કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
વૈશ્વિક સ્તરે, દરેક દેશ આર્થિક પ્રગતિ, કૃત્રિમ બુદ્ધિ, ડિજિટલ ક્રાંતિ અને વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓના નવા યુગમાં પ્રવેશી ચૂક્યો છે. જો કે, વિકાસની આ ચમક પાછળ, અસમાનતાના ઘણા નવા સ્તરો ઉભરી રહ્યા છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ ૩ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ ના રોજ તેની સત્તાવાર યુએન સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ વેબસાઇટ (યુએન ગોલ ઓફ ધ મન્થ) પર સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ ૧૦ (એસડીજી) હેઠળ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ માટે મહિનાના ધ્યેય તરીકે ઓછી અસમાનતાઓને સત્તાવાર રીતે જાહેર કરી છે. યુએન સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ ૧૦, ઓછી અસમાનતાઓનો હેતુ માત્ર આવકની અસમાનતા ઘટાડવાનો જ નહીં પરંતુ સામાજિક-આર્થિક અને રાજકીય સમાવેશને મજબૂત બનાવવા અને બધા માટે સમાન તકો સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ છે. યુએન માને છે કે અસમાનતા લાંબા ગાળાના સામાજિક અને આર્થિક વિકાસને નબળી પાડી શકે છે, ગરીબી નાબૂદીની ગતિને અસર કરી શકે છે અને તકો અને સંસ્થાઓમાં લોકોના વિશ્વાસને નબળી પાડી શકે છે. આ જાહેરાત એવા સમયે કરવામાં આવી છે જ્યારે સમગ્ર વિશ્વ આર્થિક અસમાનતા, સામાજિક ધ્રુવીકરણ અને સંસાધનોના અસમાન વિતરણ જેવા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રનું આ વિઝન સ્પષ્ટપણે માંગ કરે છે કે વિશ્વના દરેક રાષ્ટ્ર તેની આંતરિક નીતિઓની સમીક્ષા કરે જેથી સમાજના તળિયે રહેલા છેલ્લા વ્યક્તિ (વંચિત) ને વિકાસના મુખ્ય પ્રવાહમાં સમાવી શકાય. હું, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્રના ગોંદિયા સ્થિત વકીલ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, એ વાત પર ભાર મૂકવા માંગુ છું કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સામાન્ય રીતે દરેક નવા મહિનાના પહેલા કે શરૂઆતના દિવસોમાં (દા.ત., 1લી અને 3મી તારીખની વચ્ચે) તે મહિનાના ખાસ વૈશ્વિક અભિયાન, અથવા મહિનાના ધ્યેયનો વિગતવાર અહેવાલ અને જાહેરાત પ્રકાશિત કરે છે. આ વખતે, ઓગસ્ટ 2026 માટેની આ ખાસ ઝુંબેશ 3 ઓગસ્ટ, 2026 ના રોજ સંપૂર્ણ વિગતો (ડેટા અને વૈશ્વિક પ્રાથમિકતાઓ) સાથે જાહેર કરવામાં આવી છે. જ્યારે આપણે આ આંતરરાષ્ટ્રીય દાખલાને ભારતીય ભૂમિ પર અમલમાં મૂકતા જોઈએ છીએ, ત્યારે આપણું ધ્યાન સીધું ભારતની સૌથી સંવેદનશીલ અને ઐતિહાસિક નીતિ: અનામત પ્રણાલી તરફ દોરવામાં આવે છે. હાલમાં, વૈશ્વિક સમાનતાના આ આહવાનની સમાંતર, ભારતના ડિજિટલ અને સામાજિક લેન્ડસ્કેપ પર અનામત હટાઓ આંદોલન જેવા અભિયાનો ખૂબ જ તીવ્રતા સાથે ઉભરી રહ્યા છે. આ વિરોધાભાસ એ વાતનો જીવંત પુરાવો છે કે દેશમાં સામાજિક ન્યાયના પરંપરાગત સાધનો અને આધુનિક આર્થિક વાસ્તવિકતાઓ વચ્ચે ઊંડી વૈચારિક ખાઈ ઊભી થઈ છે.
