શ્રીમદ ભગવદ ગીતાના પંદરમા અધ્યાયને પુરૂષોત્તમ યોગ નામથી કહેવામાં આવે છે.આ અધ્યાયનો પાઠ જ્ઞાન વૈરાગ્ય અને ભગવદચિંતન વધારે છે.આજે પંદરમા અધ્યાયના શ્ર્લોક-૧૧નું ચિંતન કરીશું જેમાં પરમાત્મા તત્વને જે જાણે છે તેઓનામાં શું વિશેષતા હોય છે? અને જેઓ યત્ન કરવા છતાં પણ પરમાત્મા તત્વને જાણતા નથી તેઓનામાં શું કમી હોય છે? તેનું વર્ણન કરતાં ભગવાન કહે છે કે..
યતન્તો યોગિનશ્વૈનં પશ્યન્ત્યાત્મન્યવસ્થિતમ્
યતન્તો અપિ અકૃતાત્માનો નૈનં પશ્યન્ત્યચેતસઃ
યત્ન કરનારા યોગીજનો પોતાના હ્રદયમાં સ્થિત આ પરમાત્મા તત્વનો અનુભવ કરે છે પરંતુ જેમને પોતાનું અંતઃકરણ શુદ્ધ કર્યું નથી એવા અજ્ઞાનીજનો યત્ન કરતા રહેવા છતાં પણ આ તત્વનો અનુભવ કરી શકતા નથી.
ભક્તિયોગ દ્વારા ૫રમાત્માને પ્રાપ્ત,નિત્ય નિરંતર ૫રમાત્મા સાથે સંયુક્ત પુરૂષનું નામ “યોગી’’ છે. વાસ્તવમાં કોઇ૫ણ મનુષ્યનો ૫રમાત્માથી ક્યારેય વિયોગ થયો નથી,છે નહી,થઇ શકતો નથી અને સંભવ પણ નથી.આ વાસ્તવિકતાનો જેને અનુભવ કર્યો તે યોગી.આવો ભક્ત ૫રમાનંદના અક્ષય–અનંત ભંડાર પ્રભુ-૫રમાત્માની પ્રત્યક્ષ અનુભૂતિ કરી લે છે તેથી સદાય તે સંતુષ્ટ રહે છે.સંસારી મનુષ્યને જે સંતોષ થાય છે તેની ખાત્રી થતાં અસંતોષ ઉત્પન્ન થાય છે તેથી તે હંમેશાં સંતુષ્ટ રહી શકતો નથી.
આ દ્રશ્યમાન જગતને બનાવનાર,ચલાવનાર અને વિનાશ કરનાર પરમાત્મા નિરાકાર છે.એક પ્રભુ પરમાત્મા જ એકમાંથી અનેક બનીને સમગ્ર સૃષ્ટિને ચલાવી રહ્યા છે.પરબ્રહ્મ પરમાત્મા નિરાકાર અને જાણવા યોગ્ય છે.બ્રહ્મવેત્તાની કૃપાથી તેને માનવ શરીરમાં રહીને જાણી શકાય છે કેમકે બ્રહ્માનુભૂતિ જ મનુષ્યે યોનિની સાર્થકતા છે.પરમાત્માનું જ્ઞાન પ્રદાન કરનાર વિભૂતિને સદગુરૂ કહે છે.સર્વ શક્તિમાન પરમાત્માને અંગસંગ જાણ્યા બાદ જ અહમ્ ભાવ દૂર થાય છે,દાસ ભાવનાનો જન્મ થાય છે,નમ્રતા જીવનનું અંગ બને છે.કર્તાની જાણકારી પછી જ સંતુષ્ટિનો ભાવ આવે છે.
પરમાત્માને ફક્ત માનવાથી કામ ચાલતું નથી.માનવું એ કલ્પના હોય છે,અસત્ય હોય છે અને જાણવું એ જ્ઞાન હોય છે,વાસ્તવિકતા હોય છે.આજે સૌથી વધુ પ્રમાણમાં લોકો પરમાત્માને જાણીને નહી પરંતુ માનીને ચાલે છે.જ્યારે તુલસીદાસજીએ કહ્યું છે કે “જાને બિનુ ન હોઇ પરતીતિ,બિનુ પરતીતિ હોઇ નહિ પ્રીતિ” જાણ્યા વિના વિશ્વાસ આવતો નથી,વિશ્વાસ પ્રાપ્ત થાય વિના પ્રીતિ થતી નથી અને પ્રીતિ પ્રાપ્ત થયા વિના ભક્તિમાં દ્રઢતા થતી નથી. સિયારામ મય બસ જગ જાની કરહું પ્રણામ જોરી જુગ પાની તેમને “જાની” ના બદલે “માની” નથી લખ્યું કેમ? કારણ કે તે જાણતા હતા કે જાણવામાં અને માનવામાં સત્ય-અસત્ય, દિવસ-રાત અને આકાશ-પાતાળ જેટલું અંતર છે.
