વિજ્ઞાન જગતમાં એક અભૂતપૂર્વ ઘટના ઘટી છે. ખગોળશાસ્ત્રીઓએ પૃથ્વીથી આશરે 63 થી 64 પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલા એક વિશાળ Exoplanet (આપણા સૌરમંડળ બહારનો ગ્રહ) માંથી નીકળતા રેડિયો સિગ્નલો (Exoplanet Radio Signals)ને સીધા જ આઈસોલેટ (અલગ) કરીને પકડવામાં સફળતા મેળવી છે. હાર્વર્ડ એન્ડ સ્મિથસોનિયન સેન્ટર ફોર એસ્ટ્રોફિઝિક્સ અને યુનિવર્સિટી ઓફ ઓરેગોનના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવેલી આ (Exoplanet Radio Signals) શોધે સમગ્ર સ્પેસ સાયન્સની દુનિયામાં ઉત્તેજના ફેલાવી દીધી છે.
પરંતુ, સૌથી પહેલો સવાલ એ થાય કે – શું આ સિગ્નલ કોઈ એલિયન્સે (Aliens) મોકલ્યા છે?
વૈજ્ઞાનિકોએ આ બાબતે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું છે કે, ના, આ કોઈ એલિયન્સનો સંદેશો નથી. આ રેડિયો તરંગો કુદરતી છે અને તે ગ્રહના શક્તિશાળી ચુંબકીય ક્ષેત્ર (Magnetic Field) અને ત્યાં થતા ધ્રુવીય પ્રકાશ એટલે કે ઔરોરા (Aurora) ના કારણે ઉત્પન્ન થઈ રહ્યા છે.
કયા ગ્રહ પરથી મળ્યા સિગ્નલ? જાણો ‘Beta Pictoris b’ વિશે
જે ગ્રહ પરથી આ રેડિયો સિગ્નલ મળી આવ્યા છે તેનું નામ Beta Pictoris b (β Pictoris b) છે. આ ગ્રહ વિષે કેટલીક રસપ્રદ વિગતો નીચે મુજબ છે:
- સ્થાન અને અંતર: તે પૃથ્વીથી આશરે 63-64 પ્રકાશવર્ષ દૂર ‘Beta Pictoris’ નામના તારાની પરિક્રમા કરી રહ્યો છે.
- કદ અને દળ: આ ગ્રહ અત્યંત વિશાળ છે. તેનું દળ આપણા સૌરમંડળના સૌથી મોટા ગ્રહ ગુરુ (Jupiter) કરતાં પણ 10 થી 12 ગણું વધારે છે. તેને ‘સુપર-જુપિટર’ પણ કહી શકાય.
- ઉંમર: ખગોળીય દ્રષ્ટિએ આ ગ્રહ સાવ નવજાત એટલે કે ‘બેબી પ્લેનેટ’ છે. તેની ઉંમર માત્ર થોડાક કરોડ વર્ષ જ છે.
- ઝડપી પરિભ્રમણ: Beta Pictoris b પોતાની ધરી પર અતિશય ઝડપથી ફરે છે. પૃથ્વીને એક ચક્કર લગાવતા 24 કલાક થાય છે, જ્યારે આ વિશાળ ગ્રહ માત્ર 8 થી 9 કલાકમાં પોતાનું એક પરિભ્રમણ પૂરું કરી લે છે.
વૈજ્ઞાનિકોને આ સફળતા કેવી રીતે મળી? (The Technology Behind Discovery)
ભૂતકાળમાં પણ તારામંડળોમાંથી રેડિયો સિગ્નલો મળતા હતા, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો ક્યારેય એ પાક્કું નહોતા કહી શકતા કે આ સિગ્નલ તારા (Star) માંથી આવે છે કે તેની આસપાસ ફરતા ગ્રહ (Planet) માંથી.
આ વખતે ખગોળશાસ્ત્રીઓએ દક્ષિણ આફ્રિકામાં આવેલા વિશ્વના સૌથી સંવેદનશીલ રેડિયો ટેલિસ્કોપ એરે પૈકીના એક MeerKAT Radio Telescopeનો ઉપયોગ કર્યો. તેમણે આ સિસ્ટમ પરથી આવતા સિગ્નલોનો ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ કર્યો.
ક્વાસાર્સ (Quasars) બન્યા મદદગાર
Exoplanet Radio Signals ગ્રહમાંથી જ આવે છે તે સાબિત કરવા માટે વૈજ્ઞાનિકોએ અંતરિક્ષમાં ખૂબ જ દૂર આવેલા ચમકતા ગેલેક્સી કોર્સ જેને ક્વાસાર્સ (Quasars) કહેવાય છે, તેનો ‘ફિક્સ્ડ રેફરન્સ પોઇન્ટ’ (સ્થિર ચિહ્ન) તરીકે ઉપયોગ કર્યો. આકાશના નકશામાં ક્વાસાર્સની સરખામણીએ જ્યારે રેડિયો ઈમેજીસને ગોઠવવામાં આવી, ત્યારે રેડિયો તરંગોનું ચોક્કસ સ્થાન તારા પર નહીં, પરંતુ સીધું Beta Pictoris b ગ્રહની પોઝિશન પર સેટ થયું. સ્પેસ વિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં આ પહેલીવાર બન્યું છે જ્યાં કોઈ Exoplanet Radio Signalsને આટલી ચોકસાઈથી અલગ તારવવામાં આવ્યો હોય.