મિત્રો, અનામતની બંધારણીય વિભાવનાને સમજ્યા વિના આ પ્રશ્નનો સંતુલિત જવાબ અશક્ય છે. ભારતમાં અનામતનો હેતુ કોઈ પણ વર્ગને વિશેષાધિકાર આપવાનો નહોતો, પરંતુ ઐતિહાસિક સામાજિક બહિષ્કાર, ભેદભાવ અને તકની અસમાનતાથી પ્રભાવિત સમુદાયોને શિક્ષણ, સરકારી રોજગાર અને પ્રતિનિધિત્વમાં પ્રગતિની તકો પૂરી પાડવાનો હતો. ભારતીય બંધારણનું સમાનતા માળખું ઔપચારિક સમાનતા સુધી મર્યાદિત નથી; તે વાસ્તવિક અને અર્થપૂર્ણ સમાનતા તરફ વિશેષ જોગવાઈઓ પણ પ્રદાન કરે છે. અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ અને સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો માટેના ખાસ પગલાંનો હેતુ ઘણા સમુદાયોને લાંબા સમયથી શિક્ષણ, વહીવટ અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાથી દૂર રાખતા અવરોધોને ઘટાડવાનો હતો.
મિત્રો, સિત્તેર વર્ષની યાત્રા અને અનામતની વર્તમાન સુસંગતતા: ભારતીય સ્વતંત્રતાના સાત દાયકાથી વધુ સમય પછી, પ્રશ્ન એકદમ અનિવાર્ય બની ગયો છે: શું અનામત ખરેખર હજુ પણ જરૂરી છે? આ ચર્ચાને સમજવા માટે, ભારતીય સમાજની ઐતિહાસિક રચના અને સમકાલીન પ્રગતિ બંનેનું ઉદ્દેશ્યપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. ભારતીય બંધારણમાં અનામત નીતિને એક નિશ્ચિત સમયગાળા માટે રાજકીય પ્રતિનિધિત્વના સ્વરૂપ તરીકે અને સામાજિક-શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગોના ઉત્થાન માટે હકારાત્મક પગલાં તરીકે સામેલ કરવામાં આવી હતી. આ વ્યવસ્થાએ દેશના શોષિત, વંચિત અને હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા વર્ગોના એક મોટા વર્ગને છેલ્લા 70 વર્ષોમાં વહીવટી, શૈક્ષણિક અને રાજકીય વ્યવસ્થામાં પોતાનો અવાજ ઉઠાવવા માટે ચોક્કસપણે સશક્ત બનાવ્યો છે. આ નીતિ વિના, ભારતીય લોકશાહી કદાચ આટલી સમાવિષ્ટ ન હોત. જોકે, સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે સિત્તેર વર્ષ પછી પણ, સમાજનો એક મોટો વર્ગ હજુ પણ એ જ આદિમ પછાતપણું, નિરક્ષરતા અને ભારે સામાજિક વંચિતતામાં જીવવા માટે મજબૂર છે. આ વાસ્તવિકતા દર્શાવે છે કે અનામત નીતિ તેના મૂળ ઉદ્દેશ્યોને પૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત કરવામાં આંશિક રીતે જ સફળ રહી છે. આ જ કારણ છે કે આજની યુવા પેઢી અને આધુનિક વિચારકો આ નીતિની ટકાઉપણું અને કાર્યપ્રણાલી અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરી રહ્યા છે.
