ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાને ઐતિહાસિક વૈશ્વિક સન્માન મળવું એ ખૂબ જ ગર્વની વાત છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિ, સભ્યતા અને કલા વૈશ્વિક સ્તરે ભારતનો પ્રતિષ્ઠિત વારસો છે, આ ભારતીય દર્શન, કલા અને સભ્યતાના આધારસ્તંભ છે. મારું માનવું છે કે જ્યાં પણ સંસ્કૃતિ, સભ્યતા, આધ્યાત્મિકતા અને માનવીય લાગણીઓ પર ચર્ચા થશે, ત્યાં ભારતનું નામ ચોક્કસ લેવામાં આવશે, કારણ કે આ બધું ભારતના મૂળમાં રહેલું છે. ભારતના આવા વારસા ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા અને સાંસ્કૃતિક વારસાની સમૃદ્ધિ છે, જેણે વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પર ભારતની પ્રતિષ્ઠાનો ધ્વજ ઉંચો કર્યો છે, જે એક મહત્વપૂર્ણ બાબત છે જે પ્રકાશિત કરવા યોગ્ય છે. આજે આપણે આ વિષય પર ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ કારણ કે ભારતની જ્ઞાન પરંપરા અને સાંસ્કૃતિક વારસાની સમૃદ્ધિએ ફરી એકવાર વૈશ્વિક મંચ પર તેની પ્રતિષ્ઠા સ્થાપિત કરી છે. ૧૭ એપ્રિલના રોજ, યુનેસ્કો (યુનાઈટેડ નેશન્સ એજ્યુકેશનલ, સાયન્ટિફિક એન્ડ કલ્ચરલ ઓર્ગેનાઈઝેશન) એ ભારતના બે મહાન ગ્રંથો ભગવદ ગીતા અને ભરત મુનિના નાટ્ય શાસ્ત્રનો તેમના મેમોરી ઓફ ધ વર્લ્ડ રજિસ્ટરમાં સમાવેશ કરીને ભારતની શાશ્વત પરંપરા અને સાંસ્કૃતિક શ્રેષ્ઠતાને વૈશ્વિક માન્યતા આપી છે. આ ફક્ત ભારત માટે જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક સંસ્કૃતિ અને સમગ્ર માનવતા માટે ગર્વની વાત છે કારણ કે આ બંને ગ્રંથો ફક્ત જીવન પ્રત્યેના ભારતીય દૃષ્ટિકોણને જ પ્રતિબિંબિત કરતા નથી પરંતુ વિશ્વ સભ્યતાને દિશા આપતા દાર્શનિક અને કલાત્મક દીવાદાંડીઓ પણ છે. આ માન્યતાએ સાબિત કર્યું છે કે ભારતની આધ્યાત્મિક, સાંસ્કૃતિક અને કલાત્મક પરંપરાઓ આજે પણ એટલી જ સુસંગત અને પ્રભાવશાળી છે જેટલી તે હજારો વર્ષ પહેલાં હતી. ભગવદ ગીતા અને નાટ્ય શાસ્ત્ર ફક્ત શાસ્ત્રો જ નહીં, પણ માનવ જીવન માટે પ્રેરણા સ્ત્રોત પણ છે અને ભારતીય દર્શન, કલા અને સભ્યતાના આધારસ્તંભ છે અને ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાને ઐતિહાસિક વૈશ્વિક સન્માન મળ્યું છે તે ખૂબ જ ગર્વની વાત છે, તેથી આજે મીડિયામાં ઉપલબ્ધ માહિતીની મદદથી, આપણે આ લેખ દ્વારા ચર્ચા કરીશું કે શ્રીમદ્ ભગવદ ગીતા અને ભરત મુનિના નાટ્ય શાસ્ત્રને યુનેસ્કો દ્વારા તેના મેમરી ઓફ ધ વર્લ્ડ રેકોર્ડ રજિસ્ટરમાં સમાવવામાં આવ્યા છે.
