ગુજરાતની ધરતીને જો કોઈ એક દૃશ્યમાં ઓળખવી હોય તો કદાચ એ દૃશ્ય હશેરાતનું આકાશ, વચ્ચે ઝળહળતો દીવો, તેની આસપાસ વર્તુળમાં ફરતા અસંખ્ય પગલાં, હાથની તાળીઓનો લયબદ્ધ નાદ, ઢોલના ધબકારા અને હવામાં તરતો એક જ સ્વર‘‘જય અંબે!’’
Navratri આવે ત્યારે ગુજરાત માત્ર એક ઉત્સવ ઉજવતું નથી; ગુજરાત પોતાની ઓળખને ફરી એકવાર જીવે છે. વર્ષના અન્ય દિવસોમાં વ્યસ્ત, દોડતું અને આધુનિકતાની ગતિ સાથે આગળ વધતું ગુજરાત નવરાત્રિની નવ રાતો દરમિયાન પોતાની મૂળ સંસ્કૃતિના આંગણે પાછું ફરે છે. રંગો, રાસ, ગરબા, શ્રદ્ધા, સંગીત, લોકકળા, વસ્ત્રો અને માનવીય મિલનઆ બધું એકસાથે ભેગું થઈને એવી ગાથા રચે છે, જેને શબ્દોમાં સંપૂર્ણ રીતે વ્યક્ત કરવી મુશ્કેલ છે.
આ ગાથા છેગરબે ઘૂમતી ગુર્જર ગાથા.
દીવાની જ્યોત અને જીવનનું વર્તુળ
ગરબો શબ્દની પાછળ જ એક ઊંડી સાંસ્કૃતિક અનુભૂતિ રહેલી છે. માટીના ગરબામાં પ્રગટાવવામાં આવતો દીવો જીવનના પ્રકાશનું પ્રતીક બનીને ઊભો રહે છે. તેની આસપાસ ફરતું વર્તુળ જાણે કહે છે કે જીવન સતત ગતિશીલ છે. કેન્દ્રમાં રહેલો પ્રકાશ સ્થિર છે, જ્યારે તેની આસપાસનું જીવન સતત ગતિમાં છે.
Navratriમાં પ્રગટતો દીવો માત્ર માટીના પાત્રમાં રહેલી જ્યોત નથી. તે આશાનો પ્રકાશ છે, શ્રદ્ધાની જ્યોત છે અને સંસ્કૃતિની સતત ચાલતી પરંપરાનું પ્રતીક છે. એક પેઢી દીવો પ્રગટાવે છે, બીજી પેઢી તેને આગળ ધપાવે છે અને ત્રીજી પેઢી તેને પોતાના નવા રંગોમાં ઉજવે છે. આ રીતે નવરાત્રિની પરંપરા સમયની સાથે આગળ વધતી રહે છે.ગરબાનું વર્તુળ પણ ખૂબ અર્થસભર છે. વર્તુળમાં શરૂઆત અને અંતને અલગ પાડવું મુશ્કેલ છે. એક પગલું બીજા પગલાં સાથે જોડાય છે, એક તાલ બીજા તાલમાં ભળી જાય છે અને અનેક વ્યક્તિઓ મળીને એક લય સર્જે છે. કદાચ આ જ ગુજરાતની સામૂહિક સંસ્કૃતિનું સુંદર રૂપક છે.
નવ રાતો, નવ રંગો
નવરાત્રિ એટલે શક્તિની આરાધનાના નવ દિવસ. પરંતુ ગુજરાત માટે આ નવ દિવસોમાં અનેક રંગો ઉમેરાય છે. ક્યાંક માતાજીના મંદિરમાં અખંડ જ્યોત પ્રગટે છે, ક્યાંક શેરી ગરબો થાય છે, ક્યાંક પરંપરાગત રાસ રમાય છે અને ક્યાંક વિશાળ મેદાનોમાં હજારો લોકો એકસાથે ગરબે ઘૂમે છે.
સાંજ પડતાં જ ગુજરાતનાં શહેરો અને ગામડાંનો માહોલ બદલાઈ જાય છે. રસ્તાઓ પર રોશની ઝળહળે છે. ચોકમાં રંગોળી સજાય છે. ગરબા સ્થળોએ પરંપરાગત અને આધુનિક સજાવટનો સુંદર સંગમ જોવા મળે છે. ઘરોમાં માતાજીની આરતી થાય છે. બાળપણથી લઈને વૃદ્ધાવસ્થા સુધીની પેઢીઓ આ ઉત્સવ સાથે પોતપોતાની રીતે જોડાય છે. આવનારી નવરાત્રિ ફરી એકવાર ગુજરાતને આ જ સામૂહિક આનંદમાં જોડશે. કોઈ માટે તે ભક્તિનો પ્રસંગ હશે, કોઈ માટે લોકસંસ્કૃતિનો ઉત્સવ, કોઈ માટે સંગીત અને નૃત્યનો આનંદ, તો કોઈ માટે વર્ષોથી મળતા મિત્રો અને સ્નેહીજનો સાથે પુનઃમિલનનો અવસર.
