બિહારની મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન અભિયાનને લઈને રાજકીય વિવાદ ઉભો થયો છે. વિરોધ પક્ષો આ માટે ચૂંટણી પંચના ઈરાદા અને નિષ્પક્ષતા પર સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે. તેઓ એવો સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે ચૂંટણી પંચ શાસક પક્ષના હાથમાં રમી રહ્યું છે અને આ અભિયાનના બહાના હેઠળ તેમના સમર્થક મતદારોના નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આરજેડી, કોંગ્રેસ અને તૃણમૂલ જેવા પક્ષોએ આ ઝુંબેશનો વિરોધ કર્યો છે અને તેને નાગરિકતા ચકાસણી સાથે જોડી છે.
મોદી સરકારનો ભાગ રહેલી ટીડીપી પણ માંગ કરી છે કે આ ઝુંબેશ નાગરિકતા ચકાસણી ઝુંબેશ નથી તે સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ. દરમિયાન, ’ડેમોગ્રાફિક રિકન્સ્ટ્રક્શન એન્ડ ઇલેક્ટોરલ રોલ ઇન્ફ્લેશનઃ એસ્ટિમેટિંગ ધ લેજિટિમેટ વોટર બેઝ ઇન બિહાર, ઇન્ડિયા ૨૦૨૫’ નામનો એક અભ્યાસ બહાર આવ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે બિહારની મતદાર યાદીમાં લગભગ ૭૭ લાખ ગેરકાયદેસર મતદારો છે. હાલમાં, બિહારમાં મતદાર યાદીમાં ૭.૮૯ કરોડ મતદારોના નામ નોંધાયેલા છે.
અભ્યાસનું નિષ્કર્ષ એ છે કે આમાંથી ફક્ત ૭ કરોડ ૧૨ લાખ મતદારોના નામ માન્ય છે, જ્યારે બાકીના ૭૭ લાખ મતદારો નકલી છે. બિહારમાં ૨૪૩ વિધાનસભા બેઠકો છે. જો આ દ્રષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો, લગભગ દરેક બેઠક પર લગભગ ત્રીસ હજાર ગેરકાયદેસર મતદારો છે. આ અભ્યાસ મુજબ, બિહારના શહેરી અને ગ્રામીણ વિસ્તારોની મતદાર યાદીમાં ગેરકાયદેસર મતદારો નોંધાયેલા હોવાનું કારણ અલગ છે. શહેરી મતદાર યાદીમાં નકલી મતદારોના નામ સ્થળાંતરની સમસ્યાને કારણે છે, જ્યારે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મૃત્યુ રેકોર્ડ અપડેટ ન થવાને કારણે તેનું કારણ છે. ચૂંટણી પંચનો પ્રારંભિક અહેવાલ પણ આ અભ્યાસના પરિણામોને સાચા સાબિત કરે છે.
એસઆઇઆરને કારણે, એવું જાણવા મળ્યું છે કે બિહારમાં લગભગ ૫.૭૬ લાખ મતદારોના નામ એક કરતાં વધુ સ્થળોની મતદાર યાદીમાં સામેલ છે. તે જ સમયે, ૩૫ લાખથી વધુ મતદારો તેમના સરનામાં પર મળ્યા નથી. ચૂંટણી પંચ દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડા અનુસાર, લગભગ ૧૨ લાખ ૫૫ હજાર ૬૨૦ મતદારો મૃત્યુ પામ્યા છે, જ્યારે તેમના નામ હજુ પણ મતદાર યાદીમાં સામેલ છે. તેવી જ રીતે, ૧૭ લાખ ૩૭ હજાર ૩૩૬ મતદારોએ કાયમી ધોરણે તે સ્થાન છોડી દીધું છે જ્યાં તેમના નામ મતદાર યાદીમાં શામેલ છે. આ આંકડા પ્રારંભિક છે. અંતિમ આંકડાઓમાં બિહારની વસ્તી વિષયકતા બદલાયેલી દેખાઈ શકે છે. બિહારમાં જે પરિસ્થિતિ જોવા મળી રહી છે તે અન્ય રાજ્યો અને ખાસ કરીને બંગાળમાં પણ જોવા મળશે.
બિહારમાં છેલ્લો એસઆઇઆર ૨૦૦૩ માં કરવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે, રાજ્યમાં ૪.૯૬ કરોડ મતદારો હતા. ૨૦૦૩ માં ૬૫ વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરના મોટાભાગના મતદારો જીવિત હોવાની શક્યતા ઓછી છે. આ સંદર્ભમાં, ૨૦૦૩ ની મતદાર યાદીમાં સમાવિષ્ટ ૪.૯૬ કરોડ લોકોમાંથી, ૨૦૨૫ માં ફક્ત ૩.૪૧ કરોડ લોકો જીવિત હોવાની શક્યતા છે. સંશોધકોના મતે, રાજ્યના જન્મ-મૃત્યુ દર મુજબ, ૨૦૦૩ થી આ યાદીમાં ૪.૮૩ કરોડ નવા મતદારો ઉમેરવા જોઈતા હતા. આંકડા મુજબ, ૧૯૮૫ થી ૨૦૦૭ ની વચ્ચે રાજ્યમાં એટલા જ લોકો જન્મ્યા હોવા જોઈએ, જે અત્યાર સુધી મતદાર હોઈ શકે છે.
બિહારથી સ્થળાંતરની દ્રષ્ટિએ, આ દરમિયાન આ રાજ્યમાંથી લગભગ ૧ કરોડ ૧૨ લાખ મતદારો સ્થળાંતર કરી ચૂક્યા છે. ૨૦૦૩ થી ૨૦૧૧ ની વચ્ચે, કુલ ૪૯ લાખ ૬૫ હજાર મતદારો બિહારની બહાર રહેવા ગયા હતા. તેવી જ રીતે, ૨૦૧૨ થી ૨૦૨૫ દરમિયાન, રાજ્યમાંથી ૭૨ લાખ લોકો સ્થળાંતરિત થયા. તેમાંથી લગભગ ૮ લાખ ૮૦ હજાર લોકો પાછા ફર્યા. આ રીતે, રાજ્યમાંથી સ્થળાંતર કરનારા મતદારોની સંખ્યા એક કરોડ ૧૨ લાખ છે. આ મુજબ, રાજ્યમાં માન્ય મતદારોની સંખ્યા માત્ર સાત કરોડ ૧૨ લાખ છે.
