આલેખનઃવિનોદ માછી નિરંકારી
ભારતીય સનાતન હિન્દુ ધર્મમાં વ્રત-ઉપવાસ અને તહેવારોનું વિશેષ ધાર્મિક તથા આધ્યાત્મિક મહત્વ છે,આવાં જ વ્રતોમાં આસો વદ ચોથના દિવસે કરવામાં આવતું કડવા ચોથનું વ્રત સુહાગિની સ્ત્રીઓ માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.આ વ્રત પતિના દીર્ઘાયુષ્ય, દાંપત્યજીવનની સુખાકારી,પારિવારિક મંગલ અને અખંડ સૌભાગ્યની ભાવના સાથે કરવામાં આવે છે.ચાલુ વર્ષે ૨૦૨૬માં કડવા ચોથ ગુરૂવાર તા.૨૯ ઑક્ટોબરના રોજ છે.
કરવા કે કરક એટલે માટીનો નાનો ઘડો કે પાત્ર જેમાં પાણી ભરીને ચંદ્રદેવને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવાની પરંપરા છે.આ વ્રત પાછળ મુખ્યત્વે પાંચ ભાવનાઓ રહેલી છે.પતિના દીર્ઘાયુષ્ય માટે પ્રાર્થના પરંપરાગત માન્યતા અનુસાર પરિણીત સ્ત્રીઓ પોતાના પતિના સારા સ્વાસ્થ્ય-દીર્ઘાયુષ્ય અને સુખી જીવન માટે આ વ્રત કરે છે.દાંપત્યજીવનની સુખાકારી પતિ-પત્ની વચ્ચે પ્રેમ,વિશ્વાસ,પરસ્પર આદર અને સમર્પણ જળવાઈ રહે એવી મંગલકામના આ વ્રત સાથે જોડાયેલી છે.પરિવારની સુખ-શાંતિપરિવારમાં સુખ,સમૃદ્ધિ,સ્વાસ્થ્ય અને પરસ્પર એકતા જળવાઈ રહે એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.શ્રદ્ધા અને સંયમની ભાવના ઉપવાસ દ્વારા વ્યક્તિ પોતાની ઇચ્છાઓ પર નિયંત્રણ રાખવા-ધીરજ કેળવવા અને મનને પ્રાર્થનામાં જોડવા પ્રયત્ન કરે છે.પારિવારિક સંબંધોની મજબૂતી આ વ્રત માત્ર ધાર્મિક વિધિ નથી.ઘણી જગ્યાએ તે પરિવારની મહિલાઓને એકસાથે પૂજા કરે છે,કથા સાંભળે છે અને પરસ્પર સુખ-દુઃખ વહેંચે છે.આ પાંચેય ભાવનાઓને જોતાં કહી શકાય કે કડવા ચોથનું વ્રત ધાર્મિક શ્રદ્ધા-દાંપત્યપ્રેમ અને પારિવારિક મંગલની પરંપરા છે.
Karwa Chauthના વ્રત સાથે અનેક લોકપ્રચલિત કથાઓ જોડાયેલી છે,તેમાં વીરાવતીની કથા વિશેષ જાણીતી છે.પ્રાચીન સમયમાં વીરાવતી નામની એક સુંદર અને સદાચારી રાજકુમારી હતી, તે સાત ભાઈઓની એકમાત્ર બહેન હતી,તેનાં લગ્ન થયા પછી તેણે પોતાના પતિના દીર્ઘાયુષ્ય માટે કડવા ચોથનું વ્રત રાખ્યું.કહેવાય છે કે વીરાવતીએ સવારથી જ ઉપવાસ શરૂ કર્યો હતો. આખો દિવસ ભૂખ અને તરસને કારણે તે અત્યંત નબળી પડી ગઈ,પોતાની લાડકી બહેનની આવી હાલત જોઈને તેના ભાઈઓ ચિંતિત થયા.ભાઈઓથી બહેનની આ સ્થિતિ જોવાઈ નહીં,તેમણે એક ઉપાય વિચાર્યો,સાંજના સમયે એક ભાઈ દૂર વૃક્ષ પર પ્રકાશની વ્યવસ્થા કરીને એવો ભાસ કરાવ્યો કે જાણે ચંદ્રોદય થયો હોય.વીરાવતીએ એ પ્રકાશને ચંદ્ર માનીને ચંદ્રદર્શન કર્યું, પૂજાની વિધિ પૂર્ણ કરી અને ઉપવાસ તોડી નાખ્યો.આ રીતે વ્રત અધૂરૂં રહી જવાથી તેના પતિના જીવનમાં સંકટ આવ્યું.વીરાવતીને જ્યારે આ વાતની જાણ થઈ ત્યારે તે દુઃખી થઈ અને તેણે નિષ્ઠાપૂર્વક વ્રત તથા પ્રાર્થના કરી,તેની અખંડ શ્રદ્ધા અને ભક્તિના પ્રભાવથી અંતે તેના પતિનું કલ્યાણ થયું અને તેનું દાંપત્યજીવન ફરી સુખમય બન્યું.