મિત્રો, વહીવટી વર્ગ અને પેઢી દર પેઢી લાભોનું સંકટ. આ સમગ્ર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહેલો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન એ છે કે શું અનામતના બળ પર સમાજના ઉચ્ચ હોદ્દા પર પહોંચેલા લોકોની ભાવિ પેઢીઓ – જેમ કે આઈએએસ, આઈપીએસ, કેન્દ્રીય સેવાઓમાં વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, અગ્રણી રાજકારણીઓ અને આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ ઉદ્યોગપતિઓ – ને પણ આ રક્ષણાત્મક કવચની જરૂર છે. સોશિયલ મીડિયા અને વર્તમાન બૌદ્ધિક ચર્ચામાં એ હકીકત અંગે તીવ્ર આક્રોશ છે કે અનામતના લાભો એક જ પરિવારમાં પેઢી દર પેઢી પસાર થઈ રહ્યા છે. જ્યારે અનુસૂચિત જાતિ અથવા અનુસૂચિત જનજાતિનો વ્યક્તિ સિવિલ સર્વિસમાં ઉચ્ચ પદ પર પહોંચે છે, ત્યારે તેમના ભાવિ સંતાનોને આપમેળે દેશની સૌથી મોંઘી કોન્વેન્ટ શાળાઓ, મહાનગરોના અત્યાધુનિક માળખાગત સુવિધાઓ અને તમામ આર્થિક સુવિધાઓનો લાભ મળે છે. તેથી, તે સમૃદ્ધ બાળકની તુલના દૂરના ગ્રામીણ વિસ્તારમાં રહેતા સમાન વર્ગના બાળક, ખેતમજૂર, હાથથી સફાઈ કામદાર અથવા દૂરના આદિવાસી પ્રદેશ સાથે કરવી સંપૂર્ણપણે અતાર્કિક અને અન્યાયી લાગે છે. હકીકતમાં, શું આ નીતિમાં વિસંગતતાથી અનામત શ્રેણીઓમાં એક ભદ્ર અથવા ક્રીમી લેયરનું નિર્માણ થયું છે, જે તેમની પોતાની જાતિના સૌથી ગરીબ, સૌથી વધુ શોષિત અને સૌથી પછાત સભ્યોના અધિકારોનો એકાધિકાર બનાવી રહી છે?
મિત્રો, સામાજિક, આર્થિક અને નૈતિક અસમાનતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. વર્તમાન અનામત પ્રણાલીનું આ સ્વરૂપ સમાજમાં એક નવા પ્રકારની સામાજિક, આર્થિક અને નૈતિક અસમાનતાને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે, જે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના યુએન એસડીજી ૧૦ ના સિદ્ધાંતોની સંપૂર્ણપણે વિરુદ્ધ છે. સામાજિક સ્તરે, જાતિઓ વચ્ચે સુમેળ બનાવવાને બદલે, આ પ્રણાલી દુશ્મનાવટ અને વિભાજનને વધુ ગાઢ બનાવી રહી છે. જ્યારે સામાન્ય શ્રેણીના લાયક યુવાનોને ખૂબ ઊંચા ગુણ પ્રાપ્ત કરવા છતાં રોજગાર અથવા શિક્ષણનો ઇનકાર કરવામાં આવે છે, અને વધુ સમૃદ્ધ પૃષ્ઠભૂમિના અનામત શ્રેણીઓના ઉમેદવારોને ઘણા ઓછા ગુણ સાથે પસંદ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે સમાજમાં અસંતોષ અને માનસિક હતાશાને જન્મ આપે છે. આર્થિક સ્તરે, આ અસમાનતા વધી રહી છે કારણ કે અનામતનો આધાર મુખ્યત્વે જન્મ દ્વારા જાતિ પર આધારિત છે, વ્યક્તિની વર્તમાન આર્થિક તકલીફ પર નહીં. નૈતિક દ્રષ્ટિકોણથી પણ આ એક ગંભીર કટોકટી છે. નીતિશાસ્ત્ર માંગ કરે છે કે સમાજમાં સૌથી વધુ સંવેદનશીલ લોકોને પહેલા ટેકો આપવામાં આવે. જોકે, વર્તમાન વ્યવસ્થામાં, નૈતિક રીતે સમૃદ્ધ પરિવારો દ્વારા સ્વેચ્છાએ આ લાભ છોડી દેવાનો ઇનકાર, અને રાજ્ય દ્વારા તેના પર કોઈ કડક મર્યાદા લાદવામાં નિષ્ફળતા, પ્રાથમિક શિક્ષણ અને બે ભોજન માટે સંઘર્ષ કરી રહેલા છેલ્લા વ્યક્તિ સાથે ગંભીર નૈતિક અન્યાય છે.