મિત્રો, જો આપણે યુનેસ્કોના મેમરી ઓફ ધ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સ રજિસ્ટર વિશે જાણવાની વાત કરીએ, તો તે દસ્તાવેજી વારસા માટેનું એક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્લેટફોર્મ છે. વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજી વારસાનું સંરક્ષણ, ડિજિટાઇઝેશન અને પ્રસાર કરવા અને તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા આપવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે યુનેસ્કો દ્વારા 1992 માં મેમરી ઓફ ધ વર્લ્ડ પ્રોગ્રામ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આવા ઐતિહાસિક ગ્રંથો, હસ્તપ્રતો, રેકોર્ડ, ચિત્રો, શ્રાવ્ય-શ્રાવ્ય સામગ્રી અને અન્ય દસ્તાવેજી વારસાને સાચવવાનો અને તેમને સાર્વત્રિક વારસા તરીકે સ્થાપિત કરવાનો છે, જે માનવ સભ્યતાની સ્મૃતિ અને સંસ્કૃતિને જાળવી રાખે છે. સુરક્ષા, ડિજિટાઇઝેશન અને દસ્તાવેજોનું વૈશ્વિક પ્રદર્શન સુનિશ્ચિત કરે છે કે સમય જતાં આપણો વારસો ખોવાઈ ન જાય પરંતુ યુગો સુધી સુસંગત રહે. આ યુનેસ્કો રજિસ્ટરમાં કોઈપણ દસ્તાવેજનો સમાવેશ તેની વૈશ્વિક માન્યતા અને કાલાતીત મહત્વનો પુરાવો છે. યુનેસ્કોની આંતરરાષ્ટ્રીય સલાહકાર સમિતિ અને એક્ઝિક્યુટિવ બોર્ડ દ્વારા પસંદ કરાયેલી એન્ટ્રીઓ ફક્ત સંબંધિત દેશોના વારસાને જ ઓળખતી નથી, પરંતુ સંશોધન, શિક્ષણ અને સાંસ્કૃતિક સંવાદને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. મેમરી ઓફ ધ વર્લ્ડમાં ભારતની ૧૪ એન્ટ્રીઓ છે અને 2025 માં યુનેસ્કોની દસ્તાવેજી વારસાની નવી યાદીમાં કુલ 74 નવા સંગ્રહ ઉમેરવામાં આવ્યા છે, જેનાથી અત્યાર સુધીમાં રજિસ્ટરમાં સમાવિષ્ટ રેકોર્ડની સંખ્યા 570 થઈ ગઈ છે, જે 72 દેશો અને ચાર આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોના છે. આ વર્ષની એન્ટ્રીઓ વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિ, ‘ઇતિહાસમાં મહિલાઓનું યોગદાન’ અને ‘બહુપક્ષીયતા’ જેવા વિષયોને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે યુનેસ્કોનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર દસ્તાવેજોનું જતન કરવાનો નથી પરંતુ માનવતાના સામાન્ય મૂલ્યો અને ઇતિહાસનું રક્ષણ કરવાનો પણ છે. ગીતા અને નાટ્ય શાસ્ત્રના સમાવેશ સાથે, ભારત પાસે હવે ‘મેમરી ઓફ ધ વર્લ્ડ’ રજિસ્ટરમાં કુલ 14 એન્ટ્રીઓ છે, જે સાબિત કરે છે કે ભારત તેના દસ્તાવેજી વારસાને સાચવવા અને તેને વિશ્વ મંચ પર રજૂ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આ પહેલા, તાંબાના પ્લેટ, ઋગ્વેદ, તુલસીદાસના રામચરિતમાનસ, પંચતંત્ર અને અષ્ટાધ્યાયી જેવા મહત્વપૂર્ણ કાર્યોને પણ તેમાં સ્થાન મળ્યું છે. ભારત માટે, તે માત્ર સાંસ્કૃતિક પ્રતિષ્ઠાનો વિષય નથી પણ ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે ચેતના કેળવવાનું માધ્યમ પણ છે.
મિત્રો, જો આપણે યુનેસ્કોના રેકોર્ડમાં બંને ગ્રંથોનો સમાવેશ કરીને ભારતીય સંસ્કૃતિના વૈશ્વિક વિજયની વાત કરીએ, તો, યુનેસ્કોના મેમોરી ઓફ ધ વર્લ્ડ રજિસ્ટરમાં ગીતા અને નાટ્યશાસ્ત્રનો સમાવેશ ફક્ત ઔપચારિક માન્યતા નથી, પરંતુ તે ભારતની શાશ્વત સંસ્કૃતિ, શાશ્વત જ્ઞાન અને કલાત્મક શ્રેષ્ઠતાનો વૈશ્વિક વિજય છે. એકવાર ભગવદ ગીતા અને નાટ્ય શાસ્ત્રને યુનેસ્કો દ્વારા વિશ્વની યાદમાં સત્તાવાર રીતે સમાવિષ્ટ કરવામાં આવે, પછી તેમના સંરક્ષણ, ડિજિટાઇઝેશન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધનને વેગ મળી શકે છે. આ ફક્ત ભારતની સાંસ્કૃતિક સિદ્ધિ નથી, પરંતુ તે ભારતની શાશ્વત જ્ઞાન પરંપરાની શક્તિનું પ્રતીક છે, જે આજે પણ માનવતાને દિશા આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ભારત માટે આ એક ખાસ તક છે કે તે તેના અન્ય પ્રાચીન ગ્રંથો અને રેકોર્ડ્સને વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પર સમાન રીતે સાચવે અને રજૂ કરે, જેમ કે વેદ, ઉપનિષદ, તંત્ર ગ્રંથો, આયુર્વેદ સંહિતા, વાસ્તુ શાસ્ત્ર વગેરેને પણ આ શ્રેણીમાં સમાવી શકાય છે. આ ફક્ત આપણા વારસાને જાળવવાની જ નહીં પરંતુ તેને વિશ્વ સાથે શેર કરવાની પણ પ્રેરણાદાયક તક છે. આ સિદ્ધિ એ અસંખ્ય ઋષિઓ, કલાકારો, વિચારકો અને કારીગરોને શ્રદ્ધાંજલિ છે જેમણે આ જ્ઞાનનું સર્જન કર્યું, સાચવ્યું અને આગળ વધાર્યું. ભારતના સાંસ્કૃતિક પુનરુત્થાન તરફ આ બીજું એક શક્તિશાળી પગલું છે.