આ કથાનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે કોઈપણ ધાર્મિક કાર્ય માત્ર ઔપચારિકતા પૂરતું ન હોવું જોઈએ. તેમાં શ્રદ્ધા,નિષ્ઠા,ધીરજ અને વિવેક હોવાં જરૂરી છે.વીરાવતીના ભાઈઓએ બહેન પ્રત્યેનો પ્રેમ તો દર્શાવ્યો પરંતુ ખોટા ચંદ્રદર્શનને કારણે વ્રતની પરંપરા અધૂરી રહી. આ પ્રસંગ આપણને સમજાવે છે કે પ્રેમની સાથે સત્ય અને વિવેક પણ એટલાં જ મહત્વનાં છે.
વીરાવતીની કથા ઉપરાંત કરવાના નામની એક પતિવ્રતા સ્ત્રીની લોકકથા પણ પ્રચલિત છે.કહેવાય છે કે કરવા નામની એક સ્ત્રી પોતાના પતિ પ્રત્યે અત્યંત પ્રેમ અને નિષ્ઠા ધરાવતી હતી, એક દિવસ તેનો પતિ નદીમાં સ્નાન કરતો હતો ત્યારે મગરે તેના પગ પકડી લીધા. પતિનો જીવ જોખમમાં છે તે જાણીને કરવાએ પોતાના પતિવ્રતના બળ અને અડગ નિશ્ચયથી પતિને બચાવવાનો સંકલ્પ કર્યો. કરવા યમરાજ પાસે જઈને પોતાના પતિના જીવનની રક્ષા કરવા પ્રાર્થના કરે છે, તેની શ્રદ્ધા-હિંમત અને પતિ પ્રત્યેના સમર્પણથી પ્રસન્ન થઈને યમરાજ તેના પતિને જીવનદાન આપે છે.
આ કથા આપણને ત્રણ મહત્વના ગુણો શીખવે છે.સંકટમાં હિંમત-મુશ્કેલી આવે ત્યારે ગભરાઈ જવાને બદલે ધીરજથી તેનો સામનો કરવો, સંબંધોમાં નિષ્ઠા-પતિ-પત્નીએ એકબીજાના સુખ-દુઃખમાં સહભાગી બનવું અને પ્રાર્થનામાં દ્રઢતા-મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પણ શ્રદ્ધા-સત્ય અને સદાચારનો માર્ગ ન છોડવો.
કડવા ચોથની પૂજામાં ભગવાન શિવ,માતા પાર્વતી,ભગવાન ગણેશ અને ચંદ્રદેવનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે.માતા પાર્વતીને અખંડ સૌભાગ્ય અને દાંપત્યનિષ્ઠાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે તેથી સ્ત્રીઓ તેમના આશીર્વાદની ભાવનાથી પૂજા કરે છે. ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીનું દાંપત્યજીવન ભારતીય ધાર્મિક પરંપરામાં પ્રેમ, વિશ્વાસ, ત્યાગ અને પરસ્પર સન્માનનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.આ પૂજાનો ભાવ માત્ર કોઈ ઇચ્છા પૂર્ણ કરાવવાનો નહીં પરંતુ દાંપત્યજીવનમાં સદ્?ગુણો અને મંગલભાવના કેળવવાનો પણ છે.