ગ્રાફિકલ વિશ્લેષણ: ચુંબકીય ક્ષેત્રની સરખામણી
Exoplanet Radio Signals શોધ દરમિયાન વૈજ્ઞાનિકોએ Beta Pictoris b ના ચુંબકીય ક્ષેત્રની તીવ્રતા પણ માપી છે. આ ગ્રહનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર આશરે 1,250 ગોસ (Gauss) નોંધાયું છે, જે બ્રહ્માંડના સ્તરે અસાધારણ રીતે શક્તિશાળી છે.
નીચે આપેલા ચાર્ટ દ્વારા સમજો કે પૃથ્વી અને ગુરુની સરખામણીમાં આ નવો શોધાયેલો ગ્રહ કેટલો પ્રચંડ છે:
જેમ તમે ગ્રાફમાં જોઈ શકો છો, પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર માત્ર 0.5 ગોસ છે અને ગુરુનું 4.3 ગોસ છે. તેની સામે Beta Pictoris b નું ચુંબકીય ક્ષેત્ર પૃથ્વી કરતાં હજારો ગણું અને ગુરુ કરતાં આશરે 290 ગણું વધુ શક્તિશાળી છે.
રેડિયો સિગ્નલ ઉત્પન્ન થવાનું અસલી કારણ: ધ્રુવીય પ્રકાશ (Aurora)
વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, આ રેડિયો તરંગો Electron Cyclotron Maser Instability (ECMI) પ્રક્રિયા દ્વારા પેદા થાય છે. આ એ જ પ્રક્રિયા છે જેના કારણે પૃથ્વી પર ‘નોર્ધન લાઈટ્સ’ (Northern Lights / Aurora) જોવા મળે છે.
જ્યારે તારામાંથી નીકળતા અતિ ઊર્જાવાન ચાર્જ્ડ કણો (Charged Particles) ગ્રહના વાતાવરણમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે ગ્રહના ચુંબકીય ક્ષેત્રની રેખાઓ સાથે ઘર્ષણ અનુભવે છે. આ પ્રચંડ ઘર્ષણ અને ગ્રહના ખૂબ જ ઝડપી પરિભ્રમણ (8-9 કલાકનો દિવસ) ને લીધે ત્યાં પ્રચંડ ઊર્જા મુક્ત થાય છે, જે અંતરિક્ષમાં 0.85 થી 3.5 GHz ફ્રીક્વન્સીના રેડિયો તરંગો સ્વરૂપે ફેલાય છે. આ તરંગો એટલા મજબૂત છે કે તેને આપણી આધુનિક ટેકનોલોજી પકડી શકી છે.
આ શોધ વિજ્ઞાન માટે કેમ ક્રાંતિકારી છે? (Why This Matters)
વાચકો માટે આ મુદ્દો સમજવો સૌથી જરૂરી છે. Exoplanet Radio Signalsની શોધ માત્ર એક સામાન્ય ન્યૂઝ નથી, પણ ભવિષ્યની અંતરિક્ષ સફરનો નવો અધ્યાય છે:
1. એલિયન લાઈફ (Habitable Zones) ની શોધ: કોઈપણ ગ્રહ પર જીવન પાંગરવા માટે તેનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર સૌથી મહત્વનું છે. ચુંબકીય ક્ષેત્ર ગ્રહના વાતાવરણને તારાના હાનિકારક રેડિયેશન અને સોલર વિન્ડ્સ (સૌર પવનો) થી બચાવે છે. આ ટેકનિકથી હવે આપણે ભવિષ્યમાં પૃથ્વી જેવા અન્ય નાના ગ્રહોના ચુંબકીય ક્ષેત્ર માપી શકીશું, જેથી ત્યાં જીવન શક્ય છે કે નહીં તે જાણી શકાય.
2. ગ્રહના અંદરના ભાગનો અભ્યાસ: રેડિયો તરંગોની મદદથી ગ્રહની અંદર કયા પ્રકારની હલચલ થઈ રહી છે અને તેનો કોર (ગર્ભ) શેનો બનેલો છે તે સમજવામાં વૈજ્ઞાનિકોને સરળતા રહેશે.
3. નવી સ્પેસ ટેકનોલોજીનો વિકાસ: આ સફળતા બાદ હવે વૈજ્ઞાનિકો આગામી પેઢીના વધુ શક્તિશાળી રેડિયો ટેલિસ્કોપ બનાવવાની દિશામાં કામ કરશે, જેથી નજીકના અન્ય 5 તારામંડળોના 7 અલગ-અલગ ગ્રહોનો પણ આ જ રીતે અભ્યાસ થઈ શકે.
ખગોળશાસ્ત્રના ઇતિહાસમાં Exoplanet Radio Signalsની શોધ એક માઈલસ્ટોન સમાન છે. ભલે આ રેડિયો સિગ્નલો કોઈ પરગ્રહવાસીઓ દ્વારા મોકલાયેલો સંદેશ નથી, છતાં બ્રહ્માંડના અજાણ્યા ગ્રહોની સીધી ‘વાતો’ સાંભળવાની માણસની ક્ષમતા હવે સાકાર થઈ રહી છે. આવનારા સમયમાં આ ટેકનિક આપણને બ્રહ્માંડમાં ‘બીજી પૃથ્વી’ શોધવામાં સૌથી મોટી ભૂમિકા ભજવશે.
