નેપાળમાં થયેલા વિનાશક પૂર અને ભૂસ્ખલનથી ફરી એકવાર દક્ષિણ એશિયા હચમચી ઉઠ્યું છે. હિમાલયના ખોળામાં વસેલી આ શાંત અને સુંદર ભૂમિ જે રીતે કુદરતી આફતોનું કેન્દ્ર બની છે તે માત્ર ભૌગોલિક અકસ્માત નથી, પરંતુ પ્રકૃતિના વધતા પ્રકોપ અને માનવીય બેદરકારીનું ભયાનક પ્રતીક છે. વહેતી નદીઓ, ડૂબી ગયેલા શહેરો, પત્તાના ઢગલા જેવી તરતા કોંક્રિટ પુલ અને કાટમાળ નીચે દટાયેલા ગામો એ ફક્ત નેપાળની આપત્તિના દ્રશ્યો નથી, પરંતુ સમગ્ર પ્રદેશ માટે એક ચેતવણી છે, જેને અવગણવાથી આગળ કોઈ પણ પ્રકારની અવગણના આત્મઘાતી સાબિત થશે. આ દુર્ઘટના માટે ફક્ત કુદરતની ઇચ્છાઓને દોષ આપવો એ સમસ્યાની ઊંડાઈનો વિશ્વાસઘાત હશે. બિનઆયોજિત વિકાસ, પર્વતોનું અવિચારી શોષણ અને આબોહવા પરિવર્તન જેવા માનવ પરિબળો ઊંડાણપૂર્વક સંકળાયેલા છે.
છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં, નેપાળના પર્વતીય પ્રદેશો અને કાઠમંડુ ખીણમાં અનિયંત્રિત અને આડેધડ બાંધકામોએ કુદરતી ડ્રેનેજ સિસ્ટમનો સંપૂર્ણપણે નાશ કર્યો છે. નદીના કેચમેન્ટ વિસ્તારો અને પૂરના મેદાનોમાં બહુમાળી ઇમારતો, રસ્તાઓ અને વ્યાપારી સંકુલ બનાવવામાં આવ્યા છે. જ્યારે નદીઓમાં હવે વહેવા માટે કુદરતી જગ્યા નથી, ત્યારે પાણી વસ્તીવાળા વિસ્તારોમાં ફેરવાઈ ગયું છે. વધુમાં, રોડ નેટવર્કના વિસ્તરણ અને નદીના પ્રવાહના જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપિત કરવાના નામે આડેધડ પર્વત કાપણી કરવામાં આવી છે.
ભારે ડાયનામાઇટ બ્લાસ્ટિંગથી સંવેદનશીલ ઢોળાવમાં આંતરિક તિરાડો પહોળી થઈ ગઈ છે, જેના કારણે તે મધ્યમ વરસાદ દરમિયાન પણ સરકી જાય છે. ઢોળાવમાંથી જંગલોના કાપથી માટીના ધોવાણનો દર અનેકગણો વધી ગયો છે. અગાઉ જમીનને એકસાથે રાખતા વૃક્ષોના મૂળિયા અદ્રશ્ય થવાથી વરસાદી પાણી સીધા સપાટી પર ખૂબ જ ઝડપથી વહે છે. આ ઉપરાંત, વૈશ્વિક આબોહવા પરિવર્તનની અસર હવે વધુ સ્પષ્ટ અને વિનાશક બની રહી છે.
હિન્દુ કુશ હિમાલય પ્રદેશ વૈશ્વિક સરેરાશ કરતા વધુ ઝડપથી ગરમ થઈ રહ્યો છે. તાપમાનમાં સતત વધારાને કારણે ચોમાસુ ચક્ર સંપૂર્ણપણે અનિયમિત બની ગયું છે. વરસાદ હવે સમગ્ર ઋતુ દરમિયાન સમાનરૂપે વિતરિત થવાને બદલે થોડા દિવસો કે કલાકો સુધી તીવ્ર વરસાદના સમયગાળા સુધી મર્યાદિત છે. જ્યારે મોટી માત્રામાં પાણી એકસાથે પડે છે, ત્યારે જમીન તેને શોષી શકતી નથી, અને તે ઓવરફ્લો થાય છે, જેનાથી સપાટી પર એક વિશાળ પૂર આવે છે.
તે જ સમયે, હિમાલયના પ્રદેશોમાં હિમનદીઓનું ઝડપી અને સતત પીગળવાથી નવા હિમનદી તળાવો બની રહ્યા છે અને જૂના તળાવોનું કદ ભયજનક દરે વધી રહ્યું છે. ભૂકંપ અથવા અતિશય પાણીના દબાણને કારણે, લાખો ક્યુસેક પાણી અને કાટમાળ થોડીવારમાં ખીણમાંથી નીચે વહે છે, જેની વિનાશક સંભાવના સામાન્ય પૂર કરતા અનેક ગણી વધારે છે.
નેપાળ દુર્ઘટનાને ફક્ત એક આપત્તિ તરીકે નહીં, પરંતુ એક વ્યૂહાત્મક, વૈજ્ઞાનિક અને માનવતાવાદી પડકાર તરીકે જોવી જોઈએ. પરંપરાગત રીતે, આપત્તિ પછી આપણું ધ્યાન રાહત અને બચાવ કામગીરી સુધી મર્યાદિત રહ્યું છે. આ પ્રતિક્રિયાશીલ અભિગમ બદલવો જોઈએ અને આપત્તિ જોખમ ઘટાડવા માટે કાર્ય કરવું જોઈએ. પ્રાથમિક જરૂરિયાત અસરકારક, આધુનિક અને વાસ્તવિક સમયની પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી વિકસાવવાની છે.
જો નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને પૂર આવે તેના થોડા કલાકો પહેલાં પણ સચોટ માહિતી મળે, તો જાનમાલનું નુકસાન નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે. બીજું મહત્વપૂર્ણ પગલું એ છે કે ભારત અને નેપાળ વચ્ચે પાણી વ્યવસ્થાપન પર દાયકાઓ જૂના કરારો અને અટકેલી વાટાઘાટોને પુનર્જીવિત કરવી. કોસી અને ગંડક પ્રોજેક્ટ્સ પર નવેસરથી ધ્યાન આપવું જોઈએ. માળખાકીય સુવિધાઓનું નિર્માણ પૂરતું નથી; તે માળખાકીય સુવિધાઓનું નિયમિત જાળવણી, નદીઓનું સતત ડ્રેજિંગ અને પાણી સંગ્રહ ક્ષમતા વધારવા માટે આધુનિક તકનીકોનો ઉપયોગ જરૂરી છે.