હિન્દુ ધાર્મિક પરંપરામાં ચંદ્રને મન-શીતળતા અને સૌમ્યતાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે તેથી ચંદ્રદેવને જળ અર્પણ કરતી વખતે શાંતિ, સ્વાસ્થ્ય, સુખ અને પારિવારિક મંગલની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.આ પ્રતીકાત્મક અર્થને ધ્યાનમાં લઈએ તો ચંદ્રપૂજા આપણને મનની શાંતિ અને સંબંધોમાં મધુરતા જાળવવાનો સંદેશ પણ આપે છે.કેટલીક સ્ત્રીઓ આખો દિવસ નિર્જળ ઉપવાસ કરે છે એટલે કે પાણી પણ લેતી નથી,અન્ય પરિવારોમાં પાણી કે ફળાહાર સાથે વ્રત રાખવાની રીત પણ હોઈ શકે છે.સાંજે પૂજાસ્થળે ભગવાન શિવ, માતા પાર્વતી, ગણેશજી અને ચંદ્રદેવનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે.માટીના કરવામાં પાણી ભરીને પૂજાની થાળી તૈયાર કરવામાં આવે છે.
વીરાવતીની વ્રતકથા સાંભળવામાં આવે છે,કેટલીક જગ્યાએ મહિલાઓ સામૂહિક રીતે પૂજા કરે છે અને થાળીની ફેરબદલી કરવાની વિધિ પણ કરવામાં આવે છે. ચંદ્રોદય થયા પછી ચંદ્રદેવને જળ અર્પણ કરવામાં આવે છે,ત્યારબાદ પતિના દીર્ઘાયુષ્ય અને પરિવારના મંગલ માટે પ્રાર્થના કરીને વ્રત પૂર્ણ કરવામાં આવે છે.કેટલાક પરિવારોમાં ચાળણીમાંથી ચંદ્રદર્શન કરીને પછી પતિનું મુખ જોવાની અને પતિના હાથે પાણી પીને ઉપવાસ પૂર્ણ કરવાની પરંપરા પણ છે.
જો આપણે આ વ્રતને માત્ર ભૂખ્યા રહેવાની કે કોઈ ધાર્મિક વિધિ પૂર્ણ કરવાની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો તેના આંતરિક સંદેશનો એક ભાગ જ સમજી શકીએ.વ્રતનું સાચું મૂલ્ય વ્યક્તિના વિચારો-વર્તન અને સંબંધોમાં આવતાં સકારાત્મક પરિવર્તનથી પણ માપી શકાય છે. ઉપવાસનો એક ભાવ સંયમ છે પરંતુ માત્ર ભોજનનો ત્યાગ કરીને મનમાં ક્રોધ, ઈર્ષ્યા, દ્વેષ કે અહંકાર રાખવામાં આવે તો આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ વ્રતનો હેતુ અધૂરો રહી જાય છે.વ્રતની સાથે મનને શુદ્ધ રાખવું-મધુર વાણી બોલવી અને બીજાનું હિત વિચારવું પણ મહત્વનું છે.
દાંપત્યજીવન એક વ્યક્તિના ત્યાગથી નહીં પરંતુ બંનેના પ્રેમ અને જવાબદારીથી સુખી બને છે.જો પત્ની પતિના દીર્ઘાયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે તો પતિએ પણ પત્નીના સ્વાસ્થ્ય,સુખ,સન્માન અને સ્વતંત્રતાની કાળજી રાખવી જોઈએ.સાચું દાંપત્ય એ છે જેમાં બંને એકબીજાના જીવનમાં સુખ-સુરક્ષા અને આત્મવિશ્વાસનો આધાર બને.ધાર્મિક વ્રત શ્રદ્ધા અને વ્યક્તિગત પસંદગીનો વિષય છે.કોઈ સ્ત્રી વ્રત ન રાખી શકે કે ન રાખવાનું પસંદ કરે તો તેના આધારે તેના પ્રેમ કે પતિવ્રતનું મૂલ્યાંકન કરવું યોગ્ય નથી તેવી જ રીતે વ્રત ન રાખવાથી પતિનું આયુષ્ય ઘટે છે એવું વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયેલું નથી.વ્રતને ભય કે દબાણનું સાધન બનાવવાને બદલે પ્રેમ અને પ્રાર્થનાની સ્વૈચ્છિક અભિવ્યક્તિ તરીકે સમજવું વધુ યોગ્ય છે. ધાર્મિક તહેવારો પરિવારના સભ્યોને એકત્રિત થવાની,વડીલોના અનુભવો સાંભળવાની અને બાળકોને સંસ્કારો આપવાની તક આપે છે.