મિત્રો, જો આપણે સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ કે આ બે ગ્રંથો, ભગવદ ગીતા અને નાટ્ય શાસ્ત્ર, શા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યા, તો ભગવદ ગીતામાં ૧૮ અધ્યાયોમાં ૭૦૦ શ્લોકો છે. તે મહાભારત કાળનો એક અનોખો હિન્દુ ગ્રંથ છે. તે વૈદિક, બૌદ્ધ, જૈન અને ચાર્વાક જેવા પ્રાચીન ભારતીય ધાર્મિક વિચારોનું મિશ્રણ છે. તે ફરજ, જ્ઞાન અને ભક્તિના મહત્વ પર આધારિત છે. ભગવદ ગીતા સદીઓથી સમગ્ર વિશ્વમાં વાંચવામાં આવે છે અને ઘણી ભાષાઓમાં અનુવાદિત થઈ છે. ચાલો કહીએ કે યુનેસ્કોએ ખૂબ જ યોગ્ય દિશામાં પહેલ કરી છે, જોકે અભૂતપૂર્વ વિલંબ સાથે.
મિત્રો, જો આપણે ભારતના શાશ્વત શાણપણ અને કલાત્મક પ્રતિભાની ઉજવણી કરતા આ ગ્રંથોના વૈશ્વિક આદર વિશે વાત કરીએ, તો ભરત મુનિનું નાટ્ય શાસ્ત્ર એ સંસ્કૃત કાવ્યાત્મક શ્લોકોનો સંગ્રહ છે જે પ્રદર્શન કળાનું વર્ણન કરે છે. તેમાં નાટ્ય (નાટક), અભિનય, રસ (સૌંદર્યલક્ષી અનુભવ), ભાવ (લાગણી), સંગીત વગેરેને વ્યાખ્યાયિત કરતા નિયમોનો વ્યાપક દૃષ્ટિકોણ છે. તે કલા પરનો એક પ્રાચીન જ્ઞાનકોશીય ગ્રંથ છે. તે ભારતીય રંગભૂમિ, કાવ્યશાસ્ત્ર, સૌંદર્ય શાસ્ત્ર, નૃત્ય અને સંગીતને પ્રેરણા આપે છે. આ બંને ગ્રંથો લાંબા સમયથી ભારતના સાંસ્કૃતિક અને બૌદ્ધિક વારસાના પાયાના પથ્થરો રહ્યા છે. આ વૈશ્વિક સન્માન ભારતના શાશ્વત શાણપણ અને કલાત્મક પ્રતિભાની ઉજવણી કરે છે. આ ક્લાસિક કૃતિઓ ફક્ત સાહિત્યિક ખજાના કરતાં વધુ છે. આ ફિલસૂફી અને સુંદરતાનો ભંડાર છે. આ ગ્રંથોમાં ભારતના વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણની ઝલક જોઈ શકાય છે. આ ગ્રંથો ભારતીયોના વિચારો, વિચારો અને મંતવ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. કૃપા કરીને નોંધ લો કે વૈશ્વિક ધોરણના અને વિશ્વ માટે ઉપયોગી દસ્તાવેજો મેમરી ઓફ વર્લ્ડ રજિસ્ટરમાં સમાવવામાં આવ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સલાહકાર સમિતિની ભલામણ પછી કોઈપણ દસ્તાવેજને તેમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે. આનાથી દસ્તાવેજનું મહત્વ છતી થાય છે અને તેને સુરક્ષિત રાખવાના પ્રયાસો પણ કરવામાં આવે છે. મે 2023 સુધીમાં, તેમાં 494 રેકોર્ડનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. તમને જણાવી દઈએ કે ભરત મુનિના નાટ્ય શાસ્ત્રમાં સંગીતની શૈલીઓ સાથે, સાહિત્યની ઘણી શૈલીઓનું સૂક્ષ્મ રીતે ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં ગાયન, નૃત્ય, કવિતા, નાટક અને સૌંદર્ય શાસ્ત્રના અન્ય પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે. એવું કહેવાય છે કે આધુનિક સમયમાં ઘણા સંગીત વાદ્યો વિશેની માહિતી ભરત મુનિના નાટ્ય શાસ્ત્રમાંથી મેળવવામાં આવી છે. જ્યારે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા સનાતન ધર્મના સૌથી પવિત્ર ગ્રંથોમાંનો એક છે. ભરત મુનિના નાટ્ય શાસ્ત્રમાં, સંગીતના પ્રકારો સાથે, સાહિત્યના ઘણા પ્રકારોનું વિગતવાર ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં ગાયન, નૃત્ય, કવિતા, નાટક અને સૌંદર્ય શાસ્ત્રના અન્ય પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે. એવું કહેવાય છે કે આધુનિક સમયમાં ઘણા સંગીત વાદ્યો વિશેની માહિતી ભરત મુનિના નાટ્ય શાસ્ત્રમાંથી મેળવવામાં આવી છે. જ્યારે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા સનાતન ધર્મના સૌથી પવિત્ર ગ્રંથોમાંનો એક છે.
