શ્વેતા પટેલ-અમદાવાદ
‘‘દીવડાં તો દર વર્ષે પ્રગટે છે આંગણે, પણ દિવાળી ત્યારે જ આવે છે, જ્યારે અજવાળું પ્રગટે છે અંતરમાં.’’
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં તહેવારોનું આગવું મહત્ત્વ છે, પરંતુ આ તમામ તહેવારોમાં દિવાળીનું સ્થાન કંઈક વિશેષ છે. કદાચ એટલે જ દિવાળીને તહેવારોનો રાજા કહેવામાં આવે છે. દિવાળી માત્ર એક દિવસનો તહેવાર નથી, પરંતુ લાગણીઓ, લોકપરંપરાઓ, ધાર્મિક આસ્થા, પારિવારિક મિલન અને સામાજિક એકતાને જોડતો પાંચ દિવસીય મહોત્સવ છે. આ પર્વના આગમન સાથે જ વાતાવરણમાં એક અનોખી ચેતના પ્રસરી જાય છે. ઘરની સાફસફાઈથી લઈને રંગોળીની રંગીન ભાત, બજારોની રોનકથી લઈને મીઠાઈઓની મીઠાશ અને દીવડાંના ઝગમગાટથી લઈને સ્નેહભર્યા સંબંધોની હૂંફ સુધી, બધું જ દિવાળીના રંગે રંગાઈ જાય છે.
Diwaliના પર્વ સાથે અનેક પૌરાણિક કથાઓ અને માન્યતાઓ જોડાયેલી છે. માન્યતા અનુસાર ચૌદ વર્ષના વનવાસ અને રાવણ પર વિજય મેળવી ભગવાન શ્રીરામ અયોધ્યા પરત ફર્યા ત્યારે નગરજનોએ દીવડાં પ્રગટાવી તેમનું સ્વાગત કર્યું હતું. આ પ્રસંગને યાદ કરીને દિવાળીએ દીપ પ્રગટાવવાની પરંપરા પ્રચલિત બની. બીજી તરફ, સમુદ્રમંથન દરમિયાન માતા લક્ષ્મીજીનું પ્રાગટ્ય થયું હોવાની માન્યતા પણ આ પર્વને સમૃદ્ધિ અને સુખાકારી સાથે જોડે છે. આમ, દિવાળીનો પ્રકાશ માત્ર દીવડાંનો પ્રકાશ નથી, પરંતુ ધર્મ, ન્યાય, સમૃદ્ધિ અને સદભાવનાનો સંદેશ છે.
દિવાળીના પાંચ દિવસોનું પોતપોતાનું આગવું મહત્ત્વ છે. ધનતેરસથી આ પર્વનો પ્રારંભ થાય છે. આ દિવસે ધન્વંતરિ દેવ અને માતા લક્ષ્મીની પૂજા કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ કાળી ચૌદશ આવે છે, જે નકારાત્મકતા અને દુષ્ટતાના નાશનું પ્રતીક છે. અમાસની રાત્રે લક્ષ્મીપૂજન કરવામાં આવે છે. ઘરઆંગણે દીવડાં પ્રગટાવી સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ બેસતું વર્ષ આવે છે, જે નવા વર્ષની નવી આશાઓ અને સંકલ્પોનું પ્રતીક છે. ગુજરાતમાં આ દિવસનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. લોકો એકબીજાને સાલમુબારક પાઠવીને નવા વર્ષની શુભેચ્છાઓ આપે છે. ભાઈબીજના દિવસે ભાઈ-બહેનના પ્રેમ અને લાગણીના પવિત્ર સંબંધની ઉજવણી થાય છે.
દિવાળી આવે એટલે ઘરના દરેક ખૂણામાં ઉત્સવની સુગંધ પ્રસરી જાય. કેટલાય દિવસો અગાઉથી ઘરની સાફસફાઈ, રંગરોગાન અને સુશોભનની તૈયારીઓ શરૂ થઈ જાય છે. આંગણે રંગોળી પૂરાય છે, બારણે તોરણ બંધાય છે અને ઉંબરા પર દીવડાંની હારમાળા શોભે છે. બજારોમાં ખરીદીની ભીડ, મીઠાઈની દુકાનોમાં અવનવી વાનગીઓની મહેક, નવા વસ્ત્રોની ચમક અને બાળકોના ચહેરા પરનો ઉત્સાહ દિવાળીના આગમનને વધુ રંગીન બનાવે છે.
