ભારતીય બંધારણ અને લોકશાહીને મજબૂત કરવાના ઈરાદા સાથે વડાપ્રધાન મોદી દ્વારા ઘણા પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. સત્તામાં આવ્યા પછીના બીજા જ વર્ષે, એટલે કે ૨૦૧૫માં, વડાપ્રધાન મોદીએ ૨૬મી નવેમ્બરની ઉજવણી શરૂ કરી, જેને દાયકાઓથી ઉપેક્ષિત કરવામાં આવી હતી, જેને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ’બંધારણ દિવસ’ તરીકે ઉજવવામાં આવી હતી. આ દર્શાવે છે કે તેઓ ભારતીય બંધારણ માટે કેટલું ઊંડું સન્માન ધરાવે છે.
ભૂપેન્દ્ર યાદવ. ભારતીય બંધારણ એ ભારતની લોકશાહીનો મૂળ પાયો છે. આજે ભારતની આધુનિક લોકશાહીએ તેની ૭૫ વર્ષની ભવ્ય યાત્રા પૂર્ણ કરી છે અને તે પ્રગતિના પંથે આગળ વધી રહી છે. આ ૭૫ વર્ષની સફરના કેન્દ્રમાં આપણું બંધારણ રહ્યું છે. નોંધનીય છે કે આપણા બંધારણના નિર્માતાઓએ બંધારણ ઘડતી વખતે ભારતીય જીવન મૂલ્યો, આધુનિક શાસન અને ભવિષ્યની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓની પરિપૂર્ણતાની માન્યતાઓને કેન્દ્રમાં રાખી હતી.
આ લક્ષ્યોને હાંસલ કરવાના દસ્તાવેજ તરીકે, આપણું બંધારણ ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૪૯ના રોજ દેશના લોકોને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ દૃષ્ટિકોણથી, ૨૬મી નવેમ્બરને ભારતીય ઈતિહાસમાં મહત્ત્વની તારીખ તરીકે નોંધવી જોઈતી હતી, પરંતુ કમનસીબે લાંબા સમય સુધી આવું થઈ શક્યું નહીં.
આઝાદી પછી દાયકાઓ સુધી કેન્દ્રીય સત્તામાં રહેલી કોંગ્રેસે ૨૬ નવેમ્બરના ઐતિહાસિક મહત્વ વિશે ક્યારેય વિચાર્યું નથી. વાસ્તવમાં, કોંગ્રેસ નેતૃત્વએ સત્તા પર વર્ચસ્વ અને નિયંત્રણ જાળવી રાખવાને લોકશાહીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માન્યું હતું.
તેઓ સ્વતંત્રતા દિવસ (૧૫ ઓગસ્ટ) અને પ્રજાસત્તાક દિવસ (૨૬ જાન્યુઆરી) ઉજવતા રહ્યા, પરંતુ ’બંધારણ દિવસ’ જેવા મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગો, જ્યારે દેશે બંધારણ અપનાવ્યું, તે માત્ર ન્યાયતંત્ર પૂરતું મર્યાદિત હતું. બંધારણ એ માત્ર ન્યાયિક કે વૈધાનિક દસ્તાવેજ નથી, પરંતુ તે ભારતના લોકોની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ અર્થમાં તે દેશના લોકોના મનનો દસ્તાવેજ છે.
’બંધારણ દિવસ’ની ઉપેક્ષા એ બાબત છે. અન્યથા કોંગ્રેસનું વલણ દરેક રીતે બંધારણ વિરોધી રહ્યું છે. કોંગ્રેસ બંધારણને નબળું પાડવા માટે સમયાંતરે અનેક પ્રયાસો કરે છે. તેના શાસન દરમિયાન, કોંગ્રેસે બંધારણમાં સરકાર કયા ફેરફારો કરી શકે છે તેના પર સુધારા લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો?
નોંધનીય છે કે, આ જ વિષય પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેસવાનંદ ભારતી કેસની ઐતિહાસિક સુનાવણી દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટના ૧૩ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેન્ચે કહ્યું હતું કે ’સુધારાની સત્તામાં મૂળભૂત ફેરફાર કરવાની સત્તા શામેલ નથી. બંધારણનું માળખું અથવા રૂપરેખા, ત્યાંથી તેના મૂળમાં ફેરફાર થાય છે.
ત્યારે જસ્ટિસ સિકરીએ સુનાવણીમાં કહ્યું હતું કે ’બંધારણનો સુધારો’ શબ્દ સંસદને નાબૂદ કરવા, મૂળભૂત અધિકારો છીનવી લેવા અથવા બંધારણની મૂળભૂત વિશેષતાઓને સંપૂર્ણપણે બદલી શકતો નથી, જેનાથી તેની ઓળખ નષ્ટ થાય છે. તેના બદલે, સંસદ આ મર્યાદામાં દરેક લેખમાં સુધારો કરી શકે છે.
તે સ્પષ્ટ છે કે કોર્ટે સુધારા અંગે મર્યાદા નક્કી કરી છે. અન્યથા, ભૂતકાળની કોંગ્રેસ સરકારોનો હેતુ બંધારણમાં મનસ્વી ફેરફારો કરવાનો હતો. આ કટોકટીના અંધકાર કાળ દરમિયાન પણ કોંગ્રેસ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે ઈન્દિરા ગાંધી સરકારે બંધારણની મૂળ પ્રસ્તાવનામાં ફેરફાર કર્યો હતો.