જેનો એકમાત્ર ઉદ્દેશ્ય પરમાત્માતત્વને પ્રાપ્ત કરવાનો છે તેઓનામાં અસંગતા-નિર્મમતા અને નિષ્કામતા આપમેળે આવી જાય છે.પરમાત્માતત્વથી સ્થળ કાળનું અંતર નથી.તે સમાનરૂપે સર્વત્ર તેમજ સદૈવ વિદ્યમાન છે તે જ સર્વ ભૂતોના હ્રદયમાં સ્થિત સર્વના આત્મા છે એટલા માટે યોગી લોકો પોતાની જાતમાં જ આ તત્વનો અનુભવ કરી લે છે.
સત્તા બે પ્રકારની હોય છેઃવિકારી અને સ્વતઃસિદ્ધ. જે સત્તા ઉત્પન્ન થયા પછી પ્રતિત થાય છે તે વિકારી સત્તા કહેવાય છે અને જે સત્તા ક્યારેય ઉત્પન્ન થતી નથી પરંતુ હંમેશાં અનાદિકાળથી જેમ છે તેમ રહે છે તે સ્વતઃસિદ્ધ સત્તા કહેવાય છે.આ દ્રષ્ટિએ સંસાર તેમજ શરીરની સત્તા વિકારી અને પરમાત્મા તેમજ આત્માની સત્તા સ્વતઃસિદ્ધ છે.
જીવે ભગવત્પ્રદત્ત વિવેકનો અનાદર કરીને જડ શરીરને હું અને મારૂં માની શરીર સાથે સબંધ માની લીધો આ જ જીવના બંધનનું કારણ છે.આ સબંધ એટલો દ્રઢ છે કે મરવા છતાં છુટતો નથી અને કાચો એટલો છે કે જ્યારે ઇચ્છે ત્યારે છોડી શકાય છે.વ્યષ્ટિમાં સમષ્ટિ અને સમષ્ટિમાં વ્યષ્ટિ રહેલી છે.જેમ સમુદ્ર અને લહેરો બંન્નેને એકબીજાથી અલગ કરી શકાતાં નથી તેવી જ રીતે આત્મા અને પરમાત્માને એક બીજાથી અલગ કરી શકાતાં નથી.સંસારમાં સુખાશક્તિ અને પરમાત્માથી વિમુખતા થઇ હોવાથી જ પરમાત્માનો પોતાની જાતમાં અનુભવ થતો નથી.પોતાની જાતમાં સ્થિત આત્મસ્થ પરમાત્માને જે જ્ઞાની મનુષ્યો નિરંતર દેખતા રહે છે તેમને જ શાશ્વત સુખ પ્રાપ્ત થાય છે,બીજાને નહી.
કાનથી સાંભળીને,મનથી મનન કરીને,બુદ્ધિથી વિચાર કરીને..વગેરે ઉપાયોથી કોઇ તત્વને જાણી શકતો નથી કારણ કે ઇન્દ્રિયો મન બુદ્ધિ સ્થળ કાળ વસ્તુ વગેરે બધાં પ્રકૃતિનાં કાર્યો છે.પ્રકૃતિના કાર્યથી તે તત્વને કેવી રીતે જાણી શકાય કે જે પ્રકૃતિથી સર્વથા અતિત છે.આમ પ્રકૃતિના કાર્યનો ત્યાગ (સબંધ વિચ્છેદ) કરવાથી જ તત્વની પ્રાપ્તિ થાય છે.આ પરમાત્માતત્વ ન તો પ્રવચનથી, ન બુદ્ધિથી અને ન તો બહુ સાંભળવાથી પ્રાપ્ત થઇ શકે છે.