ગુજરાતના લોકજીવનમાંથી જન્મેલો ગરબો
ગરબાની સાચી સુંદરતા એ છે કે તેની મૂળ જડ લોકજીવનમાં છે. તે કોઈ એક વર્ગ, એક શહેર કે એક પ્રદેશની મિલકત નથી. ગુજરાતના વિવિધ પ્રદેશોએ ગરબાને પોતાની આગવી અભિવ્યક્તિ આપી છે. સૌરાષ્ટ્રના લોકસ્વરમાં એક અલગ જ ઊર્જા છે. કચ્છના સંગીતમાં રણની વિશાળતા અને લોકજીવનની નિખાલસતા અનુભવાય છે. ઉત્તર ગુજરાતના ગરબામાં ગામઠી માટીની સુગંધ છે. મધ્ય ગુજરાતમાં લોકપરંપરા અને આધુનિકતાનો સંગમ જોવા મળે છે. અમદાવાદ અને વડોદરા જેવા શહેરોમાં ગરબાએ વિશાળ સામૂહિક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે.આ વિવિધતા છતાં ગરબાનો મૂળ ભાવ એક જ છેસાથે મળીને આનંદ માણવો અને માતૃશક્તિની આરાધના કરવી.
ચણિયાચોળીમાં રંગાતું ગુજરાત
નવરાત્રિ આવે અને ગુજરાતના પરંપરાગત વસ્ત્રોની વાત ન થાય તે શક્ય જ નથી.ચણિયાચોળી માત્ર વસ્ત્ર નથી; તે ગુજરાતની લોકસર્જનાત્મકતાનું જીવંત કેનવાસ છે. રંગબેરંગી કાપડ, કાચકામ, ભરતકામ, મોતી, આભૂષણો અને વિવિધ પરંપરાગત ડિઝાઇન મળીને તેને અનોખું સ્વરૂપ આપે છે. કચ્છના અરીસાકામથી લઈને સૌરાષ્ટ્રની ભરતકામ પરંપરા સુધી, ગુજરાતની હસ્તકળા નવરાત્રિના વસ્ત્રોમાં જીવંત બની ઊઠે છે. કારીગરના હાથની મહેનત જ્યારે ગરબાના મેદાનમાં ઝળહળે છે ત્યારે સમજાય છે કે એક ચણિયાચોળી પાછળ માત્ર ફેશન નથી, પરંતુ અનેક કલાકારો અને કારીગરોની સર્જનયાત્રા જોડાયેલી છે.પુરુષોના કેડિયા, પાઘડી અને પરંપરાગત વસ્ત્રો પણ નવરાત્રિના રંગને પૂર્ણ કરે છે. યુવક-યુવતીઓ જ્યારે પરંપરાગત વસ્ત્રોમાં ગરબે ઘૂમે છે ત્યારે આધુનિક પેઢી પોતાની મૂળ ઓળખ સાથે જોડાયેલી દેખાય છે.
કારીગરોના હાથમાં ધબકતી સંસ્કૃતિ
નવરાત્રિ માત્ર ખેલૈયાઓનો ઉત્સવ નથી. તેની પાછળ હજારો કારીગરોના હાથ છે.કોઈ કાપડ વણે છે, કોઈ ભરતકામ કરે છે, કોઈ કાચ જડે છે, કોઈ આભૂષણ બનાવે છે, કોઈ માટીના ગરબા ઘડે છે અને કોઈ ઢોલ-વાદ્યો તૈયાર કરે છે. ઉત્સવના પ્રકાશની પાછળ આ મહેનતના અસંખ્ય દીવા પ્રગટેલા હોય છે. ગુજરાતની હસ્તકળા પરંપરા આપણને શીખવે છે કે સર્જન માત્ર કલાકારના સ્ટુડિયોમાં જ થતું નથી. એક કારીગરની આંગળીઓમાં પણ કલ્પનાની દુનિયા વસે છે. માટી, દોરો, કાચ, રંગ અને કાપડ જ્યારે તેના હાથમાં આવે છે ત્યારે તે માત્ર વસ્તુ બનાવતો નથીતે સંસ્કૃતિનું એક પાનું લખે છે.