ગુજરાતમાં દિવાળીની ઉજવણીમાં પ્રાદેશિક સંસ્કૃતિ અને પરંપરાનો સુંદર સમન્વય જોવા મળે છે. સુરતની મીઠાઈઓ, ઘારી, ચોરાફળી, ફરસાણ અને વિવિધ સ્વાદિષ્ટ વાનગીઓ તહેવારની મીઠાશ વધારે છે. સૌરાષ્ટ્રની લોકપરંપરાઓ, કચ્છની કળાત્મક રંગોળીઓ અને ઉત્તર ગુજરાતની પારિવારિક ઉજવણીમાં ગુજરાતની સંસ્કૃતિનાં અનેક રંગો ખીલી ઊઠે છે. દિવાળી એ માત્ર ધન કે વૈભવના પ્રદર્શનનો અવસર નથી, પરંતુ સાથે બેસીને જમવાનો, જૂનાં મનદુઃખ ભૂલી જવાનો અને સંબંધોમાં નવી ઉષ્મા ઉમેરવાનો અવસર છે.
અંધકારને હરાવવાની જીદ એટલે દિવાળી,
મનના ખૂણે આશાનો દીપ પ્રગટાવવાની રીત એટલે દિવાળી.
સંબંધોમાં સ્નેહની સુવાસ ભરી દેતી,
જીવનને ખુશીઓના રંગે રંગી દેતી પ્રીત એટલે દિવાળી.’’
આધુનિક સમયમાં દિવાળીની ઉજવણીનું સ્વરૂપ બદલાયું છે. ઇલેક્ટ્રિક લાઇટ્સ અને આકર્ષક સજાવટની વચ્ચે માટીના દીવડાંનું મહત્ત્વ ક્યાંક ઓછું થતું જાય છે. ફટાકડાના ઘોંઘાટ અને પ્રદૂષણ વચ્ચે દિવાળીના મૂળ સંદેશને જાળવી રાખવાની જરૂરિયાત પણ ઊભી થઈ છે. પર્યાવરણને અનુકૂળ દિવાળી, સ્વદેશી વસ્તુઓની ખરીદી, જરૂરિયાતમંદોને મદદ અને વૃદ્ધો તથા એકલવાયા લોકો સાથે આનંદ વહેંચવો એ પણ આ પર્વની સાચી ઉજવણી બની શકે છે.
દિવાળી આપણને એક સુંદર જીવનસંદેશ આપે છે કે અંધકાર ગમે તેટલો ગાઢ હોય, એક નાનકડો દીવો પણ તેને પડકારવા માટે પૂરતો છે. જીવનમાં મુશ્કેલીઓ આવે, સંબંધોમાં અંતર વધે કે આશાઓ ઝાંખી પડે, ત્યારે મનમાં આશાનો એક દીપ પ્રગટાવી રાખવો જોઈએ.
ખરેખર, દિવાળી એટલે દીવડાંની હારમાળા કરતાંય લાગણીઓની હારમાળા, મીઠાઈની મીઠાશ કરતાંય સંબંધોની મીઠાશ અને ઘરની રોશની કરતાંય અંતરના અજવાળાનો ઉત્સવ. આ પર્વ આપણાં જીવનમાં સુખ, શાંતિ, સમૃદ્ધિ અને સ્નેહનો પ્રકાશ પાથરે, દરેક હૃદયમાં માનવતાનો દીપ પ્રગટાવે અને દરેક ઘરમાં આનંદની રંગોળી પૂરાય, એવી શુભકામના.
‘‘એક દીવો શ્રદ્ધાનો, એક દીવો વિશ્વાસનો પ્રગટાવીએ,
ચાલો, આ દિવાળીએ બીજાના જીવનમાં પણ અજવાળું પાથરીએ.’’
કારણ કે દિવાળી ત્યારે જ સાચા અર્થમાં ઉજવાય છે, જ્યારે આપણા ઘરની સાથે કોઈના જીવનમાં પણ અજવાળું પથરાય.