સ્પષ્ટ છે કે કોંગ્રેસ માટે આપણું બંધારણ માત્ર સત્તા ચલાવવાનું સાધન રહ્યું છે, બંધારણ પ્રત્યે આદરની લાગણી કોંગ્રેસના પાત્રમાં નથી. ૨૦૧૪માં સત્તામાં આવ્યા બાદથી, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાયના બંધારણના ખ્યાલને પરિપૂર્ણ કરવા માટે પ્રયત્નશીલ છે.
ભારતીય બંધારણ અને લોકશાહીને મજબૂત કરવાના ઈરાદા સાથે વડાપ્રધાન મોદી દ્વારા ઘણા પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. સત્તામાં આવ્યા પછીના બીજા જ વર્ષે, એટલે કે ૨૦૧૫માં, વડાપ્રધાન મોદીએ ૨૬મી નવેમ્બરની ઉજવણી શરૂ કરી, જેને દાયકાઓથી ઉપેક્ષિત કરવામાં આવી હતી, જેને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ’બંધારણ દિવસ’ તરીકે ઉજવવામાં આવી હતી. આ દર્શાવે છે કે તેઓ ભારતીય બંધારણ માટે કેટલું ઊંડું સન્માન ધરાવે છે.
મોદી સરકારે કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચેના સંબંધોને પુનઃવ્યાખ્યાયિત કરીને અને વધુ સારા સંકલન અને સંવાદ પર આધારિત સિસ્ટમ બનાવીને બંધારણમાં સમાવિષ્ટ સંઘીય માળખાને મજબૂત કરવાનું કામ કર્યું છે. એટલું જ નહીં, બંધારણના નિર્માતા બાબા સાહેબ આંબેડકરના સન્માનમાં તેમને સંબંધિત સ્થળોને પંચતીર્થ તરીકે વિકસાવવાનું કામ પણ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. આ તમામ ક્રિયાઓ ભારતીય બંધારણ પ્રત્યે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના આદર અને પ્રતિબદ્ધતાને દર્શાવે છે.
પ્રજાસત્તાક, બિનસાંપ્રદાયિકતા, મજબૂત ચૂંટણી પ્રણાલી, સંઘીય માળખું, મૂળભૂત અધિકારો, મૂળભૂત ફરજો, સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય એ બંધારણના એવા રેકોર્ડ છે, જેને પરિપૂર્ણ કરવાની દરેક સરકારની ફરજ છે. આ કોઈ સરકારી આદેશ નથી, પરંતુ ભારતના સાર્વભૌમ લોકો દ્વારા કોઈપણ ચૂંટાયેલી સરકારને આપવામાં આવેલ આદેશ છે. આથી સવાલ એ થાય છે કે બંધારણ આટલું સ્પષ્ટ છે ત્યારે માત્ર રાજકીય સ્વાર્થ માટે બંધારણની મૂળ ભાવના પર વાદવિવાદ ઊભો કરવો એ સ્વસ્થ લોકશાહીની નિશાની છે?
બંધારણ એ ભારતના તમામ નાગરિકો માટે માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત છે. દુર્ભાગ્યપૂર્ણ છે કે આ પવિત્ર ગ્રંથ પર પણ વિપક્ષ દ્વારા ખૂબ જ ખરાબ રાજનીતિ કરવામાં આવી રહી છે. સત્તામાં રહીને ક્યારેય બંધારણનું સન્માન ન કરી શકનાર કોંગ્રેસ આજે વિપક્ષમાં બેસીને એવો ભ્રમ ફેલાવી રહી છે કે મોદી સરકાર બંધારણને ખતમ કરી દેશે. શું આવા જુઠ્ઠાણા અને ભ્રમ ફેલાવવા એ લોકશાહીની વિરુદ્ધ નથી?
સત્ય એ છે કે આજે કોંગ્રેસ જેવા પક્ષો તેમનો મૂળભૂત રાજકીય વિચાર ગુમાવી ચૂક્યા છે અને તેઓ હવે એવું કહેવાની ક્ષમતા નથી રાખતા કે, ’સંવિધાન હેઠળ તેઓ ભારત પર કેવી રીતે શાસન કરશે?’કોંગ્રેસ તેના ગાંધીવાદી વિચારોને ભૂલી ગઈ છે અને સમાજવાદી પાર્ટી જેવા પક્ષો સમાજવાદ અને રામ મનોહર લોહિયા જીના મૂળભૂત વિચારોને ભૂલી ગયા છે.
હવે તેમનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર કોઈપણ માધ્યમથી સત્તા હડપ કરવાનો છે, પરંતુ ભારતની જનતા બહુ સમજદાર છે. તે વિપક્ષની આ રાજકીય સમસ્યાઓને પણ સારી રીતે સમજે છે અને પોતાના મતની શક્તિથી સમયાંતરે આ સમસ્યાઓના યોગ્ય જવાબો આપતી રહે છે.
===========
૫