મિત્રો, જો આપણે આ સિદ્ધિ વિશે વાત કરીએ, તો ભારતના વડા પ્રધાન અને કેન્દ્રીય સંસ્કૃત મંત્રીએ આ સિદ્ધિ પર જે કહ્યું છે, તેને ગર્વની ક્ષણ ગણાવીને, તેમણે કહ્યું કે આ ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. પ્રધાનમંત્રીએ તેને ભારત માટે ગર્વની ક્ષણ ગણાવી છે. તેમણે કહ્યું કે આ આપણા પ્રાચીન જ્ઞાન અને સંસ્કૃતિની વૈશ્વિક માન્યતા છે. યુનેસ્કોનું મેમરી ઓફ ધ વર્લ્ડ રજિસ્ટર એ વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજી વારસાને સાચવવાનો અને તેને હંમેશા માટે ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પ્રયાસ છે. આ યાદીમાં સમાવેશ કરવાથી ભૂતકાળના આ વારસાગત ગ્રંથોને સાચવવામાં મદદ મળશે. કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ અને પર્યટન મંત્રીએ આ પ્રસંગે લખ્યું કે આ ભારતના સભ્યતા વારસા માટે એક ઐતિહાસિક ક્ષણ છે. આ વૈશ્વિક સન્માન ભારતના શાશ્વત શાણપણ અને કલાત્મક પ્રતિભાની ઉજવણી કરે છે. ભગવદ ગીતા એક આદરણીય ધાર્મિક ગ્રંથ અને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શક છે. નાટ્ય શાસ્ત્ર એ કલા પરનો એક પ્રાચીન ગ્રંથ છે. તે લાંબા સમયથી ભારતની બૌદ્ધિક અને સાંસ્કૃતિક ઓળખનો મુખ્ય આધારસ્તંભ રહ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે આ કાલાતીત કૃતિઓ ફક્ત સાહિત્યિક ખજાના કરતાં વધુ છે. તે દાર્શનિક અને સૌંદર્યલક્ષી પાયા છે જેણે ભારતના વિશ્વ દૃષ્ટિકોણ અને આપણે જે રીતે વિચારીએ છીએ, અનુભવીએ છીએ, જીવીએ છીએ અને પોતાને વ્યક્ત કરીએ છીએ તેને આકાર આપ્યો છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીશું, તો આપણને જાણવા મળશે કે યુનેસ્કોએ શ્રીમદ્ ભાગવત ગીતા અને ભરત મુનિના નાટ્ય શાસ્ત્રને તેના મેમરી ઓફ ધ વર્લ્ડ રેકોર્ડ રજિસ્ટરમાં સામેલ કર્યા છે. ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાને આ ઐતિહાસિક વૈશ્વિક સન્માન મળ્યું છે તે ખૂબ જ ગર્વની વાત છે. શ્રીમદ્ ભાગવત ગીતા અને નાટ્ય શાસ્ત્ર ફક્ત ધાર્મિક ગ્રંથો જ નથી, પરંતુ માનવ જીવન માટે પ્રેરણા સ્ત્રોત પણ છે અને ભારતીય દર્શન, કલા અને સભ્યતાના આધારસ્તંભ છે.
-સંકલનકાર લેખક – કાર નિષ્ણાત કટારલેખક સાહિત્યકાર આંતરરાષ્ટ્રીય લેખક ચિંતક કવિ સંગીત માધ્યમ સીએ(એટીસી) એડવોકેટ કિશન સનમુખદાસ ભાવનાની ગોંડિયા મહારાષ્ટ્ર 9284141425