ઢોલના તાલે જાગતું હૈયું
નવરાત્રિની વાત સંગીત વિના અધૂરી છે.ઢોલનો પ્રથમ ધબકાર સંભળાય એટલે જાણે હૃદય પોતે જ તાલ પકડે છે. તાળીનો પ્રથમ અવાજ આવે અને પગલું આપોઆપ આગળ વધેઆ ગરબાની જાદુઈ અસર છે. પરંપરાગત ગરબાના શબ્દોમાં ભક્તિ છે. તેમાં માતાજી પ્રત્યેની શ્રદ્ધા, જીવનની આશા અને લોકજીવનની સરળતા છે. સમય સાથે સંગીતની રજૂઆત બદલાઈ છે. નવા વાદ્યો આવ્યા છે, નવી ધૂનો આવી છે અને ગરબાએ આધુનિક મંચ પર પણ પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું છે. તેમ છતાં પરંપરાગત ગરબાની આત્મા આજે પણ લોકોના હૃદયમાં જીવંત છે.આ પરંપરા આપણને યાદ અપાવે છે કે આધુનિકતા સ્વીકારવી અને મૂળને જાળવી રાખવુંબંને સાથે શક્ય છે.
ગરબાના વર્તુળમાં સમાનતાનો સંદેશ
ગરબાની એક સૌથી સુંદર વિશેષતા છેતેનું વર્તુળ.આ વર્તુળમાં કોઈ આગળ નથી અને કોઈ પાછળ નથી. સૌ એક જ દિશામાં ગતિ કરે છે. એકનું પગલું બીજાના પગલાં સાથે તાલ મેળવે છે. એકની ભૂલને બીજાનું પગલું સંભાળી લે છે અને એકનો આનંદ સમગ્ર વર્તુળમાં પ્રસરી જાય છે. આ દૃશ્યને માત્ર નૃત્ય તરીકે જોવું કદાચ તેની ઊંડાઈને ઓછી કરી દે. ગરબો સામૂહિક જીવનનો એક સુંદર પાઠ પણ આપે છેસાથે ચાલવું હોય તો તાલ મિલાવવો પડે.ગુજરાતની સામાજિક સંસ્કૃતિમાં આ સામૂહિકતા અનેક તહેવારોમાં જોવા મળે છે, પરંતુ નવરાત્રિમાં તે વિશેષ ભવ્યતાથી પ્રગટે છે.
ગામની શેરીથી વિશ્વના મંચ સુધી
એક સમય હતો જ્યારે ગરબો મુખ્યત્વે ગામની શેરી, પોળ, ચોક કે મંદિરના આંગણે રમાતો. આજે એ જ ગરબો વિશ્વના અનેક શહેરોમાં પહોંચ્યો છે. ભારતના વિવિધ મહાનગરોમાં નવરાત્રિના વિશાળ આયોજન થાય છે. વિદેશોમાં વસતા ગુજરાતીઓ પણ નવરાત્રિ દ્વારા પોતાની ભાષા અને સંસ્કૃતિ સાથેનો સંબંધ જાળવી રાખે છે. પરદેશની ધરતી પર જ્યારે ગુજરાતી ગરબાનો તાલ સંભળાય છે ત્યારે તે માત્ર મનોરંજન નથી રહેતું; તે વતન સાથેનો ભાવનાત્મક સેતુ બની જાય છે.એક તરફ વૈશ્વિકતા છે, બીજી તરફ મૂળ સાથેનું જોડાણનવરાત્રિ આ બંનેને એક વર્તુળમાં લાવી દે છે.
નવી પેઢી અને નવી નવરાત્રિ
આજની પેઢી માટે નવરાત્રિનું સ્વરૂપ ઘણું બદલાયું છે. સોશિયલ મીડિયા, ડિજિટલ સંગીત, આધુનિક પ્રકાશવ્યવસ્થા અને નવા પ્રકારની ઇવેન્ટ્સે ગરબાને નવી રજૂઆત આપી છે.પરંતુ નવી પેઢીનો આ ઉત્સાહ પરંપરા માટે એક નવી સંભાવના પણ લઈને આવે છે. જો યુવાનો પરંપરાગત ગરબાના શબ્દો શીખે, લોકસંગીતને સમજે, સ્થાનિક કારીગરોની કળાને ઓળખે અને પોતાની સંસ્કૃતિની પાછળ રહેલી વાર્તાઓને જાણે, તો નવરાત્રિ માત્ર મનોરંજન નહીં રહેતે સંસ્કૃતિના સંવર્ધનનું માધ્યમ બની શકે.પરંપરા ત્યારે જ જીવંત રહે છે જ્યારે નવી પેઢી તેને માત્ર વારસામાં લેતી નથી, પરંતુ તેને પોતાના જીવનમાં ઉતારે છે. સ્ત્રી શક્તિની આરાધના નવરાત્રિનું કેન્દ્ર છે શક્તિ.