જો કડવા ચોથના દિવસે પરિવારના સભ્યો એકબીજાની લાગણીઓને સમજે તો આ પરંપરા માત્ર એક દિવસના ઉત્સવ સુધી સીમિત ન રહેતાં આખા વર્ષના સુમેળનું માધ્યમ બની શકે છે. પરંપરાગત નિર્જળ ઉપવાસમાં લાંબા સમય સુધી પાણી ન પીવાથી કેટલાક લોકોને ડિહાઇડ્રેશન,ચક્કર,માથાનો દુખાવો કે નબળાઈ થઈ શકે છે.ખાસ કરીને ડાયાબિટીસ,કિડની કે અન્ય દીર્ઘકાલીન બીમારી ધરાવતી વ્યક્તિઓ નિયમિત દવાઓ લેતા લોકો અને ગર્ભવતી કે સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓએ ઉપવાસ કરતાં પહેલાં તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ.
શ્રદ્ધાની સાથે શરીરના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવું પણ જરૂરી છે.સ્વાસ્થ્યને જોખમમાં મૂકીને જ વ્રત કરવું પડે એવો કોઈ સર્વસામાન્ય નિયમ માનવો યોગ્ય નથી.કડવા ચોથ આપણને એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન પૂછવાની તક આપે છે.શું દાંપત્યપ્રેમ માત્ર એક દિવસના ઉપવાસમાં છે કે પછી જીવનની દરેક ક્ષણે એકબીજાની કાળજી રાખવામાં છે? જો પત્ની પતિના દીર્ઘાયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે અને પતિ પત્નીના સ્વાસ્થ્ય તથા સન્માનની કાળજી રાખે તો બંનેની ભાવના એકબીજાને પૂર્ણતા આપે છે.જો ઉપવાસની સાથે વાણીમાં મધુરતા આવે, વર્તનમાં નમ્રતા આવે, વિચારોમાં પવિત્રતા આવે અને સંબંધોમાં વિશ્વાસ વધે તો વ્રતનો આધ્યાત્મિક હેતુ સાર્થક બને છે.ધાર્મિક વિધિ આપણને સારા જીવન તરફ દોરી જાય ત્યારે જ તેનું મૂલ્ય વધુ ઊંડું બને છે.કડવા ચોથની પરંપરા આપણને શીખવે છે કે પ્રેમ માત્ર શબ્દોમાં નહીં પરંતુ જવાબદારી, સહકાર, ત્યાગ, વિશ્વાસ અને પરસ્પર સન્માનમાં વ્યક્ત થવો જોઈએ.
આ વ્રતનો વ્યાપક સંદેશ માત્ર પતિના આયુષ્યની પ્રાર્થના પૂરતો સીમિત રાખવાની જરૂર નથી, તે પતિ-પત્ની બંનેને પ્રેમ,જવાબદારી,સહિષ્ણુતા અને એકબીજાની સુખાકારી પ્રત્યે જાગૃત રહેવાની પ્રેરણા પણ આપી શકે છે.વ્રતનું સાચું સૌંદર્ય માત્ર ઉપવાસમાં નહીં પરંતુ પ્રેમભર્યા હૃદયમાં છે.માત્ર પૂજામાં નહીં પરંતુ પવિત્ર આચરણમાં છે અને માત્ર મંગલકામનામાં નહીં પરંતુ એકબીજાના જીવનને સુખમય બનાવવાના નિષ્ઠાપૂર્ણ પ્રયાસમાં છે.આવી સમજ સાથે કડવા ચોથનું વ્રત દાંપત્યજીવનમાં પ્રેમ, વિશ્વાસ, સમર્પણ અને પારિવારિક સુમેળની ભાવનાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
