શાકભાજીના સ્ટોલ, ચાના સ્ટોલ, દવાની દુકાન અથવા અન્ય કોઈપણ સ્થાપના પર નજર નાખો, અને તમને યુપીઆઇ કયુઆર કોડ જોવાની શક્યતા છે. ફક્ત જુલાઈ ૨૦૨૬ માં, ભારતમાં ૨૯.૯ લાખ કરોડના ૨,૩૬૬ કરોડ યુપીઆઇ વ્યવહારો કરવામાં આવ્યા હતા. ભારતમાં વિકસાવવામાં આવેલી આ સિસ્ટમની વૈશ્વિક સ્તરે પ્રશંસા કરવામાં આવે છે. લગભગ દરેક જણ તેનો ઉપયોગ કરે છે, તેથી ઓગસ્ટમાં સંસદે અમુક યુપીઆઇ ચુકવણીઓ પર ફી લાગુ કરવા માટે કાયદાને મંજૂરી આપી ત્યારે રોષ ફેલાયો હતો. લોકોને લાગ્યું કે તેઓ મફત સેવાથી વંચિત રહી રહ્યા છે. આ લાગણી તદ્દન સ્વાભાવિક છે, અને ઘણા પરિબળો આમાં ફાળો આપે છે.
કાયદામાં ઉલ્લેખિત ફી મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ છે, જે ગ્રાહક દ્વારા નહીં, પરંતુ વેપારી દ્વારા ચૂકવવામાં આવશે. આ ફી ફક્ત ૨,૦૦૦ થી વધુની ચુકવણીઓ અને મોટા વ્યવસાયો પર લાગુ થશે. મિત્ર, પરિચિત અથવા પરિવારના સભ્યને નિયમિત ચૂકવણી પહેલાની જેમ ફી-મુક્ત રહેશે. નાના દુકાનદારોએ પણ ચુકવણી પર કોઈ ફી ચૂકવવી પડશે નહીં. ૦.૨૫% થી ૦.૪% નો પ્રસ્તાવિત ફી દર પણ ખૂબ ઓછો છે. કાર્ડ કંપનીઓ વર્ષોથી વેપારીઓ પાસેથી ચુકવણી માટે ઘણી વધારે ફી વસૂલ કરી રહી છે. હવે મોટો પ્રશ્ન એ છે કેઃ શુ યુપીઆઇ સેવા હંમેશા સંપૂર્ણપણે મફત રહી છે? બિલકુલ નહીં.
દરેક યુપીઆઇ ચુકવણી પૂર્ણ કરવા માટે લગભગ બે રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં સર્વર, એન્જિનિયર, છેતરપિંડી દેખરેખ અને તાત્કાલિક નાણાં ટ્રાન્સફરની સુવિધાથી લઈને દરેક વસ્તુ માટે ફી ચૂકવવાનો સમાવેશ થાય છે. ૨૦૨૦ થી, એક કાયદો અમલમાં છે જે યુપીઆઇ માટે કોઈ ફી ફરજિયાત કરે છે, તો આ ખર્ચ કોણ ઉઠાવે છે? ચુકવણી કંપનીઓ અને બેંકો તેમના પોતાના ખિસ્સામાંથી અને થોડા અંશે કરદાતાઓ દ્વારા તેમના માટે ચૂકવણી કરે છે. સરકારે યુપીઆઇ પર લગભગ ૧૧,૦૦૦ કરોડ ખર્ચ્યા છે. સ્પષ્ટપણે, કંઈપણ સંપૂર્ણપણે મફત નથી. ફરક માત્ર એટલો છે કે બિલ અલગ સરનામે મોકલવામાં આવે છે.
આ મુદ્દો આટલો મહત્વપૂર્ણ કેમ છે? આ એટલા માટે છે કારણ કે ભારતને સમાન પરિસ્થિતિઓમાં ખરાબ અનુભવો થયા છે. ઘણા રાજ્યો દ્વારા ખેડૂતો માટે મફત વીજળીનું ઉદાહરણ લો. આનાથી ખેડૂતો કે વીજ કંપનીઓને ફાયદો થયો નહીં. પરિણામ એ આવ્યું કે વીજ પુરવઠામાં વ્યાપક વિક્ષેપો અને ટ્રાન્સફોર્મર જેવા સાધનોમાં વ્યાપક ખામીઓ. મફત વીજળી પર દિવસ-રાત ચાલતા પંપને કારણે ભૂગર્ભજળનું સંકટ પણ વધુ ઘેરું બન્યું છે. અમે આપણા શહેરોમાં પાણી લગભગ મફતમાં ઉપલબ્ધ કરાવ્યું છે. પરિણામ એ આવ્યું છે કે નળ સામાન્ય રીતે ફક્ત બે કલાક ચાલે છે. હકીકતમાં, જ્યારે કોઈ સેવાને આવક ઉત્પન્ન કરવા માટે મર્યાદિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ધીમે ધીમે તેની ઉપયોગિતા ગુમાવે છે. પછી કોઈ તેમાં રોકાણ કરવા આગળ આવતું નથી, કે કોઈ તેને સુધારવાનો પ્રયાસ કરતું નથી. આવી સેવા ફક્ત સરકારી તરફેણ પર કાર્ય કરે છે. ખરેખર, ફ્રીલોડિંગની પ્રથા ઘણી સારી વસ્તુઓના પતનનું કારણ છે.
યુપીઆઇ વધુ સારા બનવાને પાત્ર છે. તેને સતત રોકાણ સહાયની જરૂર છે. જેમ જેમ ચુકવણી પ્લેટફોર્મ વિસ્તરશે, તેમ તેમ વધુ સર્વર્સની જરૂર પડશે. વધતી જતી છેતરપિંડીને કારણે મજબૂત સુરક્ષાની પણ જરૂર છે. આ ટેકનોલોજી સમયની કસોટી પર ખરી ઉતરે તે માટે નિયમિતપણે નવી સુવિધાઓ ઉમેરવી જોઈએ. જો બેંકો અને ચુકવણી કંપનીઓ યુપીઆઇમાંથી કંઈ કમાતી નથી, તો તેઓ તેમાં શા માટે રોકાણ કરશે? શક્ય છે કે તેઓ ભવિષ્યમાં નિયમો બદલાશે તેવી આશામાં થોડા સમય માટે તેને સમર્થન આપતા રહેશે, પરંતુ આશા વ્યવસાય યોજનામાં શામેલ નથી. આવી સ્થિતિમાં, ફી લાદવી, ભલે તે ઓછામાં ઓછી હોય, તે ગેરવાજબી નથી. આ કરદાતાઓ પર તેની નિર્ભરતા ઘટાડશે. તે તેની ક્ષમતાઓના આધારે દેશના અન્ય ભાગોમાં વિસ્તરણ કરી શકશે.
