બોમ્બે હાઈકોર્ટની ઔરંગાબાદ બેન્ચે તાજેતરમાં ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ ૪૯૮એ હેઠળના કેસમાં મહારાષ્ટ્ર પોલીસને તપાસના તેના વલણ પર આકરી ઝાટકણી કાઢી હતી. દહેજ ઉત્પીડન સંબંધિત આ કલમ સાથે સંબંધિત કેસમાં કોર્ટે કહ્યું, ’એ સ્પષ્ટ છે કે પોલીસ કલમ ૪૯૮એ હેઠળના ગુનાના કિસ્સામાં યોગ્ય સાવચેતી રાખી રહી નથી.પોલીસ ક્યારેક પ્રથમ તપાસ અહેવાલ સાથે જે રીતે વર્તે છે તે ખોટું છે અને તે દુરુપયોગનું ઉદાહરણ છે.
આમ, આ પોલીસ અધિકારીઓ કેટલીક પૂર્વધારણાઓ અથવા પૂર્વગ્રહયુક્ત મન સાથે તપાસ આગળ ધપાવી રહ્યા છે, જે એક ખતરનાક વલણ છે. ’પૂર્વગ્રહ એક સામાન્ય શબ્દ લાગે છે, પરંતુ કોઈપણ નિર્દોષ વ્યક્તિને તેના પરિણામો ભોગવવા પડી શકે છે. તે એક દુઃખદ સત્ય છે કે પોલીસ તંત્રમાં પણ આ માનસિકતા પ્રવર્તે છે કે પુરુષની ભૂમિકા હંમેશા શોષણ કરનારની હોય છે. આ પૂર્વગ્રહનું પરિણામ એ છે કે જો કોઈ સ્ત્રી કોઈ પુરુષ પર આરોપ લગાવે છે, તો તપાસનું કેન્દ્ર અને દિશા પુરુષને ગુનેગાર માનીને તેની આસપાસ ફરે છે.
આવા કિસ્સાઓ સતત સામે આવતા રહેવાને કારણે, સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૦૧૪ માં ’અર્નેશ કુમાર વિરુદ્ધ બિહાર રાજ્ય’ કેસમાં કલમ ૪૯૮એ હેઠળ ધરપકડ અંગે માર્ગદર્શિકા જારી કરી હતી. કોર્ટે ભાર મૂક્યો હતો કે ધરપકડ એ ધોરણ કરતાં અપવાદ હોવી જોઈએ, ખાસ કરીને સાત વર્ષથી ઓછી કેદની સજાવાળા ગુનાઓ માટે.
આ કેસમાં, કોર્ટે પોલીસને ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતાની કલમ ૪૧ ના સિદ્ધાંતોનું પાલન કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો અને ધરપકડ કરવા માટે નવ-મુદ્દાની ચેકલિસ્ટ પ્રદાન કરી. મેજિસ્ટ્રેટને અટકાયતની આવશ્યકતાનું મૂલ્યાંકન કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો, તેને અધિકૃત કરતા પહેલા. ચુકાદાનો હેતુ વ્યક્તિગત અધિકારોનું રક્ષણ કરતી વખતે કાયદાનો દુરુપયોગ અટકાવવાનો હતો. આ માર્ગદર્શિકાઓનું ઉલ્લંઘન પોલીસ અધિકારીઓ અને મેજિસ્ટ્રેટ સામે કાનૂની કાર્યવાહી તરફ દોરી શકે છે. જો કે, ૨૦૧૪ ની શરૂઆતમાં, એવા અહેવાલો આવ્યા હતા કે અર્નેશ કુમાર માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવામાં આવી રહ્યું નથી.
મે ૨૦૨૧ માં, એમિકસ ક્યુરી (કોર્ટના નિષ્પક્ષ સલાહકાર) એ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે મધ્યપ્રદેશ પોલીસ અર્નેશ કુમાર માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરી રહી નથી. ત્યારબાદ મધ્યપ્રદેશ હાઇકોર્ટે પોલીસ મહાનિર્દેશકને આ માર્ગદર્શિકાનું પાલન થાય તેની ખાતરી કરવા આદેશ આપ્યો. આ માર્ગદર્શિકાનું પાલન કર્યા વિના ધરપકડ કરાયેલા લોકોને આ માર્ગદર્શિકાના ઉલ્લંઘનના આધારે નિયમિત જામીન મેળવવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. કોર્ટે રાજ્ય ન્યાયિક એકેડેમીને પોલીસ અધિકારીઓ અને ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટને માર્ગદર્શિકા વિશે શિક્ષિત કરવા પણ વિનંતી કરી.
ઉલ્લેખનીય છે કે, ડિસેમ્બર ૨૦૨૧માં દિલ્હી હાઈકોર્ટે ‘રાકેશ કુમાર વિરુદ્ધ વિજયંત આર્ય ડીસીપી અને અન્યો’ કેસમાં, અર્નેશ કુમાર વિરુદ્ધ બિહાર રાજ્યના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિર્ધારિત સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કરીને એક વ્યક્તિની ધરપકડ કરવા બદલ એક પોલીસ અધિકારીને કોર્ટના તિરસ્કારનો દોષી ઠેરવ્યો હતો અને તેને એક દિવસની કેદની સજા પણ ફટકારી હતી.
સુનિત કુમાર અને સૈયદ વૈજ મિયાં, જેજેની ડિવિઝન બેન્ચ દ્વારા આવી જ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી અને અર્નેશ કુમાર વિરુદ્ધ બિહાર રાજ્ય (૨૦૧૪) ૮ એસસીસી ૨૭૩ ના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશને જાણી જોઈને અવગણવા બદલ એક પોલીસ અધિકારીને ૧૪ દિવસની સાદી કેદની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. વિવિધ અદાલતોના આવા નિર્ણયો દર્શાવે છે કે ન્યાયિક વ્યવસ્થા પોલીસ પાસેથી સંવેદનશીલતા સાથે અર્નેશ કુમાર માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરે તેવી અપેક્ષા રાખે છે, પરંતુ બોમ્બે હાઈકોર્ટના તાજેતરના અવલોકન દર્શાવે છે કે આજે પણ પોલીસ વ્યવસ્થા પોતાના પૂર્વગ્રહોથી મુક્ત થઈ શકતી નથી.
