. આ ગ્રાહક અધિકારોનો સાચો વિજય હશે, અને આ આધુનિક ખાદ્ય સલામતી પ્રણાલીનો અંતિમ ઉદ્દેશ પણ છે.
કિશન સનમુખદાસ ભવનાની ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર 9226229318