જેઓ પરમાત્માને પોતાના તથા પોતાને પરમાત્માના જાણે છે તે જ્ઞાનરૂપી નેત્રોવાળા યોગીલોકો શરીર ઇન્દ્રિયો મન બુદ્ધિ વગેરેથી પોતાને અલગ કરીને પોતાની જાતમાં સ્થિત પરમાત્માતત્વનો અનુભવ કરી લે છે પરંતુ જેઓ શરીરને પોતાનું અને પોતાને શરીરના માને છે તે વિમૂઢ અને અકૃતાત્મા પુરૂષો શરીર ઇન્દ્રિયો મન બુદ્ધિ વગેરેના દ્વારા યત્ન કરવા છતાં પણ પોતાની જાતમાં સ્થિત પરમાત્માતત્વનો અનુભવ કરી શકતા નથી.
આત્મનિ અવસ્થિતમ્..પદમાં ભગવાને પોતાને તમામ પ્રાણીઓના આત્મામાં સ્થિત સર્વવ્યાપી બતાવ્યા છે.આનો અનુભવ કરવા ચાર વાતો દ્રઢતાપૂર્વક માની લેવી જોઇએઃપરમાત્મા અહી છે,પરમાત્મા અત્યારે છે,પરમાત્મા પોતાનામાં છે અને પરમાત્મા પોતાના છે.પરમાત્મા સર્વવ્યાપી હોવાથી અહી પણ છે. સર્વ સમયે ત્રણે કાળમાં હોવાથી અત્યારે પણ છે.સર્વમાં હોવાથી પોતાનામાં પણ છે.આ દ્રષ્ટિએ પરમાત્મા અહી હોવાથી તેમને પ્રાપ્ત કરવા માટે બીજી જગ્યાએ જવાની આવશ્યકતા નથી.અત્યારે હોવાથી એમની પ્રાપ્તિના માટે ભવિષ્યની પ્રતિક્ષા કરવાની આવશ્યકતા નથી.પોતાનામાં અંદર-બહાર ઓતપ્રોત હોવાથી એમને અન્યત્ર ખોળવાની આવશ્યકતા નથી અને પોતાના હોવાથી એમના સિવાય કોઇને પણ પોતાના માનવાની આવશ્યકતા નથી.
જેમને પોતાનું અંતઃકરણ શુદ્ધ કર્યું નથી, સંસારની વ્યક્તિ પદાર્થો વગેરેનું મહત્વ રહેલું છે અને જેઓ શરીર વગેરેને પોતાનાં માનીને તેમનાથી સુખભોગની આશા રાખે છે તે પુરૂષોને અકૃતાત્માનઃ કહેવામાં આવે છે.સત-અસતના જ્ઞાન(વિવેક)ને મહત્વ ન આપવાના કારણે એવા પુરૂષોને અચેતસઃ કહે છે. આવા પુરૂષો પરમાત્માતત્વને પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છે છે.પરમાત્મા જડ પદાર્થોની સહાયથી નહી પરંતુ જડતાનો ત્યાગ કરવાથી (સબંધ વિચ્છેદ) કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.
વિષયોમાં દોષદર્શન જ્ઞાનમાર્ગની સાધનાથી સંભવ બને છે.જ્ઞાની અસતનો ત્યાગ કરીને સતને ગ્રહણ કરે છે.સંસાર અને તેના તમામ ૫દાર્થો અસત અને અનિત્ય છે એવું માનીને જ્ઞાની પોતાના મનને વિષયોન્મુખ થવા દેતા નથી.જે જ્ઞાની હોય છે જેમને સદગુરૂની કૃપાથી પ્રભુ ૫રમાત્માની ઓળખાણ કરી લીધી હોય છે તે આ જગતમાં રહેવા છતાં શરીરના માધ્યમથી પ્રભુ ૫રમાત્માના ધ્યાનમાં મગ્ન રહેતા હોય છે.જ્ઞાની ભક્તને અનુકૂળમાં અનુકૂળ અને પ્રતિકૂળમાં પ્રતિકૂળ ૫રિસ્થિતિ ઘટના વ્યક્તિ વસ્તુ વગેરે બધું ભગવત્સ્વરૂ૫ જ દેખાય છે.તેને અનુકૂળ પ્રતિકૂળ ૫રિસ્થિતિમાં ફક્ત ભગવત લીલા જ દેખાય છે.જ્ઞાની ભક્તોમાં સહેજ૫ણ કોઇ ઇચ્છા હોતી નથી તેઓ ફક્ત ભગવાનના પ્રેમમાં જ મસ્ત રહે છે.
વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી
૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)