મિત્રો, આંતરરાષ્ટ્રીય મોડેલો અને સકારાત્મક નીતિ સુધારાઓની જરૂરિયાત: જ્યારે આપણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સામાજિક ન્યાયના સિદ્ધાંતોનો અભ્યાસ કરીએ છીએ, ત્યારે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે કોઈપણ હકારાત્મક કાર્યવાહી કાયમી અથવા બદલી ન શકાય તેવી હોઈ શકે. તેનું સમયાંતરે વ્યવહારુ ડેટા, સમકાલીન સામાજિક વિકાસ અને આર્થિક પરિમાણો સામે પરીક્ષણ કરવું જોઈએ. ભારતીય સંદર્ભમાં પણ, માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટે તેના તાજેતરના સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદાઓમાં વારંવાર ભાર મૂક્યો છે કે ક્રીમી લેયર સિદ્ધાંત અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિમાં પણ કડક રીતે લાગુ થવો જોઈએ. વધુમાં, જાતિઓના પેટા-વર્ગીકરણની પ્રક્રિયા અપનાવવી અત્યંત અનિવાર્ય બની ગઈ છે. પેટા-વર્ગીકરણનો અર્થ એ છે કે અનામત શ્રેણીઓમાં, જે જાતિઓ છેલ્લા 70 વર્ષોમાં સંપૂર્ણપણે અસ્પૃશ્ય રહી હતી અને જેમને અનામતનો 1 ટકા પણ લાભ મળી શક્યો નથી, તેમને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ, અને જે જાતિઓ તેનો મહત્તમ લાભ લઈને સંપૂર્ણપણે સશક્ત બની છે, તેમને આ સુરક્ષા વર્તુળમાંથી બહાર કાઢવા જોઈએ.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત કથાનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે ન્યાયી ભવિષ્યનો માર્ગ, જેમ કે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ટકાઉ વિકાસ ધ્યેય (યુએન એસડીજી) 10 આપણને યાદ અપાવે છે, તે કોઈપણ પ્રગતિશીલ રાષ્ટ્રનો મૂળભૂત મંત્ર હોવો જોઈએ: “કોઈને પાછળ ન છોડો.” ભારતમાં ચાલી રહેલ “અનામત દૂર કરો” ઝુંબેશ કદાચ વર્તમાન પ્રણાલીની અકાર્યતા, અસંગતતાઓ અને અસ્પષ્ટતા સામે એક તીક્ષ્ણ, સુધારાવાદી અવાજ છે. 70 વર્ષ પછી, દેશને અનામતના સંપૂર્ણ નાબૂદની જરૂર નથી, પરંતુ તેનું ઝીણવટભર્યું પુનર્ગઠન અને તર્કસંગતકરણ કરવાની જરૂર છે. ફક્ત એક પેઢી સુધી અનામત લાભો મર્યાદિત કરીને, સમૃદ્ધ વહીવટી અને આર્થિક પરિવારોને આ ક્વોટામાંથી બાકાત રાખીને, અને પ્રાથમિક શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વિકાસ પર સંપૂર્ણપણે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને સાચી સમાનતા સ્થાપિત થશે. જ્યાં સુધી આપણે અનામત શ્રેણીમાં સૌથી ગરીબ અને સૌથી હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા લોકોને સીધા લક્ષ્ય બનાવીને લાભ નહીં આપીએ, ત્યાં સુધી વૈશ્વિક મંચ પર અસમાનતા ઘટાડવાનો ભારતનો દાવો અધૂરો રહેશે. ન્યાયી, સમાનતાવાદી અને નૈતિક રાષ્ટ્રનું નિર્માણ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે સામાજિક ન્યાયનો આધાર ફક્ત જાતિ રાજકારણ નહીં, પરંતુ વાસ્તવિક માનવ જરૂરિયાત અને રાષ્ટ્રીય એકતા હોય.
કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર 9226229318
